Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
pārśvagā ūcuḥ .
atrottamāśatha latāvalayālayeṣu
līlāvilolalalanāḥ kalayanti gītam .
uddāmabhāvarasavismṛtavāsarehā
viśramya kiṃnaragaṇāḥ kalakākalīkam
||1||ete himādrimalayācalavindhyasahya-
krauñcā mahendramadhumandaradardurādyāḥ .
dūrasthitā dṛśi sitābhrapaṭā vahanti
saṃśuṣkaparṇalavalāñchitaloṣṭalīlām
||2||amī dūrālokavyavahitamahāvartmanicayāḥ
puraḥprākārāṇāṃ kulaśikhariṇo bibhrati vapuḥ .
viśantīrambhodhiṃ kalaya lulitā bhānti saritaḥ
paṭasyāntaḥ saktāḥ pratanusitasūtrā iva daśāḥ
||3||daśāśāḥ śailānāmupari paritaḥ prāvṛtaghanā
ghanaśyāmākārāḥ khagakalakalālāpalapitāḥ .
latāmuktaiḥ puṣpairlalitavanalekhābhujalatā
hasantyaste rājanbhavanavanitā bhānti purataḥ
||4||tālītamālabakulākulatuṅgaśṛṅga-
mekīkṛtākṛti vanaṃ taralaṃ vibhāti .
abhyāhataṃ jalanidhestaralaistaraṅgai-
stīrāntalagnaghanaśaivalajālakalpam
||5||itaḥ svapiti keśavaḥ kulamitastadīyadviṣā-
mito'pi śaraṇārthinaḥ śikharipatriṇaḥ śerate .
ito'pi vaḍavānalaḥ saha samastasaṃvartakai-
raho vitatamūrjitaṃ bharasahaṃ ca sindhorvapuḥ
||6||ete jambunadītaṭā ravikarairābhānti hemākhila-
grāmāraṇyapurasthalīgiritarusthāṇvagrahāroccayāḥ .
jvālālīvalitābarāṃtaraliho muñcanti bhāsobhita-
ssarvā bhūmipa bhūrihaivamamarāsevyāsti no mānuṣaiḥ
||7||ete kadambavanakambalamambudābha-
mābhānti bhāskarapathānugatā vahantaḥ .
asyācalasya vasudheva taṭaṃ tavāstu
mā sūryarodhakanabhasthaghanaughaśaṅkā
||8||eṣo'sau malayo layogralavalīvallīlasaccandana-
sphītāmodamadādrasena taravo vakre kriyante tribhiḥ .
sajvālodahanākṣasaṃsthitakapoloṣmodayottāṇḍave
aṅguṣṭhāṅgulibhiryathoṣṇakakaṇāstaptā yathā yoṣitām
eṣo'bdhidhautakaladhautataṭādhirūḍha-
bhogīndrabhogapariveṣṭitacandano'gaḥ .
vidyādharīvadanapaṅkajadīptipuñja-
hemīkṛtākhilaśilo malayābhidhānaḥ
||10||kūjatkuñjakaṭhoragahvaranadīkvatkāravatkīcaka-
stambhāḍambaramūkamaukulikulaḥ krauñcācaloyaṃ giriḥ .
etasminprabalākināṃ pracalatāmudvejitāḥ kūjitai-
rudvellanti purāṇarohaṇatarustambheṣu kumbhīnasāḥ
||11||komalakanakalatālaya-
vilasitalalanāvilolavalayakṛtam .
śravaṇarasāyanapānaṃ
vitatamihākarṇayāsya taṭe
||12||karikaraṭagalitamadajala-
valitaścalavīcicañcarīkacayaiḥ .
carvita eṣa kadarthita
iva kaṇanikaro virauti vārinidhau
||13||paśyāmalendurāmṛta-
navanītaśarīrasundarīvalitaḥ .
piturutsaṅge kurute
jalalīlāṃ kṣīravārinidhau
||14||nṛtyanti mattakalakokilakākalīkāḥ
paśyāmale malayasānuni bālavallyaḥ .
lolālijālanayanāruṇapatrapāṇi-
puṣpā madhūtsavavilāsaviśeṣavatyaḥ
||15||vaṃśānāṃ hṛdi parvateṣu jaladhau toyārthinīnāṃ tu ye
śuktīnāṃ hṛdaye viśanti samaye varṣāṃbhasāṃ bindavaḥ .
te muktāphalatāṃ vrajanti kariṇāṃ kumbheṣu vānyadbhavet
śuddhau mauktikavatsyuruttamaguṇā etāstridhā jā-
tayaḥ
||16||śaile'bdhau puruṣe'vanau jaladhare bheke śilāyāṃ gaje
nānākāradharā bhavanti maṇayaḥ karmāṇi teṣāṃ vibho .
hlādoccāṭanamāraṇajvarabhayabhrāntiprakāśāndhatā-
khedottāpanabhūnabhogatidṛśo nāśo vidhānaṃ tathā
||17||vātāyanodaragavākṣakavāṭakakṣā-
dvārānanairiha purāṇyudite paṭhanti .
śvabhrābhrakandaradarīvanaveṇurandhra-
vargeṇa mandara ivāmṛtasindhumindum
||18||etacchṛṅgaṃ harati pavanaḥ kiṃsvidityunmukhībhi-
rdṛṣṭotsāhaścakitacakitaṃ mugdhasiddhāṅganābhiḥ .
prāleyādreḥ pratitaṭavanaṃ protpatatyabhramūrdhvaṃ
vajrastambho gaganasutalottolanāyeva bhūmeḥ
||19||gaṅgātaraṅgahimasīkaraśītalāni
vidyādharādhyuṣitacāruśilātalāni .
puṣpābhrasaṃvalitapuṣpitakānanāni
rājanvilokaya mahendragirestaṭāni
||20||deśāntareṣu vitatāni vanāntarāṇi
puṣpasthalānyupavanānyatha pattanāni .
tīrtheṣu pūtabhuvanāni jalāni dṛṣṭvā
daurbhāgyamītirapayāti javānuviddhā
||21||śrṛṅgāṇi pūritadigantaramaṇḍalāni
śvabhrābhrakandaranikuñjakulākulāni .
vyomopamānyapi ca vāridhikuṇḍalāni
dṛṣṭvā galanti kukṛtāni bṛhattarāṇi
||22||ramyāścandanavīthayo hi malaye vindhye madāndhā gajāḥ
kailāse nṛpa pādajāti kanakaṃ candraṃ mahendrācale .
divyāścauṣadhayastuṣāraśikhare sarvatra ratnāni vai
santyandhākhuvadeṣa jīrṇasadane vyarthaṃ jano jīryate
||23||sonnataṃ jagadivorutaṭākaṃ
vāriṇā vivalitaṃ timireṇa .
prasphuranti ca yugānta ivaitā
vidyutaḥ śapharikā iva lolāḥ
||24||sāvaśyāyāśyānanīhāradhārā
dhārodgārānvāridānmādayantaḥ .
śītānītoddāmaromāñcacarcāḥ
prodyacchabdaṃ vāntyaho varṣavātāḥ
||25||hā vāti nīlajaladaprasarānusārī
vātaḥ kiranviṭapipallavapuṣpagucchān .
dhīrotkaradrumavanāntaracāracāru-
rāsārasīkarakadambakasārasāraḥ
||26||mārutāḥ suratakrāntakāntāniḥśvasitairime .
vahanti vṛddhiṃ gandhaṃ ca lavaṃ svargādiva cyutāḥ
||27||kuvalayakuvalayavikacana-
kusumalatāvidalanodyatā mṛdavaḥ .
ghanapaṭapāṭanapaṭavo
vidhutopavanā vahantyamī pavanāḥ
||28||saṃdhyābhraleśānupayanti vātā
nabhastale komalakampanena .
nṛpāṅgaṇe puṣpavicitralekhā-
nuvāsite bhṛtyavarā ivaite
||29||kvacitkusumagandhayaḥ kamalavargagandhāḥ kvaci-
tkvacitakusumavarṣiṇo lalitakesarāsāriṇaḥ .
kvacicca himapāṇḍavo haritapītalaśyāmalā
vahanti śikharānilāḥ suratamandagharmacchidaḥ
||30||kvacidhuṃkārakāṃkārairaṅgāranikarānkaraiḥ .
kiṃkarairvikiratyarko mūrkhasaṃsargavāniva
||31||nararasāyanatṛptivimuktayā
pramadayā madayāpitalajjayā .
upagate vapuṣā na viṣahyate
viṣavimūrcchanayeva samāyatā
||32||valitatāmarasā mṛduśīkarāḥ
śaśikarotkaravīcivibhedinaḥ .
sadahanā iva tāpamayāḥ puro
virahiṇīṣu vanāvanivāyavaḥ
||33||iha hi pūrvapayodhitaṭāvaṭe
vikaṭapatrapaṭāḥ kaṭakītaṭāḥ .
navamadāsavayauvanasaṃśrayāḥ
kalaya yānti kathaṃ śabarastriyaḥ
||34||navarasāsavasāraniśāgama-
kṣayabhayāturacittatayāṅganā .
tyajati kāntamiyaṃ na manāgapi
drutamito valiteva puro'hibhiḥ
||35||prabhātatūryamukharairdivasairiva tarjitā .
hradyeva sphuṭitā nārī nilīnā dayitorasi
||36||protphullakiṃśukaiṣā
dakṣiṇajaladhestaṭe'tra vanarājī .
jvaliteva jalataraṅgaiḥ
paunaḥpunyena sicyate'mbudhinā
||37||vāsyā niryāntyanilai-
rdhūmā iva kṛṣṇakesarāmbudharāḥ .
aṅgārā iva kusumā-
nyupaśāntāṅgāravacca khagabhṛṅgāḥ
||38||īdṛśyeva vilokaya
vanarājī satyavahninā jvalitā .
giriśirasi tūttarasyāṃ
diśi dūre dhūyate ca khe pavanaiḥ
||39||krauñcācalasya bhuvi mantharameghacakra-
gambhīratāraravanartitabarhiṇīyam .
paśyotthitaṃ tumulamākulavarṣavāta-
vyādhūtapuṣpaphalapallavakānanīyam
||40||astācale vikaṭakāñcanakūṭakoṭi-
saṃghaṭṭanasphuṭitajarjaracārusaṃdhiḥ .
kharvaṃ rathaḥ patati sa sma raveḥ sacakra-
cītkāratāratarakūbararāsa eṣaḥ
||41||bhuvanabhavanaprākāre'drau niśākaramerukaṃ
parivikasitaṃ mītaṃ bhāsā malālirupāśritaḥ .
tadiha jagatāṃ vastu śreṣṭhaṃ na kiṃcana vidyate
vidhirupahataḥ kuryānno yatkṣaṇena kalaṅkitam
||42||tribhuvanaharāṭṭahāso
bhuvanamahābhavana eṣa maṅkolaḥ .
kṣīrasalilāvapūro
gaganābdheścāndra ālokaḥ
||43||spṛṣṭapradoṣamayamandaramathyamāna-
candrārṇavollasitadugdhataraṅgabhaṅgaiḥ .
paśya prabhāpaṭalakaiḥ paripūritāṅgīḥ
pūrairivograsaritaḥ prasaradbhirāśāḥ
||44||ete patantyatula tālakarālalola-
vetālavālavalitā niśi guhyakaughāḥ .
hūṇeśvarasya nagarāṇi nirastaśānti
svastiśravādivikalāni balena bhoktum
||45||tāvadvibhāti gagane paripūrṇacandro
yāvadvadhūvadanameti na sadma bāhyam .
abhyudgate'ṅgaṇanabhasyabalānanendā-
vindoḥ sitābhraśakalasya ca ko viśeṣaḥ
||46||vṛddhāni candrāṃśunavāmbarāṇi
gaṅgaughanirdhūtaśilānyamūni .
himātatānyugralatājaṭāni
tuṣāraśaileśvaramastakāni
||47||sa eṣa mandāravanāvataṃso
dolāpsarogeyavisārivātaḥ .
kvacinmaṇidyotavicitracitraḥ
saṃdṛśyate vyomani mandarādriḥ
||48||pronnidranīrandhraśilīndhrasāndra-
puṣpārghyapātradhramahāmahīdhrāḥ .
sāndrābhranirhādagabhīrakukṣau
sarkṣāntarikṣaśriyamudvahanti
||49||itaḥ sa kailāsagirirgarīyasā
prabhāpravāheṇa mitena yasya kham .
śaṃbhorivābhāti sutasya kuṭṭimaṃ
candro'pi ca kṣīrasamudrago yathā
||50||sthāṇūnāṃ chinnaśākhānāṃ mṛnmayānāṃ ca vāsavaḥ .
saṃdhatte paśya dūrāṇāṃ vātairmuktaśikhā iva
||51||ete kadambakulakundasugandhivātā
limpanti māṃsalatayā makarandavṛṣṭeḥ .
ghrāṇaṃ ghanaiḥ parimalairalijālanīlā
vyāloḍya meghapaṭalaiḥ khamivābhrakāyāḥ
||53||unnidrakuḍmaladalāsu vanasthalīṣu
sacchāyaśādvalaghaneṣu ca jaṅgaleṣu .
grāmeṣu saṃtataphaladrumasaṃkuleṣu
lakṣmīḥ svayaṃ nivasatīva nivāsahetoḥ
||53||vātāyanāgatalatāvṛtasaudhakośa-
kośātakīkusumakesaramāharadbhiḥ .
āgulphakīrṇamukulājira eṣa vātai-
grāmo vibhāti nagaraṃ vanadevatānām
||54||unnidrāmalacampakadrumalatādolāvilolāṅganāḥ kūjannirjharavārayaḥ parisarapronnidratāladrumāḥ utphullojjvalamaṃjarīsitalatāgehollasadbarhiṇaḥ paryantonnatasālalambajaladā ramyā girigrāmakāḥ vātālolavicitrapatralatikāsaṃpūrṇanīlasthalāḥ kūjallāvakakokakukkuṭaghaṭāgāyatpulindāṅganāḥ . bālāvyākulatarṇakā dadhimadhukṣīrājyapānojjvalāḥ kasyevāmṛtamaṇḍapā viracitā ramyā girigrāmakāḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 avi0 vi0 vipaścidanukṛtapadārthavarṇanaṃ nāma pañcadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ ..115..