Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ niśācarācāraciraghore raṇāṅgaṇe .
ahanīva janācāre sthite yāmāvarehite
||1||hastahāryatamaḥpiṇḍasphuṭakuḍye niśāgṛhe .
lābhocchadoccalacate bhūtasaṅghe pravalgati
||2||niḥśabde dhvāntasaṃcāre nidrāruddhakakubgaṇe .
līlāpatirudārātmā kiṃcitkhinnamanā iva
||3||prātaḥkāryaṃ vicāryāśu mantribhirmantrakovidaiḥ .
dīrghacandrasamākāre śayane himaśītale
||4||candrodaranibhe cārugṛhe śiśirakoṭare .
nidrāṃ muhūrtamagamanmudritekṣaṇapuṣkaraḥ
||5||atha te lalane vyoma tatparityajya tadgṛham .
randhrairviviśaturvātalekhe'bjamukulaṃ yathā
||6||śrīrāma uvāca .
kiyanmātramidaṃ sthūlaṃ śarīraṃ vāgvidāṃvara .
randhreṇa tantutanunā kathamāśvāviśatprabho
||7||śrīvasiṣṭha uvāca .
ādhibhautikadeho'hamiti yasya matibhramaḥ .
tasyāsāvaṇurandhreṇa gantuṃ śaknoti nānagha
||8||rodhito'hamaneneti na māmyatreti yasya dhīḥ .
anubhūtānubhavatī bhavatītyanubhūyate
||9||yenānubhūtaṃ pūrvārdhaṃ gacchāmīti sa tatkriyaḥ .
kathaṃ bhavati paścārdhaṃ gamanonmukhacetanaḥ
||10||nahi vāryūrdhvamāyāti nādho gacchati pāvakaḥ .
yā yathaiva pravṛttā citsā tathaiva pratiṣṭhitā
||11||chāyāyāmupaviṣṭasya kutastāpānubhūtayaḥ .
yasya saṃvedane'nyo'rthaḥ kenacinnānubhūyate
||12||yathā saṃvittathā cittaṃ sā tathāvasthitiṃ gatā .
parameṇa prayatnena nīyate'nyadaśāṃ punaḥ
||13||sarpaikapratyayo rajjvāmasarpapratyaye balāt .
nivartate'nyathā tveṣa tiṣṭhatyeva yathāsthitaḥ
||14||yathā saṃvittathā cittaṃ yathā cittaṃ tathehitam .
bālaṃ pratyapi saṃsiddhametatko nānubhūtavān
||15||yaḥ punaḥ svapnasaṃkalpapuruṣaḥ pratimākṛtiḥ .
ākāśamātrakākāraḥ sa kathaṃ kena rodhyate
||16||cittamātraṃ śarīraṃ tu sarvasyaiva hi sarvataḥ .
vidyate vedanāccaitatkvacidetīva hṛdgatāt
||17||yathābhimatamevāsya bhavatyastamayodayam .
ādisarge svabhāvotthaṃ paścāddvaitaikyakāraṇam
||18||cittākāśaṃ cidākāśamākāśaṃ ca tṛtīyakam .
viddhyetattrayamekaṃ tvamavinābhāvanāvaśāt
||19||etaccittaśarīratvaṃ viddhi sarvagatodayam .
yathāsaṃvedanecchatvādyathāsaṃvedanodayam
||20||vasati trasareṇvantardhriyate gaganodare .
līyate'ṅkurakośeṣu rasībhavati pallave
||21||ullasatyambuvīcitve pranṛtyati śilodare .
pravarṣatyambudo bhūtvā śilībhūyāvatiṣṭhate
||22||yathecchamambare yāti jaṭhare'pi ca bhūbhṛtām .
anantarākāśavapurdhatte'tha paramāṇutām
||23||dehasyāntarbahirapi dadhadvanatanūruham
||24||bhavatyākāśamādhatte koṭīḥ padmajasadmanām .
ananyāḥ svātmano'mbhodhirāvartaracanā iva
||25||anudvignaprabodho'sau sargādau cittadehakaḥ .
ākāśatmā mahānbhūtvā vetti prakṛtatāṃ tataḥ
||26||asatyameva vāritvaṃ buddhyodetīva tattathā .
vandhyāputro'yamastīti yathā svapne bhramo naraḥ
||27||śrīrāma uvāca
kiṃ cittametadbhavati kiṃvā bhavati nau katham .
kathameva na sadrūpaṃ nānyadbhavati vīkṣaṇāt
||28||śrīvasiṣṭha uvāca
pratyekameva yaccittaṃ tadevaṃrūpaśaktikam .
pṛthakpratyekamuditaḥ praticittaṃ jagadbhramaḥ
||29||kṣaṇakalpajagatsaṃghā samudyanti galanti ca .
nimeṣātkasyacitkalpātkasyacicca kramaṃ śrṛṇu
||30||maraṇādimayī mūrcchā pratyekenānubhūyate .
yaiṣā tāṃ viddhi sumate mahāpralayayāminīm
||31||tadante tanute sargaṃ sarva eva pṛthakpṛthak .
sahajasvapnasaṃkalpānsaṃbhramācalanṛtyavat
||32||mahāpralayarātryante cirādātmamanovapuḥ .
yathedaṃ tanute tadvatpratyekaṃ mṛtyanantaram
||33||śrīrāma uvāca
mṛteranantaraṃ sargo yathā smṛtyānubhūyate .
cirāttathānubhavati nāto viśvamakāraṇam
||34||śrīvasiṣṭha uvāca
mahati pralaye rāma sarve hariharādayaḥ .
videhamuktatāṃ yānti smṛteḥ ka iva saṃbhava
||35||asmadādiḥ prabuddhātmā kilāvaśyaṃ vimucyate .
kathaṃ bhavantu no muktā videhāḥ padmajātayaḥ
||36||anye tvamiva ye jīvāsteṣāṃ maraṇajanmasu .
smṛtiḥ kāraṇatāmeti mokṣābhāvavaśādiha
||37||bhavatyadrirdharādhāro baddhapīṭho nabhaḥ śirāḥ .
jīvo hi mṛtimūrcchānte yadantaḥ pronmiṣanniva .
anunmiṣita evāste tatpradhānamudāhṛtam
||38||tadvyomaprakṛtiḥ proktā tadavyaktaṃ jaḍājaḍam .
saṃsmṛterasmṛteścaiva krama eṣa bhavodaye
||39||bodhonmukhatve hi mahattatprabuddhaṃ yadā bhavet .
tadā tanmātradikkālakriyā bhūtādyudeti khāt
||40||tadevocchūnamābuddhaṃ bhavatīndriyapañcakam .
tadeva budhyate dehaḥ sa eṣo'syātivāhikaḥ
||41||cirakālapratyayataḥ kalpanāparipīvaraḥ .
ādhibhautikatābodhamādhatte caiṣa bālavat
||42||tato dikkālakalanāstadādhāratayā sthitāḥ .
udyantyanuditā eva vāyoḥ spandakriyā iva
||43||vṛddhimitthamayaṃ yāto mudhaiva bhuvanabhramaḥ .
svapnāṅganāsaṅgasamastvanubhūto'pyasanmayaḥ
||44||yatraiva mriyate jantuḥ paśyatyāśu tadeva saḥ .
tatraiva bhuvanābhogamimamitthamiva sthitam
||45||vyomaivānubhavatyacchamahaṃ jagaditi bhramam .
vyomarūpaṃ vyomarūpī jīvo jāta ivātmavān
||46||surapattanaśailārkatārānikarasundaram .
jarāmaraṇavaiklavyavyādhisaṃkaṭakoṭaram
||47||svabhāvābhāvasaṃrambhasthūlasūkṣmacarācaram .
sāvdhyadvyurvīnadīśāhorātrikalpakṣaṇakṣayam
||48||ahaṃ jāto'munā pitrā kilātretyāptaniścayam .
iyaṃ mātā dhanamidaṃ mametyuditavāsanam
||49||sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cedaṃ mameti kṛtakalpanam .
bālo'bhūvamahaṃ tvadya yuveti vilasaddhṛdi
||5||pratyekamevamuditaḥ saṃsāravanakhaṇḍakaḥ .
tārākusumito nīlameghacañcalapallavaḥ
||51||carannaramṛgānīkaḥ surāsuravihaṃgamaḥ .
ālokakausumarajāḥ śyāmāgahanakuñjakaḥ
||52||abdhipuṣkariṇīpūrṇo mervādyacalaloṣṭakaḥ .
cittapuṣkarabījāntarnilīnānubhavāṅkuraḥ
||53||yatraiṣa mriyate jīvastatraivaṃ paśyati kṣaṇāt .
pratyekamuditeṣvevaṃ jagatkhaṇḍeṣu bhūriśaḥ
||54||koṭayo brahmarudrendramarudviṣṇuvivasvatām .
giryabdhimaṇḍaladvīpalokāntaradṛśāṃ gatāḥ
||55||yātā yāsyanti yāntyetā dṛṣṭayo naṣṭarūpiṇīḥ .
yā brahmaṇyupabṛṃhāḍhyāstāḥ ke gaṇayituṃ kṣamāḥ
||56||evaṃ kuḍyamayaṃ viśvaṃ nāstyeva mananādṛte .
manane calamevāntastadidānīṃ vicāraya
||57||yadeva taccidākāśaṃ tadeva mananaṃ smṛtam .
yadeva ca cidākāśaṃ tadeva paramaṃ padam
||58||yadevāmbu sa āvarto natvasyāvarta vastu san .
draṣṭaivāste dṛśyamiva dṛśyaṃ natvasti vastu sat
||59||cidvyomno bhūtanabhasi kacanaṃ yanmaṇeriva .
tajjagadbhāvinānāsattattvaṃ śvabhramivāmbare
||60||madbuddhārtho jagacchabdo vidyate paramāmṛtam .
tvadbuddhārarthastu nāstyeva tvamahaṃśabdakādapi
||61||tasmāllīlāsarasvatyāvākāśavapuṣau sthite .
sarvage paramātmācche sarvatrāpratighe'naghe
||62||yatra yatra sadā vyomni yathākāmaṃ yathepsitam .
udayaṃ kurutastena tadgehe'sti gatistayoḥ
||63||sarvatra saṃbhavati cidgaganaṃ tadatra
sadvedanaṃ kalanamāmananaṃ visāri .
taccātivāhikamihāhurakuḍyameva
dehaṃ kathaṃ ka iva taṃ vada kiṃ ruṇaddhi
||64||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne samarasamanantarasaṃsmṛtyanubhavavarṇanaṃ nāma catvāriṃśaḥ sargaḥ ..40..