मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Utpattiprakaraṇam — Sarga 40

3
Yoga Vāsiṣṭham · Utpattiprakaraṇam · 40

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

evaṃ niśācarācāraciraghore raṇāṅgaṇe .

ahanīva janācāre sthite yāmāvarehite

||1||

hastahāryatamaḥpiṇḍasphuṭakuḍye niśāgṛhe .

lābhocchadoccalacate bhūtasaṅghe pravalgati

||2||

niḥśabde dhvāntasaṃcāre nidrāruddhakakubgaṇe .

līlāpatirudārātmā kiṃcitkhinnamanā iva

||3||

prātaḥkāryaṃ vicāryāśu mantribhirmantrakovidaiḥ .

dīrghacandrasamākāre śayane himaśītale

||4||

candrodaranibhe cārugṛhe śiśirakoṭare .

nidrāṃ muhūrtamagamanmudritekṣaṇapuṣkaraḥ

||5||

atha te lalane vyoma tatparityajya tadgṛham .

randhrairviviśaturvātalekhe'bjamukulaṃ yathā

||6||

śrīrāma uvāca .

kiyanmātramidaṃ sthūlaṃ śarīraṃ vāgvidāṃvara .

randhreṇa tantutanunā kathamāśvāviśatprabho

||7||

śrīvasiṣṭha uvāca .

ādhibhautikadeho'hamiti yasya matibhramaḥ .

tasyāsāvaṇurandhreṇa gantuṃ śaknoti nānagha

||8||

rodhito'hamaneneti na māmyatreti yasya dhīḥ .

anubhūtānubhavatī bhavatītyanubhūyate

||9||

yenānubhūtaṃ pūrvārdhaṃ gacchāmīti sa tatkriyaḥ .

kathaṃ bhavati paścārdhaṃ gamanonmukhacetanaḥ

||10||

nahi vāryūrdhvamāyāti nādho gacchati pāvakaḥ .

yā yathaiva pravṛttā citsā tathaiva pratiṣṭhitā

||11||

chāyāyāmupaviṣṭasya kutastāpānubhūtayaḥ .

yasya saṃvedane'nyo'rthaḥ kenacinnānubhūyate

||12||

yathā saṃvittathā cittaṃ sā tathāvasthitiṃ gatā .

parameṇa prayatnena nīyate'nyadaśāṃ punaḥ

||13||

sarpaikapratyayo rajjvāmasarpapratyaye balāt .

nivartate'nyathā tveṣa tiṣṭhatyeva yathāsthitaḥ

||14||

yathā saṃvittathā cittaṃ yathā cittaṃ tathehitam .

bālaṃ pratyapi saṃsiddhametatko nānubhūtavān

||15||

yaḥ punaḥ svapnasaṃkalpapuruṣaḥ pratimākṛtiḥ .

ākāśamātrakākāraḥ sa kathaṃ kena rodhyate

||16||

cittamātraṃ śarīraṃ tu sarvasyaiva hi sarvataḥ .

vidyate vedanāccaitatkvacidetīva hṛdgatāt

||17||

yathābhimatamevāsya bhavatyastamayodayam .

ādisarge svabhāvotthaṃ paścāddvaitaikyakāraṇam

||18||

cittākāśaṃ cidākāśamākāśaṃ ca tṛtīyakam .

viddhyetattrayamekaṃ tvamavinābhāvanāvaśāt

||19||

etaccittaśarīratvaṃ viddhi sarvagatodayam .

yathāsaṃvedanecchatvādyathāsaṃvedanodayam

||20||

vasati trasareṇvantardhriyate gaganodare .

līyate'ṅkurakośeṣu rasībhavati pallave

||21||

ullasatyambuvīcitve pranṛtyati śilodare .

pravarṣatyambudo bhūtvā śilībhūyāvatiṣṭhate

||22||

yathecchamambare yāti jaṭhare'pi ca bhūbhṛtām .

anantarākāśavapurdhatte'tha paramāṇutām

||23||

dehasyāntarbahirapi dadhadvanatanūruham

||24||

bhavatyākāśamādhatte koṭīḥ padmajasadmanām .

ananyāḥ svātmano'mbhodhirāvartaracanā iva

||25||

anudvignaprabodho'sau sargādau cittadehakaḥ .

ākāśatmā mahānbhūtvā vetti prakṛtatāṃ tataḥ

||26||

asatyameva vāritvaṃ buddhyodetīva tattathā .

vandhyāputro'yamastīti yathā svapne bhramo naraḥ

||27||

śrīrāma uvāca

kiṃ cittametadbhavati kiṃvā bhavati nau katham .

kathameva na sadrūpaṃ nānyadbhavati vīkṣaṇāt

||28||

śrīvasiṣṭha uvāca

pratyekameva yaccittaṃ tadevaṃrūpaśaktikam .

pṛthakpratyekamuditaḥ praticittaṃ jagadbhramaḥ

||29||

kṣaṇakalpajagatsaṃghā samudyanti galanti ca .

nimeṣātkasyacitkalpātkasyacicca kramaṃ śrṛṇu

||30||

maraṇādimayī mūrcchā pratyekenānubhūyate .

yaiṣā tāṃ viddhi sumate mahāpralayayāminīm

||31||

tadante tanute sargaṃ sarva eva pṛthakpṛthak .

sahajasvapnasaṃkalpānsaṃbhramācalanṛtyavat

||32||

mahāpralayarātryante cirādātmamanovapuḥ .

yathedaṃ tanute tadvatpratyekaṃ mṛtyanantaram

||33||

śrīrāma uvāca

mṛteranantaraṃ sargo yathā smṛtyānubhūyate .

cirāttathānubhavati nāto viśvamakāraṇam

||34||

śrīvasiṣṭha uvāca

mahati pralaye rāma sarve hariharādayaḥ .

videhamuktatāṃ yānti smṛteḥ ka iva saṃbhava

||35||

asmadādiḥ prabuddhātmā kilāvaśyaṃ vimucyate .

kathaṃ bhavantu no muktā videhāḥ padmajātayaḥ

||36||

anye tvamiva ye jīvāsteṣāṃ maraṇajanmasu .

smṛtiḥ kāraṇatāmeti mokṣābhāvavaśādiha

||37||

bhavatyadrirdharādhāro baddhapīṭho nabhaḥ śirāḥ .

jīvo hi mṛtimūrcchānte yadantaḥ pronmiṣanniva .

anunmiṣita evāste tatpradhānamudāhṛtam

||38||

tadvyomaprakṛtiḥ proktā tadavyaktaṃ jaḍājaḍam .

saṃsmṛterasmṛteścaiva krama eṣa bhavodaye

||39||

bodhonmukhatve hi mahattatprabuddhaṃ yadā bhavet .

tadā tanmātradikkālakriyā bhūtādyudeti khāt

||40||

tadevocchūnamābuddhaṃ bhavatīndriyapañcakam .

tadeva budhyate dehaḥ sa eṣo'syātivāhikaḥ

||41||

cirakālapratyayataḥ kalpanāparipīvaraḥ .

ādhibhautikatābodhamādhatte caiṣa bālavat

||42||

tato dikkālakalanāstadādhāratayā sthitāḥ .

udyantyanuditā eva vāyoḥ spandakriyā iva

||43||

vṛddhimitthamayaṃ yāto mudhaiva bhuvanabhramaḥ .

svapnāṅganāsaṅgasamastvanubhūto'pyasanmayaḥ

||44||

yatraiva mriyate jantuḥ paśyatyāśu tadeva saḥ .

tatraiva bhuvanābhogamimamitthamiva sthitam

||45||

vyomaivānubhavatyacchamahaṃ jagaditi bhramam .

vyomarūpaṃ vyomarūpī jīvo jāta ivātmavān

||46||

surapattanaśailārkatārānikarasundaram .

jarāmaraṇavaiklavyavyādhisaṃkaṭakoṭaram

||47||

svabhāvābhāvasaṃrambhasthūlasūkṣmacarācaram .

sāvdhyadvyurvīnadīśāhorātrikalpakṣaṇakṣayam

||48||

ahaṃ jāto'munā pitrā kilātretyāptaniścayam .

iyaṃ mātā dhanamidaṃ mametyuditavāsanam

||49||

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cedaṃ mameti kṛtakalpanam .

bālo'bhūvamahaṃ tvadya yuveti vilasaddhṛdi

||5||

pratyekamevamuditaḥ saṃsāravanakhaṇḍakaḥ .

tārākusumito nīlameghacañcalapallavaḥ

||51||

carannaramṛgānīkaḥ surāsuravihaṃgamaḥ .

ālokakausumarajāḥ śyāmāgahanakuñjakaḥ

||52||

abdhipuṣkariṇīpūrṇo mervādyacalaloṣṭakaḥ .

cittapuṣkarabījāntarnilīnānubhavāṅkuraḥ

||53||

yatraiṣa mriyate jīvastatraivaṃ paśyati kṣaṇāt .

pratyekamuditeṣvevaṃ jagatkhaṇḍeṣu bhūriśaḥ

||54||

koṭayo brahmarudrendramarudviṣṇuvivasvatām .

giryabdhimaṇḍaladvīpalokāntaradṛśāṃ gatāḥ

||55||

yātā yāsyanti yāntyetā dṛṣṭayo naṣṭarūpiṇīḥ .

yā brahmaṇyupabṛṃhāḍhyāstāḥ ke gaṇayituṃ kṣamāḥ

||56||

evaṃ kuḍyamayaṃ viśvaṃ nāstyeva mananādṛte .

manane calamevāntastadidānīṃ vicāraya

||57||

yadeva taccidākāśaṃ tadeva mananaṃ smṛtam .

yadeva ca cidākāśaṃ tadeva paramaṃ padam

||58||

yadevāmbu sa āvarto natvasyāvarta vastu san .

draṣṭaivāste dṛśyamiva dṛśyaṃ natvasti vastu sat

||59||

cidvyomno bhūtanabhasi kacanaṃ yanmaṇeriva .

tajjagadbhāvinānāsattattvaṃ śvabhramivāmbare

||60||

madbuddhārtho jagacchabdo vidyate paramāmṛtam .

tvadbuddhārarthastu nāstyeva tvamahaṃśabdakādapi

||61||

tasmāllīlāsarasvatyāvākāśavapuṣau sthite .

sarvage paramātmācche sarvatrāpratighe'naghe

||62||

yatra yatra sadā vyomni yathākāmaṃ yathepsitam .

udayaṃ kurutastena tadgehe'sti gatistayoḥ

||63||

sarvatra saṃbhavati cidgaganaṃ tadatra

sadvedanaṃ kalanamāmananaṃ visāri .

taccātivāhikamihāhurakuḍyameva

dehaṃ kathaṃ ka iva taṃ vada kiṃ ruṇaddhi

||64||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne samarasamanantarasaṃsmṛtyanubhavavarṇanaṃ nāma catvāriṃśaḥ sargaḥ ..40..