Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
bhagavansarvadharmajña sarvavedāṅgapāraga .
āśvasta iva tiṣṭhāmi śuddhābhirbhavaduktibhiḥ
||1||udārāṇi viviktāni peśalānyuditāni ca .
śrotuṃ tṛpti na gacchāmi vacāṃsi vadatastava
||2||jātyā rājasasāttvikyāḥ kathanāvasarāntare .
utpattirbhavatā proktā śāstraiḥ kamalajanmanaḥ
||3||śrīvasiṣṭha uvāca .
bahūni brahmalakṣāṇi śaṃkarendraśatāni ca .
nārāyaṇasahasrāṇi samatītāni rāghava
||4||anyeṣu ca vicitreṣu brahmāṇḍeṣu ca bhūriśaḥ .
nānācāravihārāṇi viharanti sahasraśaḥ
||5||tulyakālamananteṣu kālāntarabhaveṣu ca .
jagatsu prodbhaviṣyanti bahūnyanyāni bhūriśaḥ
||6||teṣāmabjodbhavādīnāṃ brahmāṇḍeṣu divaukasām .
utpattayo mahābāho vicitrābhyutthitā iva
||7||kadācitsṛṣṭayaḥ śārvyaḥ kadācitpadmajodbhavāḥ .
kadācidapi vaiṣṇavyaḥ kadācinmuninirmitāḥ
||8||kadācitpadmajo brahmā kadācitsalilodbhavaḥ .
aṇḍodbhavaḥ kadācittu kadācijjāyate'mbarāt
||9||kasmiṃścidaṇḍe tryakṣo'rkaḥ kasmiṃścidapi vāsavaḥ .
kasmiṃścitpuṇḍarīkākṣaḥ kasmiṃścittryakṣa eva hi
||10||kasyāṃcidbhūrabhūtsṛṣṭau nīrandhratarusaṃkaṭā .
kasyāṃcinnaranīrandhrā kasyāṃcidbhūdharāvṛtā
||11||bhūrabhūnmṛnmayī kācitkācidāsīddṛṣanmayī .
āsīddhemamayī kācitkācittāmramayī tathā
||12||ihaiva kāni citrāṇi jagantyanyānyathānyathā .
anyānyekaikalokāni nirmahāṃsyapi kānicit
||13||anantāni jagantyasminbrahmatattvamahāmbare .
ambhodhivīcijalavannimajjantyudbhavanti ca
||14||yathā taraṅgā jaladhau mṛgatṛṣṇā marau yathā .
kusumāni yathā cūte tathā viśvaśriyaḥ pare
||15||bhānorgaṇayituṃ śakyā raśmiṣu trasareṇavaḥ .
ālolavapuṣo brahma tattvena jagatāṃ gaṇāḥ
||16||yathā maśakajālāni varṣādiṣvākulāni tu .
utpattyotpattya naśyanti tathemā lokasṛṣṭayaḥ
||17||na ca vijñāyate kasmātkālātprabhṛti cāgatāḥ .
nityāgamāpāyaparā etāḥ sargaparamparāḥ
||18||anādimatyo'virataṃ prasphuranti taraṅgavat .
pūrvātpūrvaṃ kilābhūvaṃstataḥ pūrvataraṃ yathā
||19||bhūtvā bhūtvā pralīyante sasurāsuramānavāḥ .
sarittaṅgabhaṅgyaiva samastā bhūtajātayaḥ
||20||yathedamaṇḍaṃ vairiñcaṃ tathā brahmāṇḍapaṅktayaḥ .
yāḥ sahasrāḥ parikṣīṇā nāḍikā vatsareṣviva
||21||anyāḥ saṃprati vidyante vartamānaśarīrakāḥ .
prānte brahmapurasyāsya vitate brahmaṇaḥ pade
||22||brahmaṇyanyā bhaviṣyanti brāhmyo brahmapuraśriyaḥ .
punastāśca vinaṅkṣyanti bhūtvā bhūtvā yathā giraḥ
||23||brahmaṇyanyā bhaviṣyantyaḥ sthitāḥ sargaparamparāḥ .
ghaṭā iva mṛdo rāśāvaṅkure pallavā iva
||24||yāvadbrahma cidākāśe tathā tribhuvanaśriyaḥ .
sphārākāravikārāḍhyāḥ prekṣyamāṇā na kiṃcana
||25||unmajjantyo nimajjantyo na satyā nāpyasacchriyaḥ .
jaḍārambhā vitanvantyastā eva khalatā iva
||26||taraṅgasamadharmiṇyo dṛṣṭanaṣṭaśarīrakāḥ .
sarvāsāṃ sṛṣṭirāśīnāṃ citrākāraviceṣṭitāḥ
||27||citrākāravikārāśca citrarūpā hi sṛṣṭayaḥ .
vyatiriktā na sarveṣāṃ samastāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ
||28||tattvajñaviṣaye rāma salilādiva vṛṣṭayaḥ .
āyānti sṛṣṭayo devājjaladādiva vṛṣṭayaḥ
||29||vyatiriktā na sarveṣāṃ samastāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ .
vyatiriktā dravāmbhodhisvāṣṭhīlāḥ śālmaleriva
||30||iha sṛṣṭiṣu puṣṭāsu nikṛṣṭāsu ca rāghava .
paramānnabhaso jātāstanmātramalamālikā
||31||kadācitprathamaṃ vyoma pratiṣṭhāmadhigacchati .
tataḥ prajāyate brahmā vyomajo'sau prajāpatiḥ
||32||kadācitprathamaṃ vāyuḥ pratiṣṭhāmadhigacchati .
tataḥ prajāyate brahmā vāyujo'sau prajāpatiḥ
||33||kadācitprathamaṃ tejaḥ pratiṣṭhāmadhigacchati .
tataḥ prajāyate kartā tejaso'sau prajāpatiḥ
||34||kadācitprathamaṃ vāri pratiṣṭhāmadhigacchati .
tataḥ prajāyate brahmā vārijo'sau prajāpatiḥ
||35||kadācitprathamaṃ pṛthvī sphāratāmadhigacchati .
tataḥ prajāyate brahmā pārthivo'sau prajāpatiḥ
||36||idaṃ catvāri saṃpīḍya pañcamaṃ vardhate yadā .
tadā tajjāta evaiṣa kurute jāgatīṃ kriyām
||37||kadācidapsu vāyau vā susphāre vāpi tejasi .
svayaṃ saṃpadyate'kasmātpumānprakṛtibhāvitaḥ
||38||tasyātha śabdo vadanātkadācijjāyate padāt .
kadācidaṃśātpṛṣṭhādvā kadācillocanātkarāt
||39||kadācitpuruṣasyāsya nābhau padmaṃ prajāyate .
tasminsaṃvadhate brahmā padmajo'sau prakīrtitaḥ
||40||māyeyaṃ svapnavadbhrāntirmithyāracitacakrikā .
manorājyamivālolasalilāvartasundarī
||41||kimivāsyāṃ vada jñaptau kathaṃ saṃbhavatīha te .
kvacidbālamanorājyamidaṃ paryanuyujyate
||42||kadācidambare śuddhe manastattvānurañjanāt .
sauvarṇaṃ brahmagarbhaṃ ca svayamaṇḍaṃ pravartate
||43||kadācideva puruṣo vīryaṃ sṛjati vāriṇi .
tasmātprajāyate padmaṃ brahmāṇḍamathavā mahat
||44||tasmātprajāyate brahmā kadācidbhāskaro'pyasau .
kadācidvaruṇo brahmā kadācidvāyuraṇḍajaḥ
||45||evamantarvihīnāsu vicitrāsviha sṛṣṭiṣu .
vicitrotpattayo rāma brahmaṇo vividhā gatāḥ
||46||nidarśanārthaṃ sṛṣṭestu mayaikasya prajāpateḥ .
bhavate kathitotpattirna tatra niyamaḥ kvacit
||47||manovijṛmbhaṇamidaṃ saṃsāra iti saṃmatam .
saṃbodhanāya bhavataḥ sṛṣṭikrama udāhṛtaḥ
||48||sāttvikīprabhṛtayo yāśca jātayaścetthamāgatāḥ .
iti te kathanāyaiṣa sṛṣṭikrama udāhṛtaḥ
||49||punaḥ sṛṣṭiḥ punarnāśaḥ punarduḥkhaṃ punaḥ sukham .
punarajñaḥ punastajjño bandhamokṣadṛśaḥ punaḥ
||50||punaḥ sṛṣṭikarā'vītavītasnehadṛśaḥ punaḥ .
dīpā iva kṛtālokāḥ praśāmyantyudbhavanti ca
||51||dehotpattau vināśe ca dīpānāṃ brahmaṇāmapi .
kālenādhikatāṃ tyaktvā nāśe bhedo na kaścana
||52||punaḥ kṛtaṃ punastretā punaḥ sa dvāparaḥ kaliḥ .
punarāvartate sarvaṃ cakrāvartatayā jagat
||53||punarmanvantarārambhāḥ punaḥ kalpaparamparāḥ .
punaḥ punaḥ kāryadaśāḥ prātaḥ prātaraho yathā
||54||lokālokakalākālakalanākalitāntaram .
punaḥpunaridaṃ sarvaṃ na kiṃcana punaḥpunaḥ
||55||anāhate pratapte'yaḥpiṇḍe'nalakaṇā iva .
ime bhāvāḥ sthitā nityaṃ cidākāśe svabhāvataḥ
||56||kadācidanabhivyaktaṃ kadācidvyaktimāgatam .
idamasti pare tattve sarvaṃ vṛkṣa ivārtavam
||57||citspanda eva sarvātmā sarvadaivedṛśākṛtiḥ .
yadasmājjāyate sargo dvīndutvamiva locanāt
||58||citaḥ sarvāḥ samāyānti saṃtatāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ .
tatsthā evāpyatatsthābhāścandrādiva marīcayaḥ
||59||na kadācana saṃsāraḥ kilāyaṃ rāma satsadā .
sarvaśaktāvasaṃsāraśaktitā vidyate yataḥ
||60||na caivedaṃ kadācittu sādho jagadanīdṛśam .
sarvaśaktau hi saṃsāraśaktitā vidyate yataḥ
||62||mahākalpāvadhiḥ kālena saṃsāritayeddhayā .
na bhaviṣyati saṃsāra idānīmiti yujyate
||62||jñadṛṣṭyā sarvamevedaṃ brahmaiveti mahāmate .
nāsti saṃsāra ityetadupapadyata eva ca
||63||ajñadṛṣṭyā tvavicchinnasaṃsāratvādanāratam .
nityā saṃsāramāyeyaṃ mithyāpīhopapadyate
||64||punaḥpunaśca bhāvitvānna kadācidanīdṛśam .
jagadityetadityuktaṃ na mṛṣā raghunandana
||6||anāratapatadrūpā diśo dṛṣṭā vinaśvarāḥ .
vināśīdaṃ jagatsarvamiti kiṃ nopapadyate
||66||sarvatroditacandrārkā diśo dṛṣṭāḥ sthirācalāḥ .
avināśi jagatsarvamityapyavitathopamam
||67||na tadasti na yattasminnekasminvitatātmani .
saṃkalpakalanājālamanākhye nopapadyate
||68||punaḥpunaridaṃ sarvaṃ punarmaraṇajanmanī .
punaḥ sukhaṃ punarduḥkhaṃ punaḥ karaṇakarmaṇī
||69||punarāśāḥ punarvyoma punarambhodhayo'drayaḥ .
abhyudeti punaḥ sṛṣṭiḥ khavadarkaprabhā yathā
||70||punardaityāḥ punardevāḥ punarlokāntarakramāḥ .
punaḥ svargāpavargehāḥ punarindraḥ punaḥ śaśī
||71||punarnārāyaṇo devaḥ punardanusutādayaḥ .
punarāśācalaccārucandrārkavaruṇānilāḥ
||72||sumerukarṇikākāntā sahyakesaraśālinī .
pūrṇā sphītodarodeti rodasī nalinī punaḥ
||73||vyomakānanamākramya valgatyaṃśunakhotkaraiḥ .
tamaḥkarighaṭā bhettuṃ punarbhāskarakesarī
||74||punarinduścalatsvacchamañjarīsundaraiḥ karaiḥ .
karotyamṛtamāhlādi digvadhūmukhamaṇḍanam
||75||punaḥ svargataroḥ puṇyakṣayavātasamīritāḥ .
patantīha vinunnāṅgāḥ puṇyakṛtpuṣparāśayaḥ
||76||punaḥ kāryakriyāpakṣaiḥ saṃsārārambhanāmakam .
kiṃcitpaṭapaṭaṃ kṛtvā yāti kālakapiñjalaḥ
||77||punarindrādike yāte sajjamāsthāya kevalam .
āyātyaparadevendraṣaṭpadaḥ svargapaṅkajam
||78||punaḥ kālaṃ kṛtāpūtaṃ kaluṣīkurute kaliḥ .
sacakriṇamivāmbhodhiṃ pravṛddho'vakarānilaḥ
||79||puna kālakulālena kṛtabhūtaśarāvakam .
cakramāvartyate vegādajasraṃ kalpanāmakam
||80||punarnīrasatāmeti jagadastaśubhasthiti .
abhyāsībhūtasaṃkalpaṃ saṃśuṣkamiva kānanam
||81||punararkagaṇeṣvagnidagdhānantakalevaram .
sarvabhūtāsthisaṃpūrṇaṃ jagadeti śmaśānatām
||82||punaḥ kulācalākārapuṣkarāvartavarṣaṇaiḥ .
nṛtyadbhavabṛhatphenāṃ yātyekārṇavatāṃ jagat
||83||punaḥ saṃśāntavāyvamburiktaṃ sakalavastubhiḥ .
tadapūrvamivākāśaṃ jagadāyāti śūnyatām
||84||punaḥ katipayā bhuktvā samāḥ samarasāśayaḥ . .
jīvitaṃ jīrṇayā tanvā punaḥ svātmani līyate
||85||punaranyena kālena tathaiva jagatāṃ gaṇān .
manastanoti vai śūnye gandharvanagaraṃ yathā
||86||puraḥ sargasamārambhaḥ pralaye sarvasaṃbhavaḥ .
sarvaṃ punaridaṃ rāma cakravatparivartate
||87||kimetasminmahāmāyāḍambare dīrghaśambare .
rāma satyamasatyaṃ vā nirṇeyaṃ yadihocyate
||88||dāśūrākhyāyikeveyaṃ rāma saṃsāracakrikā .
kalpanāracitākārā vastuśūnyā na vastutaḥ
||89||aviralamidamātataṃ vikalpairasaduditairapi tairdvicandrakalpaiḥ .
viracitamasatānupannasatyaṃ jagadiha tena vimūḍhatā kimutthā
||90||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe jagadvāsanirṇayayogopadeśo nāma saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ .. 47 ..