Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
tatastatkuvalollāsimālatīmālyalocanā .
lalanā lalitālokya līlayā''lapitā mayā
||1||kā tvaṃ kamalagarbhābhe kimarthaṃ māmupāgatā .
kasyāsi kiṃ prārthayase kva gatāsi kimāspadā
||2||vidyādharyuvāca .
mune śṛṇu yathāvattvamātmodantaṃ vadāmyaham .
praṣṭumarhasi visrabdhamārtāṃ karuṇayārthinīm
||3||paramākāśakośasya kasmiṃścitkoṇakoṭare .
yuṣmākaṃ saṃsthitaṃ kiṃcididaṃ tāvajjagadgṛham
||4||pātālabhūtalasvargā ihāpavarakāstrayaḥ .
kalpanaikā kumāryatra kṛtā dhātṛtvamāyayā
||5||tatra dvīpaiḥ samudraiśca valitaṃ valayairiva .
pāṭalotthaṃ jagallakṣmyāḥ prakoṣṭhamiva bhūtalam
||6||ante dvīpasamudrāṇāṃ sarvadikkamavasthitā .
yojanānāṃ sahastrāṇi daśa hemamayī mahī .
||7||svayaṃprakāśasaṃkalpaphaladāmbaranirmalā .
cintāmaṇimayī svacchā svacchāyājitaviṣṭapā
||8||sāpsaromarasiddhānāṃ līlāviharaṇāvaniḥ .
saṃkalpamātrasaṃpannasarvasaṃbhogasundarī .
||9||ante tasyā bhuvaḥ śailo lokāloko'sti viśrutaḥ .
bhūpīṭhasya prakoṣṭhasya valayāvalanāṃ dadhat .
||10||kvacinnityaṃ tamovyāpto mūḍhabuddherivāśayaḥ .
kvacinnityaṃ prakāśātmā manaḥ sattvavatāmiva
||11||kvacidāhlādajanakaḥ sādhūnāmiva saṃgamaḥ .
kvacidudvegajanako mūrkhairiva samāgamaḥ
||12||kvacitprakaṭasarvārtho mano matimatāmiva .
kvacidatyantagahano mūrkhaśrotriyacittavat
||13||kvacidaprāptasomāṃśuḥ kvacidaprāptasūryabhāḥ .
kvacillokamayastena kvacidāśūnyadiktaṭaḥ
||14||kvaciddevapuravyāptaḥ kvaciddaityapurānvitaḥ .
kvacitpātālagahanaḥ kvacicchṛṅgordhvakandharaḥ
||15||kvacicchvabhrabhramadgṛdhraḥ kvacitsānumanoharaḥ .
kvacicchṛṅgaśikhākrāntavairiñcanagarāntaraḥ
||15||kvacicchūnyamahāraṇyavahatkalpāntamārutaḥ .
kvacitpuṣpavanodyānagāyadvidyādharīgaṇaḥ
||17||kvacitpātālagambhīraguhākumbhāṇḍabhīṣaṇaḥ .
kvacinnandanasodaryamunyāśramamanoramaḥ
||18||kvacidakṣayamattābhraḥ kvaciddurlabhavāridaḥ .
kvacidgarbhaguhāśvabhragahanopāntamaṇḍalaḥ
||19||kvacitkṣubdhajanākṣepasamutsāditabhūtabhūḥ .
kvacidvāstavyajanatāsaujanyajitaviṣṭapaḥ
||20||kvacinnityaṃ vahadvātājātasthāvarajaṅgamaḥ .
kvacitsarvakṣayonmuktasthirasthāvarajaṅgamaḥ
||21||kvacinmahāmarumarunmuktabhāṃkārabhīṣaṇaḥ .
kvacitkaṇatkamalinīmattasārasabhūṣaṇaḥ
||22||kvacitsalilakallolajaladollāsaghargharaḥ .
kvacinmattāpsarodolāvilāsajanitasmaraḥ
||23||kvacitpiśācakumbhāṇḍaveṣṭitāceṣṭadiktaṭaḥ .
kvacidvidyādharīsiddhanṛtyagītasarittaṭaḥ
||24||kvacidudvarṣadambhodasaridbāhuluṭhattaṭaḥ .
kvacitsatatagānītanītanānābhrasatpaṭaḥ
||25||kvacitkamalinīkośavaktrasthādhyānamaṇḍalaḥ .
kvacitsvargāṅganāsiddhasundarīdantamaṇḍanaḥ
||26||kvacittapaddinakarajanatācārasundaraḥ .
kvacinnaiśatamogehanṛtyanmattaniśācaraḥ
||27||kvacidutpatadutpātatayā naśyajjanāvaniḥ .
kvacitsaurājyasaṃpattyā prodbhavatpuramaṇḍalaḥ
||28||kvacidatyantaniḥśūnyaḥ kvacijjanapadāvṛtaḥ .
kvacicchvabhrāntagambhīraḥ kvacitpātālabhīṣaṇaḥ
||29||kvacidbṛhatkalpataruḥ kvacinnirjalajaṅgamaḥ .
kvacinmahākarikulaḥ kvacinmattaharivrajaḥ
||30||kvacinnirbhūtamudyātaḥ kvacidunmattarākṣasaḥ .
kvacitkarañjagahanaḥ kvacittālamahāvanaḥ
||31||kvacidvyomopamasarāḥ kvaciddīrghamarusthalaḥ .
kvacinnityabhramatpāṃsuḥ kvacitsarvartukānanaḥ
||32||śikhareṣu śilāstasya sāmānyācalasaṃnibhāḥ .
santi susthitakalpābhrā ratnamayyo'mbarāmalāḥ
||33||kṣīrodakārkagaurīṇāṃ vanaskandhaukasāmiva .
viśrāmyantyaniśaṃ yāsu harayo hariyonayaḥ
||34||tāsāmuttaradigbhāge pūrvaśṛṅgaśilodare .
nivasāmyahamakṣīṇavajrasārasamatvaci
||35||vidhinā tatra baddhāsmi vasāmyupalayantrake .
atrāsaṃkhyā mune yātā manye yugagaṇā mama
||36||na kevalamahaṃ baddhā yāvadbhartāpi tatra me .
baddhaḥ sāyaṃtane padmakuṅmale ṣaṭpado yathā
||37||tena sārdhaṃ mayā bhartrā śilākoṭarasaṃkaṭe .
anubhūtāściraṃ kālamatra varṣagaṇā gatāḥ
||38||adyāpyātmaikadoṣeṇa na hi mokṣaṃ labhāvahe .
ciraṃ tatraiva tiṣṭhāvastathaivābaddhabhāvanau
||39||pāṣāṇasaṃkaṭe tasminbaddhāvāvāṃ na kevalam .
baddho yāvadaśeṣeṇa parivāro'pi tatra nau
||40||purāṇapuruṣo baddho dvijastatrāsti me patiḥ .
ekasthānānna calati jīvanyugaśatānyasau
||41||ābālyādbrahmacārī ca śrotriyaḥ pāṭhako'lasaḥ .
ekānta eka evāste'jihmavṛttiracāpalaḥ
||42||ahaṃ vyasaninī bhāryā tasya vedavidāṃ vara .
na nimeṣaṃ samarthāsmi taṃ vinā dehadhāraṇe
||43||śṛṇu tena kathaṃ brahmanbhāryāhaṃ samupārjitā .
kathaṃ vṛddhimayaṃ yātaḥ sneho'smākamakṛtrimaḥ
||44||tena jātena madbhartrā bālenaiva satā purā .
kiṃcijjñena sataikena tiṣṭhatātmālaye'male
||45||śrotriyatvānurūpeṇa jāyā me janmaśālinī .
kutaḥ saṃbhavatītyeva nirṇīya ciracintayā
||46||svayamevānavadyāṅgī tena tāmarasekṣaṇa .
utpāditāsmi nāthena jyotsneva śaśinā'malā
||47||manasā mānasībhāryā mandarottamasundarī .
tato vṛddhiṃ prayātāsmi vasanta iva mañjarī
||48||sahajāmbarasaṃchannā bhūtānāṃ cittahāriṇī .
pūrṇendubimbavadanā dyaurivāmalatārakā
||49||korakoccastanabharā samagrarasaśālinī .
latāvaravaneneva karapallavaśālinī
||50||sarvasya jantujātasya nityaṃ hṛdayahāriṇī .
hariṇītāranayanā madanonmādadāyinī
||51||līlāvilāsaikaratā helāvalitalocanā .
geyavādyapriyā nityaṃ na ca tṛptānurāgiṇī
||52||saubhāgyabhogaparamā lakṣmyalakṣmyoḥ priyā sakhī .
ananyā mohajālānāmakhinnā saṃpadāpadoḥ
||53||na kevalamahaṃ gehaṃ dhārayāmi dvijanmanaḥ .
yāvattrailokyasadanamidamaṅga bibharmyaham
||54||ahaṃ kulakarī bhāryā kalatrabharaṇakṣamā .
trailokyagṛhasaṃbhāradhāraṇaikabharodvahā
||55||athāhaṃ taruṇī jātā samudbhinnonnatastanī .
latollaladguluccheva vilāsarasaśālinī
||56||patirmā dīrghasūtratvācchrotriyatvāttaporataḥ .
kayāpyapekṣayādyāpi na vivāhitavānimām
||57||tena yauvanasaṃpannavilāsarasaśālinī .
taṃ vinā vyasanenāhaṃ dahye'gnāviva padminī
||58||śītānilavilolāsu nalinīṣu nirantaram .
aṅgadāhamavāpnomi pūtāṅgārasthalīṣviva
||59||udyānāvanayaḥ sarvāḥ pūrṇāḥ kusumavarṣaṇaiḥ .
saṃpannāstaptasikatāḥ śūnyā me marubhūmayaḥ
||60||jalakallolakahlārakamalotkarakomalāḥ .
sarasyaḥ sārasārāvasarasā mama nīrasāḥ
||61||ahaṃ puṣkaramandārakumudotkaramālitā .
bhṛśaṃ dāhamavāpnomi kaṇṭakeṣviva dolitā
||62||kumudotpalakahlārakadalītalpapālayaḥ .
madaṅgasaṅgamādgrīṣmamarmarā yāti bhasmatām
||63||yatkāntamucitaṃ svādu vicitraṃ cittahāri ca .
tadālokya bhavāmyantarbāṣpapūrṇāyatekṣaṇā
||64||vyasanānalasaṃtaptāḥ patanto bāṣpabindavaḥ .
chamacchamiti majjanti kamalotpalapaṅktiṣu
||65||kadalīkandalīskandhadolāndolanalīlayā .
lālitodyānakhaṇḍeṣu mukhamācchādya rodimi
||66||tuṣāranikarākīrṇaṃ kadalīdalamaṇḍapam .
paśyāmyūṣmāṇamujjhantaṃ khadirāṅgārabhīṣaṇam
||67||nalinīnāladolāsu sārasīṃ sārasāśritām .
dīnānanā vilokyāntarnindāmi nijayauvanam
||68||ramye rodimi madhyasthe padārthe yāmi saumyatām .
hṛṣyāmyaśobhane dīnā na jāne kimahaṃ sthitā
||69||dṛṣṭāni kundamandārakumudāni himāni ca .
mayā kāmāgnidagdhānāṃ bhasmānīva diśaṃ prati
||70||ānīlapallavamṛṇālalatotpalānāṃ
kahlārakundakadalīdalamālatīnām .
śayyā mamāṅgacalanena viśoṣayantyā
vyarthaṃ gatāni navayauvanavāsarāṇi
||71||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pā0 vidyādharīvyasanavarṇanaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamaḥ sargaḥ .. 64..