Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
tasmātprākpauruṣāddaivaṃ nānyattatprojjhya dūrataḥ .
sādhusaṃgamasacchāstrairjīvamuttārayedbalāt
||1||yathā yathā prayatnaḥ syādbhavedāśu phalaṃ tathā .
iti pauruṣamevāsti daivamastu tadeva ca
||2||duḥkhādyathā duḥkhakāle hā kaṣṭamiti kathyate .
hākaṣṭaśabdaparyāyastathā hā daivamityapi
||3||prāksvakarmetarākāraṃ daivaṃ nāma na vidyate .
bālaḥ prabalapuṃseva tajjetumiha śakyate
||4||hyastano duṣṭa ācāra ācāreṇādya cāruṇā .
yathāśu śubhatāmeti prāktanaṃ karma tattathā
||5||tajjayāya yatante ye na lobhalavalampaṭāḥ .
te dīnāḥ prākṛtā mūḍhāḥ sthitā daivaparāyaṇāḥ
||6||pauruṣeṇa kṛtaṃ karma daivādyadabhinaśyati .
tatra nāśayiturjñeyaṃ pauruṣaṃ balavattaram
||7||yadekavṛntaphalayorathaikaṃ śūnyakoṭaram .
tatra prayatnaḥ sphuritastathā tadrasasaṃvidaḥ
||8||yatprayānti jagadbhāvāḥ saṃsiddhā api saṃkṣayam .
kṣayakārakayatnasya hyatra jñeyaṃ mahadbalam
||9||dvau huḍāviva yudhyete puruṣārthau parasparam .
ya eva balavāṃstatra sa eva jayati kṣaṇāt
||10||bhikṣuko maṅgalebhena nṛpo yatkriyate balāt .
tadamātyebhapaurāṇāṃ prayatnasya balaṃ mahat
||11||pauruṣeṇānnamākramya yathā dantena cūrṇyate .
anyaḥ pauruṣamāśritya tathā śūreṇa cūrṇyate
||12||annabhūtā hi mahatāṃ laghavo yatnaśālinām .
yatheṣṭaṃ viniyojyante tena karmasu loṣṭavat
||13||śaktasya pauruṣaṃ dṛśyamadṛśyaṃ vāpi yadbhavet .
taddaivamityaśaktena buddhamātmanyabuddhinā
||14||bhūtānāṃ balavadbhūtaṃ yanna daivamiti sthitam .
tatteṣāmapyadhiṣṭhātṛ satāmetatsphuṭaṃ mithaḥ
||15||śāstrāmātyebhapaurāṇāmavikalpā svabhāvadhīḥ .
yā sā bhikṣukarājyasya kartṛ dhartṛ prajāsthiteḥ
||16||bhikṣuko maṅgalebhena nṛpo yatkriyate kvacit .
prāktanaṃ pauruṣaṃ tatra balavadvāpi kāraṇam
||17||aihikaḥ prāktanaṃ hanti prāktano'dyatanaṃ balāt .
sarvadā puruṣaspandastatrānudvegavāñjayī
||18||dvayoradyatanasyaiva pratyakṣādbalitā bhavet .
daivaṃ jetuṃ yato yatnairbālo yūneva śakyate
||19||meghena nīyate yadvadvatsaropārjitā kṛṣiḥ .
meghasya puruṣārtho'sau jayatyadhikayatnavān
||20||krameṇopārjite'pyarthe naṣṭe kāryā na kheditā .
na balaṃ yatra me śaktaṃ tatra kā paridevanā
||21||yanna śaknomi tasyārthe yadi duḥkhaṃ karomyaham .
tadamāritamṛtyorme yuktaṃ pratyaharodanam
||22||deśakālakriyādravyavaśato visphurantyamī .
sarva eva jagadbhāvā jayatyadhikayatnavān
||23||tasmātpauruṣamāśritya sacchāstraiḥ satsamāgamaiḥ .
prajñāmamalatāṃ nītvā saṃsārajaladhiṃ taret
||24||prāktanaścaihikaścemau puruṣārthau phaladdrumau .
saṃjātau puruṣāraṇye jayatyabhyadhikastayoḥ
||25||karma yaḥ prāktanaṃ tucchaṃ na nihanti śubhehitaiḥ .
ajño janturanīśo'sāvātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ
||26||īśvaraprerito gacchetsvargaṃ narakameva vā .
sa sadaiva parādhīnaḥ paśureva na saṃśayaḥ
||27||yastūdāracamatkāraḥ sadācāravihāravān .
sa niryāti jaganmohānmṛgendraḥ pañjarādiva
||28||kaścinmāṃ prerayatyevamityanarthakukalpane .
yaḥ sthito'dṛṣṭamutsṛjya tyājyo'sau dūrato'dhamaḥ
||29||vyavahārasahasrāṇi yānyupāyānti yānti ca .
yathāśāstraṃ vihartavyaṃ teṣu tyaktvā sukhāsukhe
||30||yathāśāstramanucchinnāṃ maryādāṃ svāmanujjhataḥ .
upatiṣṭhanti sarvāṇi ratnānyambunidhāviva
||31||svārthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ .
proktā pauruṣaśabdena sā siddhyai śāstrayantritā
||32||kriyayā spandadharmiṇyā svārthasādhakatā svayam .
sādhusaṃgamasacchāstratīkṣṇayonnīyate dhiyā
||33||anantaṃ samatānandaṃ paramārthaṃ vidurbudhāḥ .
sa yebhyaḥ prāpyate nityaṃ te sevyāḥ śāstrasādhavaḥ
||34||devalokādihāgatya lokadvayahitaṃ bhavet .
prāktanaṃ pauruṣaṃ tadvai daivaśabdena kathyate
||35||tadyuktametadetasminnāsti nāpavadāmahe .
mūḍhaiḥ prakalpitaṃ daivaṃ manyante ye kṣayaṃ gatāḥ
||36||nityaṃ svapauruṣādeva lokadvayahitaṃ bhavet .
hyastanī duṣkriyābhyeti śobhāṃ satkriyayā yathā
||37||adyaivaṃ prāktanī tasmādyatnādyaḥ kāryavānbhavet .
karāmalakavaddṛṣṭaṃ pauruṣādeva tatphalam .
mūḍhaḥ pratyakṣamutsṛjya daivamohe nimajjati
||38||sakalakāraṇakāryavivarjitaṃ
nijavikalpabalādupakalpitam .
tadanapekṣya hi daivamasanmayaṃ
śraya śubhāśaya pauruṣamātmanaḥ
||39||śāstraiḥ sadācaravijṛmbhitadeśadharmairya-
tkalpitaṃ phalamatīva ciraprarūḍham .
tasminhṛdi sphurati copanameti citta-
maṅgāvalī tadanu pauruṣametadāhuḥ
||40||buddhvaiva pauruṣaphalaṃ puruṣatvameta-
dātmaprayatnaparataiva sadaiva kāryā .
neyā tataḥ saphalatāṃ paramāmathāsau
sacchāstrasādhujanapaṇḍitasevanena
||41||daivapauruṣavicāracārubhi-
ścedamācaritamātmapauruṣam .
nityameva jayatīti bhāvitaiḥ
kārya āryajanasevayodyamaḥ
||42||janmaprabandhamayamāmayameṣa jīvo
buddhvaihikaṃ sahajapauruṣameva siddhyai .
śāntiṃ nayatvavitathena varauṣadhena
mṛṣṭena tuṣṭaparapaṇḍitasevanena
||43||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe daivanirākaraṇaṃ nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ .. 6 ..