मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Mumukṣuvyavahāraprakaraṇam — Sarga 6

3
Yoga Vāsiṣṭham · Mumukṣuvyavahāraprakaraṇam · 6

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

tasmātprākpauruṣāddaivaṃ nānyattatprojjhya dūrataḥ .

sādhusaṃgamasacchāstrairjīvamuttārayedbalāt

||1||

yathā yathā prayatnaḥ syādbhavedāśu phalaṃ tathā .

iti pauruṣamevāsti daivamastu tadeva ca

||2||

duḥkhādyathā duḥkhakāle hā kaṣṭamiti kathyate .

hākaṣṭaśabdaparyāyastathā hā daivamityapi

||3||

prāksvakarmetarākāraṃ daivaṃ nāma na vidyate .

bālaḥ prabalapuṃseva tajjetumiha śakyate

||4||

hyastano duṣṭa ācāra ācāreṇādya cāruṇā .

yathāśu śubhatāmeti prāktanaṃ karma tattathā

||5||

tajjayāya yatante ye na lobhalavalampaṭāḥ .

te dīnāḥ prākṛtā mūḍhāḥ sthitā daivaparāyaṇāḥ

||6||

pauruṣeṇa kṛtaṃ karma daivādyadabhinaśyati .

tatra nāśayiturjñeyaṃ pauruṣaṃ balavattaram

||7||

yadekavṛntaphalayorathaikaṃ śūnyakoṭaram .

tatra prayatnaḥ sphuritastathā tadrasasaṃvidaḥ

||8||

yatprayānti jagadbhāvāḥ saṃsiddhā api saṃkṣayam .

kṣayakārakayatnasya hyatra jñeyaṃ mahadbalam

||9||

dvau huḍāviva yudhyete puruṣārthau parasparam .

ya eva balavāṃstatra sa eva jayati kṣaṇāt

||10||

bhikṣuko maṅgalebhena nṛpo yatkriyate balāt .

tadamātyebhapaurāṇāṃ prayatnasya balaṃ mahat

||11||

pauruṣeṇānnamākramya yathā dantena cūrṇyate .

anyaḥ pauruṣamāśritya tathā śūreṇa cūrṇyate

||12||

annabhūtā hi mahatāṃ laghavo yatnaśālinām .

yatheṣṭaṃ viniyojyante tena karmasu loṣṭavat

||13||

śaktasya pauruṣaṃ dṛśyamadṛśyaṃ vāpi yadbhavet .

taddaivamityaśaktena buddhamātmanyabuddhinā

||14||

bhūtānāṃ balavadbhūtaṃ yanna daivamiti sthitam .

tatteṣāmapyadhiṣṭhātṛ satāmetatsphuṭaṃ mithaḥ

||15||

śāstrāmātyebhapaurāṇāmavikalpā svabhāvadhīḥ .

yā sā bhikṣukarājyasya kartṛ dhartṛ prajāsthiteḥ

||16||

bhikṣuko maṅgalebhena nṛpo yatkriyate kvacit .

prāktanaṃ pauruṣaṃ tatra balavadvāpi kāraṇam

||17||

aihikaḥ prāktanaṃ hanti prāktano'dyatanaṃ balāt .

sarvadā puruṣaspandastatrānudvegavāñjayī

||18||

dvayoradyatanasyaiva pratyakṣādbalitā bhavet .

daivaṃ jetuṃ yato yatnairbālo yūneva śakyate

||19||

meghena nīyate yadvadvatsaropārjitā kṛṣiḥ .

meghasya puruṣārtho'sau jayatyadhikayatnavān

||20||

krameṇopārjite'pyarthe naṣṭe kāryā na kheditā .

na balaṃ yatra me śaktaṃ tatra kā paridevanā

||21||

yanna śaknomi tasyārthe yadi duḥkhaṃ karomyaham .

tadamāritamṛtyorme yuktaṃ pratyaharodanam

||22||

deśakālakriyādravyavaśato visphurantyamī .

sarva eva jagadbhāvā jayatyadhikayatnavān

||23||

tasmātpauruṣamāśritya sacchāstraiḥ satsamāgamaiḥ .

prajñāmamalatāṃ nītvā saṃsārajaladhiṃ taret

||24||

prāktanaścaihikaścemau puruṣārthau phaladdrumau .

saṃjātau puruṣāraṇye jayatyabhyadhikastayoḥ

||25||

karma yaḥ prāktanaṃ tucchaṃ na nihanti śubhehitaiḥ .

ajño janturanīśo'sāvātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ

||26||

īśvaraprerito gacchetsvargaṃ narakameva vā .

sa sadaiva parādhīnaḥ paśureva na saṃśayaḥ

||27||

yastūdāracamatkāraḥ sadācāravihāravān .

sa niryāti jaganmohānmṛgendraḥ pañjarādiva

||28||

kaścinmāṃ prerayatyevamityanarthakukalpane .

yaḥ sthito'dṛṣṭamutsṛjya tyājyo'sau dūrato'dhamaḥ

||29||

vyavahārasahasrāṇi yānyupāyānti yānti ca .

yathāśāstraṃ vihartavyaṃ teṣu tyaktvā sukhāsukhe

||30||

yathāśāstramanucchinnāṃ maryādāṃ svāmanujjhataḥ .

upatiṣṭhanti sarvāṇi ratnānyambunidhāviva

||31||

svārthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ .

proktā pauruṣaśabdena sā siddhyai śāstrayantritā

||32||

kriyayā spandadharmiṇyā svārthasādhakatā svayam .

sādhusaṃgamasacchāstratīkṣṇayonnīyate dhiyā

||33||

anantaṃ samatānandaṃ paramārthaṃ vidurbudhāḥ .

sa yebhyaḥ prāpyate nityaṃ te sevyāḥ śāstrasādhavaḥ

||34||

devalokādihāgatya lokadvayahitaṃ bhavet .

prāktanaṃ pauruṣaṃ tadvai daivaśabdena kathyate

||35||

tadyuktametadetasminnāsti nāpavadāmahe .

mūḍhaiḥ prakalpitaṃ daivaṃ manyante ye kṣayaṃ gatāḥ

||36||

nityaṃ svapauruṣādeva lokadvayahitaṃ bhavet .

hyastanī duṣkriyābhyeti śobhāṃ satkriyayā yathā

||37||

adyaivaṃ prāktanī tasmādyatnādyaḥ kāryavānbhavet .

karāmalakavaddṛṣṭaṃ pauruṣādeva tatphalam .

mūḍhaḥ pratyakṣamutsṛjya daivamohe nimajjati

||38||

sakalakāraṇakāryavivarjitaṃ

nijavikalpabalādupakalpitam .

tadanapekṣya hi daivamasanmayaṃ

śraya śubhāśaya pauruṣamātmanaḥ

||39||

śāstraiḥ sadācaravijṛmbhitadeśadharmairya-

tkalpitaṃ phalamatīva ciraprarūḍham .

tasminhṛdi sphurati copanameti citta-

maṅgāvalī tadanu pauruṣametadāhuḥ

||40||

buddhvaiva pauruṣaphalaṃ puruṣatvameta-

dātmaprayatnaparataiva sadaiva kāryā .

neyā tataḥ saphalatāṃ paramāmathāsau

sacchāstrasādhujanapaṇḍitasevanena

||41||

daivapauruṣavicāracārubhi-

ścedamācaritamātmapauruṣam .

nityameva jayatīti bhāvitaiḥ

kārya āryajanasevayodyamaḥ

||42||

janmaprabandhamayamāmayameṣa jīvo

buddhvaihikaṃ sahajapauruṣameva siddhyai .

śāntiṃ nayatvavitathena varauṣadhena

mṛṣṭena tuṣṭaparapaṇḍitasevanena

||43||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe daivanirākaraṇaṃ nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ .. 6 ..