मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 163

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 163

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

vinendriyajayenedaṃ nājñatvamupaśāmyati .

tadindriyāṇi jīyante kathaṃ kathaya me mune

||1||

śrīvasiṣṭha uvāca .

na ca prabhūtabhogeṣu na puṃstve na ca jīvite .

na cendriyajayonmuktau dīpastanudṛśo yathā

||2||

tadindriyajaye yuktimimāmavikalāṃ śrṛṇu .

siddhimeti svayatnena sukhena tanuretayā

||3||

cinmātraṃ puruṣaṃ viddhi cetanājjīvanāmakam .

yaccetati sa jīvo'ntastanmayo bhavati kṣaṇāt

||4||

saṃvitprayatnasaṃbodhaniśitāṅkuśakarṣaṇaiḥ .

manomataṅgajaṃ mattaṃ jitvā jayati nānyathā

||5||

cittamindriyasenāyā nāyakaṃ tajjayājjayaḥ .

upānadgūḍhapādasya nanu carmāvṛtaiva bhūḥ

||6||

saṃvidaṃ saṃvidākāśe saṃropya hṛdi tiṣṭhataḥ .

svayameva manaḥ śāmyennīhāra iva śāradaḥ

||7||

svasaṃvidyatnasaṃrodhādyathā cetaḥ praśāmyati .

na tathāṅga tapastīrthavidyāyajñakriyāgaṇaiḥ

||8||

yacca saṃvedyate kiṃcittattatsaṃvidi saṃvidā .

nūnaṃ vismāryate yatnādbhogānāmiti tajjayaḥ

||9||

svasaṃvedanayatnena viṣayāmiṣato'niśam .

kiṃcitsaṃrodhitā saṃvittatprāptaṃ vaibudhaṃ padam

||10||

svadharmavyavahāreṇa yadāyāti tadeva me .

rocate nānyadityeva pade vajradṛḍhībhava

||11||

saṃvitpravṛttimartheṣu viruddheṣu vivarjayan .

arjayañchamasaṃtoṣau yaḥ sthitaḥ sa jitendriyaḥ

||12||

saṃvidrasikatāsvantastathā nīrasatāsu ca .

yasya nodvegamāyāti manastasyopaśāmyati

||13||

saṃvitprayatnasaṃrodhānmanaḥ svāyanamujjhati .

cetaścapalatonmuktaṃ vivekamanudhāvati

||14||

vivekavānudārātmā vijitendriya ucyate .

vāsanāvīcivegena bhavābdhau na sa muhyate

||15||

sādhusaṃparkasacchāstrasamālokanato'niśam .

jitendriyo yathāvastu jagatsatyaṃ prapaśyati

||16||

satyāvalokanācchāntimeti saṃsārasaṃbhramaḥ .

marāviva jalajñānaṃ mithyāpatanaduḥkhadam

||17||

acetyameva cinmātramidaṃ jagaditi sthitam .

ityeva satyabodhasya bandhamokṣadṛśau kutaḥ

||18||

anākāraṃ yathā vāri kṣīṇaṃ vahati no punaḥ .

akāraṇaṃ tathā dṛśyaṃ jñānacchinnaṃ na rohati

||19||

vedanaṃ vyomamātraṃ tvamahamityādirūpadhṛk .

varjayitvaitadanyatsyādahamityādikaṃ jagat

||20||

avidyāmātramevedamahamityādikaṃ jagat .

cidvyomnyeva sthitaṃ śāntaṃ śūnyamātraśarīrakam

||21||

idaṃ cidvyomni cicchāyā jagadityeva bhāsate .

śūnyaśūnyaiva ciccāsau śūnyā cetyeva niścayaḥ

||22||

svapnadarśanadṛṣṭāntaḥ kena nāmātra khaṇḍyate .

asanmayo'nubhūtaśca svānubhūto'pyasanmayaḥ

||23||

so'ṅga saṃvittimātrātmā yadyadrājyaṃ mahīyate .

nakartṛkarmakaraṇaṃ rūpaṃ tadvajjagacciteḥ

||24||

akartṛkarmakaraṇamahaṃ ciddhanamātrakam .

jagaccedamanirdeśyaṃ svasaṃvedanalakṣaṇam

||25||

yathā svapneṣu maraṇamanubhūtaṃ na vidyate .

marau jalecchā'vidyeyaṃ vidyamānā na vidyate

||26||

cidvyomnā kācakacyaṃ svaṃ sargādau vyomni cetitam .

jagadityeva nirmūlaṃ kākatālīyavatsvayam

||27||

nirmūlameva bhātīdamabhātamapi bhātavat .

tasmādyadbhāsuramidaṃ tattadeva padaṃ viduḥ

||28||

jīvādikacanaṃ tvatra yadbhātīdaṃ tadeva tat .

śūnyataiva bhavedvyoma vāryevāvartavṛttayaḥ

||29||

yathāvayavino rūpamekaṃ sāvayavaṃ bhavet .

ekaṃ jīvādyavayavaṃ brahmānavayavaṃ tathā

||30||

ābhāsamātraṃ dṛśyātma cinmātraṃ śāntamavyayam .

sthitamāsthāḥ kimetasminsvabhāve sve vicāryate

||31||

nādyantamantaḥkalanāḥ kāścitsanti pare pade .

tadrūpamevāvidyeyaṃ nāvidyā tviha vidyate

||32||

jīvaḥ svapnādviśañjāgrajjāgrataḥ svapnamāviśan .

prabuddho vāstvabuddho vāpyekarūpatayā sthitaḥ

||33||

sthite suṣuptaturye dve sadā svapne'tha jāgrati .

jāgratsvapnāvekameva turyaṃ vetti tu buddhadhīḥ

||34||

jāgratsvapnaḥ suṣuptaṃ ca sarvaṃ turyaṃ prabodhinaḥ .

nāvidyā vidyate tasya dvayastho'pyeva so'dvayaḥ

||35||

dvaitamadvaitamityetadahaṃtvamidamityapi .

niravidyasya kalanā kutaḥ kāpyambaraṃ kutaḥ

||36||

dvaitādvaitasamudbhedairvākyasaṃdarbhavibhramaiḥ .

krīḍantyabuddhāḥ śiśavo bodhavṛddhā hasanti tān

||37||

dvaitādvaitavivādehā hṛdayākāśamañjarī .

vinaitayeha nodeti prabodhākāśamārjanam

||38||

suhṛdbhūtvā vivādena dvaitādvaitavicāraṇā .

kṛtā hṛdayagehe'ntaravidyābhasmamārjanī

||39||

taccittāstadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam .

kathayantaśca tannityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca

||40||

teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam .

jāyate buddhiyogo'sau yena te yānti tatpadam

||41||

kilopakurute yatnāttṛṇamātrāvagopane .

kathaṃ sidhyatyayatnena trailokyagaṇagopanam

||42||

adhyātmavyasanonmuktaṃ tataṃ hṛtsthā'dhamā'prabhu .

upahāsāspadaṃ yasyā jagadapyuttamasthiteḥ

||43||

kiṃ nāmedaṃ kila sukhaṃ yadrājyādimanoṅkuram .

tattvajñānaikaviśrāntau devarājapadaṃ tṛṇam

||44||

suptāḥ prabuddhāḥ paśyanti dṛśyaṃ dṛśye ratā yathā .

tathā dṛśye'ratāḥ śāntāḥ santaḥ paśyanti tatpadam

||45||

vinā yatnabhareṇedaṃ na kadācana siddhyati .

mahato'bhyāsavṛkṣasya phalaṃ viddhi paraṃ padam

||46||

idaṃ bahūktametena kimeteneti durmatiḥ .

na grāhyaitāvatāpyukte nādatte nedamajñadhīḥ

||47||

bhūyobhūyaḥ parāvṛttyā ciramāsvādyate yadi .

śrūyate kathyate cedaṃ tajjñenājñena bhūyate

||48||

yastvekavāramālokya dṛṣṭamityeva saṃtyajet .

idaṃ sa nāma śāstrebhyo bhasmāpyāpnoti nādhamaḥ

||49||

idamuttamamākhyānamadhyeyaṃ vedavatsadā .

vyākhyeyaṃ pūjanīyaṃ ca puruṣārthaphalapradam

||50||

yadasmātprāpyate śāstrāttattadvedādavāpyate .

asminjñāte kriyā jñānaṃ dvayaṃ yāti pavitratām

||51||

vedāntatarkasiddhāntastvasminjñāte ca budhyate .

idamuttamamākhyānaṃ vyākhyātaṃ śāstradṛṣṭiṣu

||52||

kāruṇyādbhavatāmetadahaṃ vacmi na māyayā .

bhavantastvavagacchanti māyāmetadvicāryatām

||53||

asmācchāstravarādvodhā jāyante ye vicāritāt .

lavaṇairvyañjanānīva bhānti śāstrāntarāṇi taiḥ

||54||

anāryamidamākhyānamityanādṛtya dṛśyadhīḥ .

mā bhavaṃtvātmahantāro bhavanto bhavabhāginaḥ

||55||

tātasya kūpo'yamiti bruvāṇāḥ

kṣāraṃ jalaṃ kāpuruṣāḥ pibanti .

yathā bhavanto vivicāravanta-

stathāniśaṃ mā bhavatājñatāptyai

||56||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nivā0 u0 indriyajayopāyaśāstravarṇanaṃ nāma triṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 163 ..