Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
vinendriyajayenedaṃ nājñatvamupaśāmyati .
tadindriyāṇi jīyante kathaṃ kathaya me mune
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
na ca prabhūtabhogeṣu na puṃstve na ca jīvite .
na cendriyajayonmuktau dīpastanudṛśo yathā
||2||tadindriyajaye yuktimimāmavikalāṃ śrṛṇu .
siddhimeti svayatnena sukhena tanuretayā
||3||cinmātraṃ puruṣaṃ viddhi cetanājjīvanāmakam .
yaccetati sa jīvo'ntastanmayo bhavati kṣaṇāt
||4||saṃvitprayatnasaṃbodhaniśitāṅkuśakarṣaṇaiḥ .
manomataṅgajaṃ mattaṃ jitvā jayati nānyathā
||5||cittamindriyasenāyā nāyakaṃ tajjayājjayaḥ .
upānadgūḍhapādasya nanu carmāvṛtaiva bhūḥ
||6||saṃvidaṃ saṃvidākāśe saṃropya hṛdi tiṣṭhataḥ .
svayameva manaḥ śāmyennīhāra iva śāradaḥ
||7||svasaṃvidyatnasaṃrodhādyathā cetaḥ praśāmyati .
na tathāṅga tapastīrthavidyāyajñakriyāgaṇaiḥ
||8||yacca saṃvedyate kiṃcittattatsaṃvidi saṃvidā .
nūnaṃ vismāryate yatnādbhogānāmiti tajjayaḥ
||9||svasaṃvedanayatnena viṣayāmiṣato'niśam .
kiṃcitsaṃrodhitā saṃvittatprāptaṃ vaibudhaṃ padam
||10||svadharmavyavahāreṇa yadāyāti tadeva me .
rocate nānyadityeva pade vajradṛḍhībhava
||11||saṃvitpravṛttimartheṣu viruddheṣu vivarjayan .
arjayañchamasaṃtoṣau yaḥ sthitaḥ sa jitendriyaḥ
||12||saṃvidrasikatāsvantastathā nīrasatāsu ca .
yasya nodvegamāyāti manastasyopaśāmyati
||13||saṃvitprayatnasaṃrodhānmanaḥ svāyanamujjhati .
cetaścapalatonmuktaṃ vivekamanudhāvati
||14||vivekavānudārātmā vijitendriya ucyate .
vāsanāvīcivegena bhavābdhau na sa muhyate
||15||sādhusaṃparkasacchāstrasamālokanato'niśam .
jitendriyo yathāvastu jagatsatyaṃ prapaśyati
||16||satyāvalokanācchāntimeti saṃsārasaṃbhramaḥ .
marāviva jalajñānaṃ mithyāpatanaduḥkhadam
||17||acetyameva cinmātramidaṃ jagaditi sthitam .
ityeva satyabodhasya bandhamokṣadṛśau kutaḥ
||18||anākāraṃ yathā vāri kṣīṇaṃ vahati no punaḥ .
akāraṇaṃ tathā dṛśyaṃ jñānacchinnaṃ na rohati
||19||vedanaṃ vyomamātraṃ tvamahamityādirūpadhṛk .
varjayitvaitadanyatsyādahamityādikaṃ jagat
||20||avidyāmātramevedamahamityādikaṃ jagat .
cidvyomnyeva sthitaṃ śāntaṃ śūnyamātraśarīrakam
||21||idaṃ cidvyomni cicchāyā jagadityeva bhāsate .
śūnyaśūnyaiva ciccāsau śūnyā cetyeva niścayaḥ
||22||svapnadarśanadṛṣṭāntaḥ kena nāmātra khaṇḍyate .
asanmayo'nubhūtaśca svānubhūto'pyasanmayaḥ
||23||so'ṅga saṃvittimātrātmā yadyadrājyaṃ mahīyate .
nakartṛkarmakaraṇaṃ rūpaṃ tadvajjagacciteḥ
||24||akartṛkarmakaraṇamahaṃ ciddhanamātrakam .
jagaccedamanirdeśyaṃ svasaṃvedanalakṣaṇam
||25||yathā svapneṣu maraṇamanubhūtaṃ na vidyate .
marau jalecchā'vidyeyaṃ vidyamānā na vidyate
||26||cidvyomnā kācakacyaṃ svaṃ sargādau vyomni cetitam .
jagadityeva nirmūlaṃ kākatālīyavatsvayam
||27||nirmūlameva bhātīdamabhātamapi bhātavat .
tasmādyadbhāsuramidaṃ tattadeva padaṃ viduḥ
||28||jīvādikacanaṃ tvatra yadbhātīdaṃ tadeva tat .
śūnyataiva bhavedvyoma vāryevāvartavṛttayaḥ
||29||yathāvayavino rūpamekaṃ sāvayavaṃ bhavet .
ekaṃ jīvādyavayavaṃ brahmānavayavaṃ tathā
||30||ābhāsamātraṃ dṛśyātma cinmātraṃ śāntamavyayam .
sthitamāsthāḥ kimetasminsvabhāve sve vicāryate
||31||nādyantamantaḥkalanāḥ kāścitsanti pare pade .
tadrūpamevāvidyeyaṃ nāvidyā tviha vidyate
||32||jīvaḥ svapnādviśañjāgrajjāgrataḥ svapnamāviśan .
prabuddho vāstvabuddho vāpyekarūpatayā sthitaḥ
||33||sthite suṣuptaturye dve sadā svapne'tha jāgrati .
jāgratsvapnāvekameva turyaṃ vetti tu buddhadhīḥ
||34||jāgratsvapnaḥ suṣuptaṃ ca sarvaṃ turyaṃ prabodhinaḥ .
nāvidyā vidyate tasya dvayastho'pyeva so'dvayaḥ
||35||dvaitamadvaitamityetadahaṃtvamidamityapi .
niravidyasya kalanā kutaḥ kāpyambaraṃ kutaḥ
||36||dvaitādvaitasamudbhedairvākyasaṃdarbhavibhramaiḥ .
krīḍantyabuddhāḥ śiśavo bodhavṛddhā hasanti tān
||37||dvaitādvaitavivādehā hṛdayākāśamañjarī .
vinaitayeha nodeti prabodhākāśamārjanam
||38||suhṛdbhūtvā vivādena dvaitādvaitavicāraṇā .
kṛtā hṛdayagehe'ntaravidyābhasmamārjanī
||39||taccittāstadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam .
kathayantaśca tannityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca
||40||teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam .
jāyate buddhiyogo'sau yena te yānti tatpadam
||41||kilopakurute yatnāttṛṇamātrāvagopane .
kathaṃ sidhyatyayatnena trailokyagaṇagopanam
||42||adhyātmavyasanonmuktaṃ tataṃ hṛtsthā'dhamā'prabhu .
upahāsāspadaṃ yasyā jagadapyuttamasthiteḥ
||43||kiṃ nāmedaṃ kila sukhaṃ yadrājyādimanoṅkuram .
tattvajñānaikaviśrāntau devarājapadaṃ tṛṇam
||44||suptāḥ prabuddhāḥ paśyanti dṛśyaṃ dṛśye ratā yathā .
tathā dṛśye'ratāḥ śāntāḥ santaḥ paśyanti tatpadam
||45||vinā yatnabhareṇedaṃ na kadācana siddhyati .
mahato'bhyāsavṛkṣasya phalaṃ viddhi paraṃ padam
||46||idaṃ bahūktametena kimeteneti durmatiḥ .
na grāhyaitāvatāpyukte nādatte nedamajñadhīḥ
||47||bhūyobhūyaḥ parāvṛttyā ciramāsvādyate yadi .
śrūyate kathyate cedaṃ tajjñenājñena bhūyate
||48||yastvekavāramālokya dṛṣṭamityeva saṃtyajet .
idaṃ sa nāma śāstrebhyo bhasmāpyāpnoti nādhamaḥ
||49||idamuttamamākhyānamadhyeyaṃ vedavatsadā .
vyākhyeyaṃ pūjanīyaṃ ca puruṣārthaphalapradam
||50||yadasmātprāpyate śāstrāttattadvedādavāpyate .
asminjñāte kriyā jñānaṃ dvayaṃ yāti pavitratām
||51||vedāntatarkasiddhāntastvasminjñāte ca budhyate .
idamuttamamākhyānaṃ vyākhyātaṃ śāstradṛṣṭiṣu
||52||kāruṇyādbhavatāmetadahaṃ vacmi na māyayā .
bhavantastvavagacchanti māyāmetadvicāryatām
||53||asmācchāstravarādvodhā jāyante ye vicāritāt .
lavaṇairvyañjanānīva bhānti śāstrāntarāṇi taiḥ
||54||anāryamidamākhyānamityanādṛtya dṛśyadhīḥ .
mā bhavaṃtvātmahantāro bhavanto bhavabhāginaḥ
||55||tātasya kūpo'yamiti bruvāṇāḥ
kṣāraṃ jalaṃ kāpuruṣāḥ pibanti .
yathā bhavanto vivicāravanta-
stathāniśaṃ mā bhavatājñatāptyai
||56||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nivā0 u0 indriyajayopāyaśāstravarṇanaṃ nāma triṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 163 ..