Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
anyacca tātā'titarāmaramye
manorame ceha jagatsvarūpe .
na kiṃcidāyāti tadarthajātaṃ
yenātiviśrāntimupaiti cetaḥ
||1||bālye gate kalpitakelilole
manomṛge dāradarīṣu jīrṇe .
śarīrake jarjaratāṃ prayāte
vidūyate kevalameva lokaḥ
||2||jarātuṣārābhihatāṃ śarīra-
sarojinīṃ dūratare vimucya .
kṣaṇādgate jīvitacañcarīke
janasya saṃsārasaro'vaśuṣkam
||3||yadā yadā pākamupaiti nūnaṃ
tadā tadeyaṃ ratimātanoti .
jarābharā'nalpanavaprasūnā
vijarjarā kāyalatā narāṇām
||4||tṛṣṇānadī sāratarapravāha-
grastākhilānantapadārthajātā .
taṭasthasaṃtoṣasuvṛkṣamūla-
nikāṣadakṣā vahatīha loke
||5||śārīranauścarmanibandhabaddhā
bhavāmbudhāvālulitā bhramantī .
praloḍyate pañcabhirindriyākhyai-
radhobhavantī makarairadhīrā
||6||tṛṣṇālatākānanacāriṇo'mī
śākhāśataṃ kāmamahīruheṣu .
paribhramantaḥ kṣapayanti kālaṃ
manomṛgā no phalamāpnuvanti
||7||kṛcchreṣu dūrāstaviṣādamohāḥ
svāsthyeṣu notsiktamanobhirāmāḥ .
sudurlabhāḥ saṃprati sundarībhiḥ
ranāhatāntaḥkaraṇā mahāntaḥ
||8||taranti mātaṅgaghaṭātaraṅgaṃ
raṇāmbudhiṃ ye mayi te na śūrāḥ .
śūrāsta eveha manastaraṅgaṃ
dehendriyāmbhodhimimaṃ taranti
||9||akliṣṭaparyantaphalābhirāmā
na dṛśyate kasyacideva kācit .
kriyādurāśāhatacittavṛtti-
ryāmetya viśrāntimupaiti lokaḥ
||10||kīrtyā jagaddikkuharaṃ pratāpaiḥ
śriyā gṛhaṃ sattvabalena lakṣmīm .
ye pūrayantyakṣatadhairyabandhā
na te jagatyāṃ sulabhā mahāntaḥ
||11||apyantarasthaṃ giriśailabhitte-
rvajrālayābhyantarasaṃsthitaṃ vā .
sarvaṃ samāyānti sasiddhivegāḥ
sarvāḥ śriyaḥ santatamāpadaśca
||12||putrāśca dārāśca dhanaṃ ca buddhyā
prakalpyate tāta rasāyanābham .
sarvaṃ tu tannopakarotyathānte
yatrātiramyā viṣamūrcchanaiva
||13||viṣādayukto viṣamāmavasthā
mupāgataḥ kāyavayovasāne .
bhāvānsmaransvāniha dharmariktān
janturjarāvāniha dahyate'ntaḥ
||14||kāmārthadharmāptikṛtāntarābhiḥ
kriyābhirādau divasāni nītvā .
cetaścaladbarhiṇapicchalolaṃ
viśrāntimāgacchatu kena puṃsaḥ
||15||purogatairapyanavāptarūpai-
staraṅgiṇītuṅgataraṅgakalpaiḥ .
kriyāphalairdaivavaśādupetai-
rviḍambyate bhinnarucirhi lokaḥ
||16||imānyamūnīhi vibhāvitāni
kāryāṇyaparyantamanoramāṇi .
janasya jāyājanarañjanena
javājjarāntaṃ jarayanti cetaḥ
||17||parṇāni jīrṇāni yathā tarūṇāṃ
sametya janmāśu layaṃ prayānti .
tathaiva lokāḥ svavivekahīnāḥ
sametya gacchanti kuto'pyahobhiḥ
||18||itastato dūrataraṃ vihṛtya
praviśya gehaṃ divasāvasāne .
vivekilokāśrayasādhukarma
rikte'hni rātrau ka upaiti nidrām
||19||vidrāvite śatrujane samaste
samāgatāyāmabhitaśca lakṣmyām .
sevyanta etāni sukhāni yāva-
ttāvatsamāyāti kuto'pi mṛtyuḥ
||20||kuto'pi saṃvardhitatuccharūpai-
rbhāvairamībhiḥ kṣaṇanaṣṭadṛṣṭaiḥ .
viloḍyamānā janatā jagatyāṃ
navetyupāyātamaho na pātam
||21||priyāsubhiḥ kālamukhaṃ kriyante
janaiḍakāste hatakarmabaddhāḥ .
yaiḥ pīnatāmeva balādupetya
śarīrabādhena na te bhavanti
||22||ajasramāgacchati satvaraiva-
manārataṃ gacchati satvaraiva .
kuto'pi lolā janatā jagatyāṃ
taraṅgamālā kṣaṇabhaṅgureva
||23||prāṇāpahāraikaparā narāṇāṃ
mano manohāritayā haranti .
raktacchadāścañcalaṣaṭpadākṣyo
viṣadrumālolalatāḥ striyaśca
||24||ito'nyataścopagatā mudhaiva
samānasaṃketanibaddhabhāvā .
yātrāsamāsaṃgasamā narāṇāṃ
kalatramitravyavahāramāyā
||25||pradīpaśāntiṣviva bhuktabhūri-
daśāsvatisnehanibandhanīṣu .
saṃsāramālāsu calācalāsu
na jñāyate tattvamatāttvikīṣu
||26||saṃsārasaṃrambhakucakrikeyaṃ
prāvṛṭpayobudbudabhaṅgurapi .
asāvadhānasya janasya buddhau
cirasthirapratyayamātanoti
||27||śobhojjvalā daivavaśādvinaṣṭā
guṇāḥ sthitāḥ saṃprati jarjaratve .
āśvāsanādūrataraṃ prayātā
janasya hemanta ivāmbujasya
||28||punaḥpunardaivavaśādupetya
svadehabhāreṇa kṛtopakāraḥ .
vilūyate yatra taruḥ kuṭhārai-
rāśvāsane tatra hi kaḥ prasaṅgaḥ
||29||manoramasyāpyatidoṣavṛtte-
rantarviṃghātāya samutthitasya .
viṣadrumasyeva janasya saṅgā-
dāsādyate saṃprati mūrcchanaiva
||30||kāstā dṛśo yāsu na santi doṣāḥ
kāstā diśo yāsu na duḥkhadāhaḥ .
kāstāḥ prajā yāsu na bhaṅguratvaṃ
kāstāḥ kriyā yāsu na nāma māyā
||31||kalpābhidhānakṣaṇajīvino hi
kalpaughasaṃkhyākalane viriñcayāḥ .
ataḥ kalāśālini kālajāle
laghutvadīrghatvadhiyo'pyasatyāḥ
||32||sarvatra pāṣāṇamayā mahīdhrā
mṛdā mahī dārubhireva vṛkṣāḥ .
māṃsairjanāḥ pauruṣabaddhabhāvā
nāpūrvamastīha vikārahīnam
||33||ālokyate cetanayā'nuviddhā
payonubaddho'stanayo nabhaḥ sthāḥ .
pṛthagvibhāgena padārthalakṣmyā
etajjagannetaradasti kiṃcit
||34||camatkṛtiśceha manasviloka-
cetaścamatkārakarī narāṇām .
svapne'pi sādho viṣayaṃ kadāci-
tkeṣāṃcidabhyeti na citrarūpā
||35||adyāpi yāte'pi ca kalpanāyā
ākāśavallīphalavanmahattve .
udeti no lobhalavāhatānā-
mudāravṛttāntamayī kathaiva
||36||ādātumicchanpadamuttamānāṃ
svacetasaivāpahato'dya lokaḥ .
patatyaśaṅkaṃ paśuradrikūṭā-
dānīlavallīphalavāñchayaiva
||37||avāntaranyastanirarthakāṃśa-
cchāyālatāpatraphalaprasūnāḥ .
śarīra eva kṣatasaṃpadaśca
śvabhradrumā adyatanā narāśca
||38||kvacijjanā mārdavasundareṣu
kvacitkaṭhoreṣu ca saṃcaranti .
deśāntarāleṣu nirantareṣu
vanāntakhaṇḍeṣviva kṛṣṇasārāḥ
||39||dhāturnavāni divasaṃ prati bhīṣaṇāni
ramyāṇi vā vilulitāntatamākulāni .
kāryāṇi kaṣṭaphalapākahatodayāni
vismāpayanti na śavasya manāṃsi keṣām
||40||janaḥ kāmāsakto vividhakukalāceṣṭanaparaḥ
sa tu svapne'pyasmiñjagati sulabho nādya sujanaḥ .
kriyā duḥkhāsaṅgā'vidhuravidhurā nūnamakhilā
na jāne netavyā kathamiva daśā jīvitamayī
||41||