Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
jīvaṭabrāhmaṇādīnāṃ haṃsādīnāṃ munīśvara .
bhikṣusvapnaśarīrāṇāṃ saṃpannaṃ kimataḥ param
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
rudreṇa saha saṃbhūya prabuddhāḥ sarva eva te .
mithaśca dṛṣṭasaṃsārā rudrāṃśāḥ sukhinaḥ sthitāḥ
||2||tena rudreṇa tāṃ māyāmavalokya yathoditām .
svāṃśāstāmeva saṃsārasthitiṃ te preṣitāḥ punaḥ
||3||śrīrudra uvāca .
gacchatāśu nijaṃ sthānaṃ tatra bhuktvā kalatrakaiḥ .
kaṃcitkālaṃ samaṃ bhogānmatsakāśamupaiṣyatha
||4||bhaviṣyatha madaṃśā ye gaṇā matpurabhūṣaṇāḥ .
tato mahāpralayato yāsyāmastatparaṃ padam
||5||śrīvasiṣṭha uvāca .
ityuktvā bhagavān rudrasteṣāṃ so'ntaradhīyata .
antyasaṃsārasaṃkhyānaṃ rudrāṇāṃ madhyamāyayau
||6||prayayuḥ svāspadaṃ te'pi jīvaṭabrāhmaṇādayaḥ .
svakalatraiḥ samaṃ dehaṃ kṣapayitvātha kālataḥ
||7||rudralokaṃ samāsādya bhaviṣyanti gaṇottamāḥ .
kadācidvyomni dṛśyante tārakākārakāriṇaḥ
||8||śrīrāma uvāca .
bhikṣusaṃkalparūpāste jīvaṭabrāhmaṇādayaḥ .
kathaṃ satyatvamāyātāḥ saṃkalpārthe kva satyatā
||9||śrīvasiṣṭha uvāca .
saṃkalpasatyatā tvaṃśe tyaja saṃkalpasatyatām .
tatra yannāsti tannāsti yataḥ sarvātma tatpadam
||10||yatsvapne dṛśyate yacca saṃkalpairavalokyate .
tattathā vidyate tatra sarvakālaṃ tadātmakam
||11||taddeśakālātmatayā gatvā deśāntaraṃ yathā .
deśāddeśāntaraṃ yadvanna gatyātmādikaṃ vinā
||12||na labhyate tathā svapno vinā tatra na labhyate .
sarvamasti citaḥ kośe yadyathālokayatyasau
||13||cittathā tadavāpnoti sarvātmatvādavikṣatam .
saṃkalpaḥ svapnakastvaṅga yayā ca daśayāpyate
||14||paramabhyāsayogābhyāṃ vinā tvetanna labhyate .
yeṣāṃ tu yogavijñānadṛṣṭayaḥ phalitāḥ sthitāḥ
||15||sarvaṃ sarvatra paśyanti te yataḥ śaṃkarādayaḥ .
idamagragataṃ vastu tathā saṃkalpitaṃ mayā
||16||nāpyaṃ yatobhayabhraśaṃ sa prāpnotyubhayāśrayāt .
sarvaṃ hyabhimataṃ kāryamekaniṣṭhasya siddhyati
||17||dakṣiṇāṃ kakubhaṃ gacchankaḥ prāpnotyuttarāṃ diśam .
saṃkalpārthaparaireva saṃkalpārtho'vagamyate
||18||agrasthārthaparairagre saṃsthitortho'vagamyate .
agrasthe buddhisaṃsthe yaḥ saṃkalpaṃ prāptumicchati
||19||tadāsāvekaniṣṭhatvābhāvāttannāśayeddvayam .
tasmādekārthaniṣṭhatvādbhikṣujīvena rudratām
||20||prāpya sarvātmanā labdhaṃ tathā sarvaṃ tathāsthiteḥ .
bhikṣusaṃkalpajīvāste pratyekaṃ tajjagatpṛthak
||21||paśyanti caite nānyonyaṃ rudrajñānādṛte tataḥ .
aprabuddhāḥ prajāyante jīvā jīvāntabodhinaḥ
||22||tadicchayāśu tadrūpā bahurūpāśca te iha .
iha vidyādharo'haṃ syāmahaṃ syāmiha paṇḍitaḥ
||23||ityekadhyānasāphalyaṃ dṛṣṭānto'syāṃ kriyāsthitau .
ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca maurkhyaṃ pāṇḍityameva vā
||24||devatvaṃ mānuṣatvaṃ ca deśakālakriyākramaiḥ .
tulyakālamalaṃ kartuṃ dhāraṇādhyānayatnataḥ
||25||sarvaśaktyaḥ svarūpatvājjīvasyāstyekaśaktitā .
anantaścāntapṛktaśca svabhāvo'sya svabhāvataḥ
||26||savikāsaḥ sasaṃkoco'hiṃsrastena cidātmanaḥ .
yadicchati tadasyāṅga jantuḥ saṃpadyate svayam
||27||svayaṃ saṃpāditairebhirdeśakālakriyākramaiḥ .
yoginyo yoginaśceha tiṣṭhantyanyatra yatra ca
||28||iha vāmutra bhogena dṛṣṭametadanekaśaḥ .
kārtavīryo gṛhe tiṣṭhansarveṣāṃ bhayado'bhavat
||29||viṣṇuḥ kṣīrodadhau tiṣṭhanjāyate puruṣo bhuvi .
paśvarthaṃ yānti tiṣṭhantyo yoginyo yoginīgaṇe
||30||śakraḥ svargāsane tiṣṭhanyāti yajñārthamurvikām .
sahasramekaṃ bhavati tathā cāsmiñjanārdanaḥ
||31||nṛṇāṃ śatāni bhaktānāṃ mānuṣyaṃ yāti tannataiḥ .
ekaḥ sahasraṃ bhavati tathā caiṣa janārdanaḥ
||32||aṃśāvatāralīlābhiḥ kurute jāgatīṃ sthitim .
ekaḥ kāntāsahasrāṇi tulyakālaṃ nimeṣavat
||33||evaṃ te bhikṣusaṃkalpā jīvaṭabrāhmaṇādayaḥ .
rudravijñānavaśataḥ svasaṃkalpapurīṃ gatāḥ
||34||tatra bhuktvā ciraṃ bhogānprāpya rudrapuraṃ tataḥ .
gaṇatāmāvasantaste sthāsyanti saparicchadāḥ
||35||nityaṃ praphullanavakalpalatālayeṣu
rudreṇa sākamururatnagulucchakeṣu .
nānājagatsu ca tadā śivapattaneṣu
vidyādharīṣvamaramaulidharāśca rejuḥ
||36||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmā0 vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 gaṇatvaprāptirnāma catuḥṣaṣṭitamaḥ sargaḥ .. 64 .. svapnaśatarudrīyaṃ samāptam .