Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
mano hi bhāvanāmātraṃ bhāvanā spandadharmiṇī .
kriyā tadbhāvitārūpaṃ phalaṃ sarvo'nudhāvati
||1||śrīrāma uvāca .
vistareṇa mama brahman jaḍasyāpyajaḍākṛteḥ .
rūpamārūḍhasaṃkalpaṃ manaso vaktumarhasi
||2||śrīvasiṣṭha uvāca .
anantasyātmatattvasya sarvaśaktermahātmanaḥ .
saṃkalpaśakti racitaṃ yadrūpaṃ tanmano viduḥ
||3||bhāvaḥ sadasatormadhye nṛṇāṃ calati yaścalaḥ .
kalanonmukhatāṃ yātastadrūpaṃ manaso viduḥ
||4||nāhaṃ vedāvabhāsātmā kurvāṇo'smīti niścayaḥ .
tasmādekāntakalanastadrūpaṃ manaso viduḥ
||5||kalpanātmikayā karmaśaktyā virahitaṃ manaḥ .
na saṃbhavati loke'sminguṇahīno guṇī yathā
||6||yathā vahnyauṣṇyayoḥ sattā na saṃbhavati bhinnayoḥ .
tathaiva karmamanasostathātmamanasorapi
||7||svenaiva cittarūpeṇa karmaṇā phaladharmiṇā .
saṃkalpaikaśarīreṇa nānāvistaraśālinā
||8||idaṃ tatamanekātma māyāmayamakāraṇam .
viśvaṃ vigatavinyāsaṃ vāsanākalpanākulam
||9||yā yena vāsanā yatra satevāropitā yathā .
sā tena phalasūstatra tadeva prāpyate tathā
||10||karma bījaṃ manaḥspandaḥ kathyate'thānubhūyate .
kriyāstu vividhāstasya śākhāścitraphalāstaroḥ
||11||mano yadanusaṃdhatte tatkarmendriyavṛttayaḥ .
sarvāḥ saṃpādayantyetāstasmātkarma manaḥ smṛtam
||12||mano buddhirahaṃkāraścittaṃ karmātha kalpanā .
saṃsṛtirvāsanā vidyā prayatnaḥ smṛtireva ca
||13||indriyaṃ prakṛtirmāyā kriyā cetītarā api .
citrāḥ śabdoktayo brahmansaṃsārabhramahetavaḥ
||14||kākatālīyayogena tyaktasphāradṛgākṛteḥ .
citeścetyānupātinyāḥ kṛtāḥ paryāyavṛttayaḥ
||15||śrīrāma uvāca .
parāyāḥ saṃvido brahmannetāḥ paryāyavṛttayaḥ .
kalpyamānavicitrārthāḥ kathaṃ rūḍhimupāgatāḥ
||16||śrīvasiṣṭha uvāca .
gateva sakalaṅkatvaṃ kadācitkalpanātmakam .
unmeṣarūpiṇī nānā tadaiva hi manaḥsthitā
||17||bhāvanāmanusaṃdhānaṃ yadā niścitya saṃsthitā .
tadaiṣā procyate buddhiriyattāgrahaṇakṣamā
||18||yadā mithyābhimānena sattāṃ kalpayati svayam .
ahaṃkārābhimānena procyate bhavabandhanī
||19||idaṃ tyaktvedamāyāti bālavatpelavā yadā .
vicāraṃ saṃparityajya tadā sā cittamucyate
||20||yadā spandaikadharmatvātkarturyā śūnyaśaṃsinī .
ādhāvati spandaphalaṃ tadā karmetyudāhṛtā
||21||kākatālīyayogena tyaktvaikaghananiścayam .
yadehitaṃ kalpayati bhāvaṃ teneha kalpanā
||22||pūrvadṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā prāgdṛṣṭamiti niścayaiḥ .
yadaivehāṃ vidhatte'ntastadā smṛtirudāhṛtā
||23||yadā padārthaśaktīnāṃ saṃbhuktānāmivāmbare .
vasatyastamitānyehā vāsaneti tadocyate
||24||astyātmatattvaṃ vimalaṃ dvitīyā dṛṣṭiraṅkitā .
jātā hyavidyamānaiva tadā vidyeti kathyate
||25||sphuratyātmavināśāya vismārayati tatpadam .
mithyāvikalpajālena tanmalaṃ parikalpyate
||26||śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā vimṛśya ca .
indramānandayatyeṣā tenendriyamiti smṛtam
||27||sarvasya dṛśyajālasya paramātmanyalakṣite .
prakṛtatvena bhāvānāṃ loke prakṛtirucyate
||28||sadasattāṃ nayatyāśu sattāṃ vā sattvamañjasā .
sattāsattāvikalpo'yaṃ tena māyeti kathyate
||29||darśanaśravaṇasparśarasanaghrāṇakarmabhiḥ .
kriyeti kathyate loke kāryakāraṇatāṃ gatā
||30||citeścetyānupātinyā gatāyāḥ sakalaṅkatām .
prasphuradrūpadharmiṇyā etāḥ paryāyavṛttayaḥ
||31||cittatāmupayātāyā gatāyāḥ prakṛtaṃ padam .
svaireva saṃkalpaśatairbhṛśaṃ rūḍhimupāgatāḥ
||32||cetanīyakalaṅkāṅkājjāḍyajālānupātinī .
saṃkhyāvibhāgakalanā svavaikalyākuleva cit
||33||jīva ityucyate loke mana ityapi kathyate .
cittamityucyate saiva buddhirityucyate tathā
||34||nānāsaṃkalpakalilaṃ paryāyanicayaṃ budhāḥ .
vadantyasyāḥ kalaṅkinyāścyutāyāḥ paramātmanaḥ
||35||śrīrāma uvāca .
manaḥ kiṃ syājjaḍaṃ brahmaṃstathā vāpi ca cetanam .
ityeko mama tattvajña niścayo'ntarna jāyate
||36||śrīvasiṣṭha uvāca .
mano hi na jaḍaṃ rāma nāpi cetanatāṃ gatam .
mlānā'jaḍā tadā dṛṣṭirmana ityeva kathyate
||37||madhye sadasato rūpaṃ pratibhūtaṃ yadāvilam .
jagataḥ kāraṇaṃ nāma tadetaccittamucyate
||38||śāśvatenaikarūpeṇa niścayena vinā sthitiḥ .
yena sā cittamityuktā tasmājjātamidaṃ jagat
||39||jaḍājaḍadṛśormadhye dolārūpaṃ svakalpanam .
yaccito mlānarūpiṇyāstadetanmana ucyate
||40||cinniḥspando hi malinaḥ kalaṅkavikalāntaram .
mana ityucyate rāma na jaḍaṃ na ca cinmayam
||41||tasyemāni vicitrāṇi nāmāni kalitānyalam .
ahaṃkāramanobuddhijīvādyānītarāṇyapi
||42||yathā gacchati śailūṣo rūpāṇyalaṃ tathaiva hi .
mano nāmānyanekāni dhatte karmāntaraṃ vrajat
||43||citrādhikāravaśato vicitrā vikṛtābhidhāḥ .
yathā yāti naraḥ karmavaśādyāti tathā manaḥ
||44||yā etāḥ kathitāḥ saṃjñā mayā rāghava cetasaḥ .
etā evānyathā proktā vādibhiḥ kalpanāśataiḥ
||5||svabhāvābhimatāṃ buddhimāropya manasā kṛtāḥ .
manobuddhīndriyādīnāṃ vicitrā nāmarītayaḥ
||46||mano hi jaḍamanyasya bhinnamanyasya jīvataḥ .
tathāhaṃkṛtiranyasya buddhiranyasya vādinaḥ
||47||ahaṃkāramanobuddhidṛṣṭayaḥ sṛṣṭikalpanāḥ .
ekarūpatayā proktā yā mayā raghunandana ..
naiyāyikairitarathā tādṛśaiḥ parikalpitāḥ .
anyathā kalpitāḥ sāṃkhyaiścārvākairapi cānyathā
||49||jaiminīyaiścārhataiśca bauddhairvaiśeṣikaistathā .
anyairapi vicitraistaiḥ pāñcarātrādibhistathā
||50||sarvaireva ca gantavyaṃ taiḥ padaṃ pāramārthikam .
vicitraṃ deśakālotthaiḥ puramekamivādhvagaiḥ
||51||ajñānātparamārthasya viparītāvabodhataḥ .
kevalaṃ vivadantyete vikalpairārurukṣavaḥ
||52||svamārgamabhiśaṃsanti vādinaścitrayā dṛśā .
vicitradeśakālotthā mārgaṃ svaṃ pathikā iva
||53||tairmithyā rāghava proktāḥ karmamānasacetasām .
svavikalpārpitairarthaiḥ svāḥ svā vaicitryayuktayaḥ
||54||yathaiva puruṣaḥ snānadānādānādikāḥ kriyāḥ .
kurvaṃstatkartṛvaicitryameti tadvadidaṃ manaḥ
||55||vicitrakāryavaśato nāmabhedena kartṛtā .
manaḥ saṃprocyate jīvavāsanākarmanāmabhiḥ
||55||cittamevedamakhilaṃ sarveṇaivānubhūyate .
acitto hi naro lokaṃ paśyannapi na paśyati
||57||śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā śubhāśubham .
antarharṣaṃ viṣādaṃ ca samanasko hi vindati
||58||āloka iva rūpāṇāmarthānāṃ kāraṇaṃ manaḥ .
badhyate baddhacitto hi muktacitto hi mucyate
||59||tajjaḍānāṃ paraṃ viddhi jaḍaṃ yenocyate manaḥ .
na cāvagacchati jaḍaṃ mano yasya hi cetanam
||60||na cetanaṃ na ca jaḍaṃ yadidaṃ protthitaṃ manaḥ .
vicitrasukhaduḥkhehaṃ jagadabhyuditaṃ tadā
||61||ekarūpe hi manasi saṃsāraḥ pravilīyate .
upāvilaṃ kāraṇaṃ tairbhrāntyā jagadupasthitam
||62||ajaḍaṃ hi mano rāma saṃsārasya na kāraṇam .
jaḍaṃ copaladharmāpi saṃsārasya na kāraṇam
||63||na cetanaṃ na ca jaḍaṃ tasmājjagati rāghava .
manaḥ kāraṇamarthānāṃ rūpāṇāmiva bhāsanam
||64||cittādṛte'nyadyadyasti tadacittasya kiṃ jagat .
sarvasya bhūtajātasya samagraṃ pravilīyate
||65||nānākarmavaśāveśānmano nānābhidheyatām .
ekaṃ vicitratāmeti kālo nānā yathartumiḥ
||66||yadi nāmāmanaskāramahaṃkārendriyakriyāḥ .
kṣobhayanti śarīraṃ tatsantu jīvādayaḥ pare
||67||darśaneṣu tu ye proktā bhedā manasi tarkataḥ .
kvacitkacidvādakarairapavādakaraiḥ kila
||68||te hi rāma na budhyante viśiṣyante na ca kvacit .
sarvā hi śaktayo deve vidyante sarvagā yataḥ
||69||yadaiva khalu śuddhāyā manāgapi hi saṃvidaḥ .
jaḍeva śaktiruditā tadā vaicitryamāgatam
||70||ūrṇanābhādyathā tanturjāyate cetanājjaḍaḥ .
nityaprabuddhātpuruṣādbrahmaṇaḥ prakṛtistathā
||71||avidyāvaśataścittabhāvanāḥ sthitimāgatāḥ .
citi paryāyaśabdā hi bhinnāste neha vādinām
||72||jīvo manaśca nanu buddhirahaṃkṛtiścetyevaṃ prathāmupagateyamanirmalā cit .
saiṣocyate jagati cetanacittajīvasaṃjñāgaṇena kila nāsti vivāda eṣaḥ
||73||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe manaḥsaṃjñāvicāro nāma ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ .. 96 ..