Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
anucarā ūcuḥ .
deva paśyātra saṃgrāmalagnasīmāntabhūbhṛtām .
kacanti hetisaṃghātā visaranti balāni ca
||1||hatānhatānabhimukhānvīrānvīraiḥ sahasraśaḥ .
āropyāropya khaṃ yānti paśya paśyāṅganārathaiḥ
||2||vijigīṣoḥ punaḥ prāpte saṃkaṭe prakaṭe raṇe .
dharmyaṃ virājate yuddhaṃ yauvane surataṃ yathā
||3||lokairaninditā lakṣmīrārogyaṃ śrīsamanvitam .
dharmyaṃ yuddhaṃ parārthena jīvitasyottamaṃ phalam
||4||avirodhena dharmasya yuddhe saṃmukhamāgatam .
yodhānurūpaṃ yo hanti śūraḥ svargyaḥ sa netaraḥ
||5||hastasthitāsivaranīlasarojadāma-
śyāmo hayotthaghanareṇuniśāgamo'tra .
ālokaya kramaṇameṣa kathaṃ karoti
pronnāmahetibharabhūṣaṇabhāji lakṣmyāḥ
||6||ete kacanti śaraśaktigadābhuśuṇḍī-
śūlāsikuntapaṭutomaracakrapūrṇāḥ .
tāpāḥ satāṇḍavakacapracale cale'bdhau
dehena valgati bhuvīva phaṇīndrasaṃghāḥ
||7||paśyāmbaraṃ balavadambudharābdhipūrṇaṃ
paśyāmbaraṃ taralatārakatārahāram .
paśyāmbaraṃ sughanasaktamasaikasāraṃ
paśyāmbaraṃ viśadacandrakarāvasiktam
||8||yatrānekasurāsurāspadaghaṭā tārāpadeśaṃ gatā
ṛkṣāṇāṃ ca yadāspadaṃ visaratāṃ sarvonnatānāṃ ca yat .
tasmiñchūnyamiti pratītiradhunāpyastaṃ gatā nāmbare
ko'nyo mārjayituṃ jano'jñaracitaṃ lokāpavādaṃ kṣamaḥ
meghāṭopaiḥ pralayadahanairadripakṣābhighātai-
stārāpūrairamaraditijakṣubdhasaṃgrāmasaṃghaiḥ .
vyomādyāpi prakṛtivikṛtiṃ nāma nāyātyasaṃkhyai-
rantaḥ sārāśayaguṇavatāṃ lakṣyate no mahimnaḥ
||10||āndolayasyaviralaṃ gaganārkamaṅke
nārāyaṇaṃ ca śaśinaṃ ca tathetarāṇi .
tejāṃsi bhāsurataḍitprabhṛtīni sādho
citraṃ tathāpi na jahāsi yadāndhyamantaḥ
||11||ākāśa kāśasi tu yatra śaśāṅkabimbaṃ
tvatkīrṇakajjalatamo malino'sitatvam .
saṅgānna yannayasi tatkhalu citramuccaiḥ
ko nāma vāntaramalaṃ malinīkaroti
||12||pūrṇasyāpi jagaddoṣaiḥ sarvadaivāvikāriṇaḥ .
khasya manye budhasyeva sukhaṃ sarvārthaśūnyatā
||13||kalpābhradrumavīrudunnatidṛśāṃ kartāsi dhartāsi ca
ākāśendughanārkakinnaramarutskandhāmarāṇāmapi .
sarvaṃ ramyamasaṃkulāśaya samasvacchasvabhāvasya te
yattvetaddahanatvamaṅga tadaho mukhyāya khedāya naḥ
||14||ākāśa kāśamasi nirmalamacchamuccai-
rādhāra unnatatayottamamuttamānām .
tvāmetya kiṃtu viralaṃ karakāghano'yaṃ
lokaṃ vimardayati tena paro'si nīcaiḥ
||15||ākāśa karṣakaṣa eva nikarṣaṇaṃ te
manye ciraṃ samacitaṃ na tu kiṃcidanyat .
śūnyo'si yajjaladhararkṣavimānacandra-
sūryānilānvahasi bhāsi na cārthaśūnyaḥ
||16||ahni prakāśamasi raktavapurdinānte
yāmāsu kṛṣṇamatha cākhilavasturiktam .
nityaṃ na kiṃcidapi sadvahasīti māyāṃ
na vyoma vetti viduṣo'pi viceṣṭitaṃ te
||17||akiṃcano'pi kāryāṇi sādhayatyātatāśayaḥ .
antaḥśūnyamapi vyoma sarvasyonnatikāraṇam
||18||na tṛṇasalilaṃ naiva grāmo na nāma ca pattanaṃ
na ca dalabharasnigdhacchāyastarurna ca satprapā .
tadapi gaganādhvānaṃ sūryaḥ prayāti dine dine
viṣamamapi yatprārabdhaṃ tattyajanti na sāttvikāḥ
||19||yāmā dhvāntapaṭena śītalaruciḥ karpūrapūraiḥ karai-
rarkālokanavāṃśukena divasastāraughapuṣpotkaraiḥ .
dyaurambhodatuṣāravārikusumaiḥ sarvartavo bhūṣaya-
ntyete kālakalātmanostribhuvane vyomāṅgaṇaṃ nāthayoḥ
dhūmābhrareṇutimirārkaniśeśasaṃdhyā
tārāvimānagaruḍādrisurāsurāṇām .
kṣobhairapi prakṛtimujjhati nāntarikṣaṃ
citrotthitā sthitiraho nu mahāśayasya
||21||digbhittibaddhamidamūrdhvatalāntarikṣa
murvītalaṃ ghanapurācalabhūribhāṇḍam .
vidyādharāmaramahoragajālakāraṃ
lokaughasaṃsaraṇasaṃghapipīlikāḍhyam
||22||kālaḥ kriyā ca bhuvanaṃ bhavanaṃ cirāya
nāmādhitiṣṭhata ivopavanaṃ vikāsi .
āśaṅkyate pratidinaṃ nanu naṣṭameva
nādyāpi naśyati ca keyamaho nu māyā
||23||[ yugalakam .]
khaṃ manye pādapādīnāṃ rodhayatyadhikonnatim .
akartureva mahato mahimnodeti kartṛtā
||24||jagatāṃ yatra lakṣāṇi na bhavantyudbhavanti ca .
tacchūnyamucyate vyoma dhikpāṇḍityamakhaṇḍitama
||25||vyomanyeva pralīyante vyomataḥ prodbhavanti ca .
gacchatonmattatāmetāmīśvarānyabhidā kṛtā
||26||āyānti yānti nipatanti tathotpatanti
sargaśriyaḥ kaṇaghaṭā iva pāvakotthāḥ .
yatrāmalaṃ tadahamekamanādimadhyaṃ
manye khameva na tu kāraṇamīśvarākhyam
||27||ādhāramāyatataraṃ trijaganmaṇīnā-
maṅge bibhartyamitamantaraśeṣavastu .
vyomaiva cidvapurahaṃ parameva manye
yatrodayāstamayameti jagadbhramo'yam
||28||vanāvanau vanacaracārukāminā
manoharadrumagahaneṣu gīyate .
ito gireḥ śirasi vilokyate'munā
viyoginā pathi vahatā rasākulam
||29||gītaṃ śrṛṅgatarūccapallavapuṭe niḥśvasya sotkaṇṭhayā
kaṃṭhāśliṣṭagirā viyogahatayā vidyādharāṇāṃ striyā .
yannāmātra tadeṣa nātha pathikaḥ socchvāsamākarṇayan
dolāndolanayeva cañcaladhiyā no yāti nonūcyate
||30||gāyatyadriśirastarau dalapuṭe niḥśvasya vidyādharī
kākalyā'tilakaṃ viyogavidhurā bāṣpākulaiṣā puraḥ .
nāthotsaṅgagṛhe gṛhītacibukaṃ smeraṃ bhavaccumbanaṃ
smṛtvāsvādya rasāyanaṃ hatasamā nītā mayaitā iti
||31||asyāḥ prāgbhavasatpatiḥ sa muninā śāpena vṛkṣīkṛto
varṣadvādaśakaṃ tadeva gaṇayantyeṣaiva sātra sthitā .
gāyatyutkalitā tadeva dayitaṃ taṃ pādapaṃ saṃśritā
mārge mārgavihāriṇāṃ vadanato rājanmamaitacchrutam
||32||paśyaiṣa so'smadavalokanaśāntaśāpo
vidyādharo viṭapitāmavamucya bālām .
kaṇṭhekaroti viṭapākṛtivipralambhai-
staireva bāhubhiralaṃ sphuṭapuṣpahāsaḥ
||33||śikhariṇāṃ kariṇāṃ kusumotkaro
viṭapiṣu sphuṭaromasu rājate .
gaganavicyutatārakalīlayā
śikharameṣa tuṣārasamānayā
||34||mīnāvalīsarabhasaplutighaṭṭitāmbu-
vīcīvilolaviruvatkurarīkarālā .
kāveryaho kusumaśuklapaṭā'vabhāti
niḥśaṅkaraṅkukulasaṃkulakūlakacchā
||35||bhātyatra paśya raviṇā kaṭake suvela-
śailasya kāñcanaśilā sakalāmalaśrīḥ .
velāvalolavaruṇālayavīcibhaṅga-
paryastavāḍavakṛśānukaṇopamānā
||36||āsannapīnajaladāvalitālayānāṃ
gehopaśalyapariphullavanadrumāṇām .
lakṣmīḥ palāśapaṭalāvalitāmbarāṇāṃ
ghoṣaukasāṃ samavalokaya parvateṣu
||37||unnidrapuṣpapaṭupāṇḍurapuṣpakhaṇḍā
mandārabhāṇḍaviśikhaṇḍikaraṇḍakacchāḥ .
grāmāḥ prapātajalajālavilāsavādyā
valgadguhāgahanagītajanā jayanti
||38||unnidrakandaladalāntaralīyamāna-
kūjanmadāndhamadhuponmadapāmarāṇām .
manye na sā bhavati tuṣṭirihāmarāṇāṃ
yā gokuleṣu girigahvariṇāṃ narāṇām
||39||bhṛṅgāvadolitalatākulakānanānta-
rgāyatpulindadayitānanadattanetram .
līlākulā gataghṛṇaṃ girigahvareṣu
kiṃ ghnanti śatrumiva mugdhamṛgaṃ kirātāḥ
||40||nānāvikāsikusumotkarasāralabdha-
vallīdalāvalanaśītalitādhvagāṅgāḥ .
sāmbhaḥprathaprasaraṇena tarattaraṅgā
grāmā girīndragahaneṣu jayanti candram
||41||kūjannirjaravārayaḥ parisaratpronnidratāladrumā
helollāsitapuṣpapallavavaladvallīvitānāmbarāḥ .
paryantonnatasālalambijaladā ramyā girigrāmakā-
ścandrāśvatthamitāvaniṃ śaśipurasyodyānabhāgā iva
||42||āsannapītaghanaghargharameghanāda-
nṛtyacchikhaṇḍinavatāṇḍavaviprakīrṇaiḥ .
grāmāḥ kalāpikulakomalabarhakhaṇḍaiḥ
proḍḍīnacandrakamaṇiprakarā jayanti
||43||pārśvasthacāruśaśimaṇḍalamaṇḍaneṣu
viśrāntavāriguruvāridavāraṇeṣu .
grāmeṣu yā giritaṭeṣu vilāsalakṣmī
rājyeṣu sā vibhavavatsu kuto viriṃceḥ
||44||svāmodanandanavanāntarasundareṣu
saṃtānakastavakahāsinikuñjakeṣu .
unnidramandramadhupākulapāribhadra-
sāndradrumeṣvabhirame girigahvareṣu
||45||hariṇīrāvaramyeṣu hārihārītahāriṣu .
girigrāmeṣu puṣpeṣupureṣviva ratirnṛṇām
||46||sphāṭikastambhasaṃbhāraramyanirjharavāriṇi .
nṛtyantyetāḥ śikhaṇḍinyaḥ paśyāsmingrāmagahvare
||47||śikhaṇḍinyo vilāsinyaḥ puṣpabhāranatā latāḥ .
atra nṛtyanti kuñjeṣu raṇanirjharapuṣkare
||48||hārītahāriharitopavanadrumāsu
vāpīpramāṇaraṇitāmalakākalīṣu .
grāmasthalīṣu girigahvaragopitāsu
manye mudaiṣa ramate svarasena kāmaḥ
||49||śrīmadvṛttamahāśayātapaharaproccairgabhīrākṛte
bhūbhṛnmūrdhasu bhūṣaṇaṃ bhavasi bho bhūme rasaikāspadam.
etattu kṣapayenmanāṃsi yadidaṃ megha tvayā varṣatā
harṣādūṣarapalvalasthalataruṣvambhovibhāgakramaḥ
||50||nityaṃ snāsi sutīrthavārivisarairuccaiḥpadastho'mbudaḥ
śuddhaḥ sanvipināvanau nivasasi prārabdhamaunavrataḥ .
riktasyāpyatikāntireva bhavataḥ kāyāśrayā lakṣyate
protthāyāśanimātanoṣi kimidaṃ tucchaṃ tavāceṣṭitam
vastvasthānagataṃ sarvaṃ śubhamapyaśubhaṃ bhavet .
durmeghaṃ sthānamāsādya vāri tvasitatāṃ gatam
||52||aho nu meghena jalaṃ vimukta-
maho nu toyena vipūritā bhūḥ .
aho nu bhūmau paripoṣitaśca
jalairdhanāḍhyaiḥ praṇayīva dīnaḥ
||53||nairghṛṇyamasthairyamathāśucitvaṃ
rathyācaratvaṃ parikutsitatvam .
śvabhyo gṛhītaṃ kimu nāma mūrkhai-
mūrkhebhya evātha śunā na jāne
||54||guṇaiḥ katipayaireva bahudoṣo'pi kasyacit .
upādeyo bhavatyeva śauryasaṃtoṣabhaktibhiḥ
||55||unmattamattapatanonmukhadhāvamāna-
mānādhikānviṣayavīthiṣu dattamūrtiḥ .
yanmanyate tṛṇalavāgra vilokayecchā-
sattvaṃ jaḍatvamuta vāsya vicāryatāṃ tat
||56||kolāhalaḥ samāne'pi tiryaktve kṣubdhamānasaiḥ .
anyathā sahyate siṃhairmīlitairanyathā śvabhiḥ
||57||nityāśuce priyajane bhaṣaṇaikaniṣṭha
rathyāntarabhramaṇanītasamastakāla .
kauleyakāśayasamānatayaiva manye
mūrkheṇa kenacidaho bata śikṣitosi
||58||nityaṃ sarvaṃ jagadasadṛśaṃ kurvatoccairvidhātrā
dauhitre'smiñchuni samadṛśe nirmitaṃ sarvameva .
vāso'medhyāvakarakuhare bhojanaṃ gūthapūyaṃ
sarvāloke kuratikuratiḥ sarvanindyaṃ śarīram
||59||tvattaḥ ko'dhama ityudīritavate śvovāca hāsānvitaṃ
matto maurkhyamamedhyamāndhyamaśubhaṃ yaḥ sevate sodhikaḥ
śauryaṃ bhaktirakṛtrimā dhṛtiriti śrīmānguṇo yosti me
mūrkhādeṣa guṇaḥ prayatnanicayairanviṣya no labhyate
||60||bhuṅkte'medhyamamedhya eva ramate nityaṃ mahāvaskare
tūṣṇīmatti sacetanaṃ kṛtaratirniścetanaṃ kṛntati .
sarvairetya rate śunīvivalite loṣṭairjanaistāḍyate
dhātrā khelasamanvitasthitiralaṃ loke kṛto neśvaraḥ..
liṅgasyordhvaṃ raṭatkāka ātmānaṃ darśayatyayam .
sarvādhaḥpātakottuṅgagataṃ paśyata māmiti
||62||kākaka kaṭukalkārava
kavalitaguṇakardame bhramansarasi .
antarayasi madhuparavaṃ
yadato me śirasi phalabhūtaḥ
||63||kavalayati narakanikaraṃ
pariharati mṛṇālikāṃ dhvāṅkṣaḥ .
yadato'stu mā smayaste
svabhyastaṃ sarvadā svadate
||64||vividhavanakusumakesara-
dhavalavapurhasa iva dṛṣṭaḥ .
kākaḥ kṛmikulakavalaṃ
klinnamatho kavalayan jñātaḥ
||65||