मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 116

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 116

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

anucarā ūcuḥ .

deva paśyātra saṃgrāmalagnasīmāntabhūbhṛtām .

kacanti hetisaṃghātā visaranti balāni ca

||1||

hatānhatānabhimukhānvīrānvīraiḥ sahasraśaḥ .

āropyāropya khaṃ yānti paśya paśyāṅganārathaiḥ

||2||

vijigīṣoḥ punaḥ prāpte saṃkaṭe prakaṭe raṇe .

dharmyaṃ virājate yuddhaṃ yauvane surataṃ yathā

||3||

lokairaninditā lakṣmīrārogyaṃ śrīsamanvitam .

dharmyaṃ yuddhaṃ parārthena jīvitasyottamaṃ phalam

||4||

avirodhena dharmasya yuddhe saṃmukhamāgatam .

yodhānurūpaṃ yo hanti śūraḥ svargyaḥ sa netaraḥ

||5||

hastasthitāsivaranīlasarojadāma-

śyāmo hayotthaghanareṇuniśāgamo'tra .

ālokaya kramaṇameṣa kathaṃ karoti

pronnāmahetibharabhūṣaṇabhāji lakṣmyāḥ

||6||

ete kacanti śaraśaktigadābhuśuṇḍī-

śūlāsikuntapaṭutomaracakrapūrṇāḥ .

tāpāḥ satāṇḍavakacapracale cale'bdhau

dehena valgati bhuvīva phaṇīndrasaṃghāḥ

||7||

paśyāmbaraṃ balavadambudharābdhipūrṇaṃ

paśyāmbaraṃ taralatārakatārahāram .

paśyāmbaraṃ sughanasaktamasaikasāraṃ

paśyāmbaraṃ viśadacandrakarāvasiktam

||8||

yatrānekasurāsurāspadaghaṭā tārāpadeśaṃ gatā

ṛkṣāṇāṃ ca yadāspadaṃ visaratāṃ sarvonnatānāṃ ca yat .

tasmiñchūnyamiti pratītiradhunāpyastaṃ gatā nāmbare

ko'nyo mārjayituṃ jano'jñaracitaṃ lokāpavādaṃ kṣamaḥ

meghāṭopaiḥ pralayadahanairadripakṣābhighātai-

stārāpūrairamaraditijakṣubdhasaṃgrāmasaṃghaiḥ .

vyomādyāpi prakṛtivikṛtiṃ nāma nāyātyasaṃkhyai-

rantaḥ sārāśayaguṇavatāṃ lakṣyate no mahimnaḥ

||10||

āndolayasyaviralaṃ gaganārkamaṅke

nārāyaṇaṃ ca śaśinaṃ ca tathetarāṇi .

tejāṃsi bhāsurataḍitprabhṛtīni sādho

citraṃ tathāpi na jahāsi yadāndhyamantaḥ

||11||

ākāśa kāśasi tu yatra śaśāṅkabimbaṃ

tvatkīrṇakajjalatamo malino'sitatvam .

saṅgānna yannayasi tatkhalu citramuccaiḥ

ko nāma vāntaramalaṃ malinīkaroti

||12||

pūrṇasyāpi jagaddoṣaiḥ sarvadaivāvikāriṇaḥ .

khasya manye budhasyeva sukhaṃ sarvārthaśūnyatā

||13||

kalpābhradrumavīrudunnatidṛśāṃ kartāsi dhartāsi ca

ākāśendughanārkakinnaramarutskandhāmarāṇāmapi .

sarvaṃ ramyamasaṃkulāśaya samasvacchasvabhāvasya te

yattvetaddahanatvamaṅga tadaho mukhyāya khedāya naḥ

||14||

ākāśa kāśamasi nirmalamacchamuccai-

rādhāra unnatatayottamamuttamānām .

tvāmetya kiṃtu viralaṃ karakāghano'yaṃ

lokaṃ vimardayati tena paro'si nīcaiḥ

||15||

ākāśa karṣakaṣa eva nikarṣaṇaṃ te

manye ciraṃ samacitaṃ na tu kiṃcidanyat .

śūnyo'si yajjaladhararkṣavimānacandra-

sūryānilānvahasi bhāsi na cārthaśūnyaḥ

||16||

ahni prakāśamasi raktavapurdinānte

yāmāsu kṛṣṇamatha cākhilavasturiktam .

nityaṃ na kiṃcidapi sadvahasīti māyāṃ

na vyoma vetti viduṣo'pi viceṣṭitaṃ te

||17||

akiṃcano'pi kāryāṇi sādhayatyātatāśayaḥ .

antaḥśūnyamapi vyoma sarvasyonnatikāraṇam

||18||

na tṛṇasalilaṃ naiva grāmo na nāma ca pattanaṃ

na ca dalabharasnigdhacchāyastarurna ca satprapā .

tadapi gaganādhvānaṃ sūryaḥ prayāti dine dine

viṣamamapi yatprārabdhaṃ tattyajanti na sāttvikāḥ

||19||

yāmā dhvāntapaṭena śītalaruciḥ karpūrapūraiḥ karai-

rarkālokanavāṃśukena divasastāraughapuṣpotkaraiḥ .

dyaurambhodatuṣāravārikusumaiḥ sarvartavo bhūṣaya-

ntyete kālakalātmanostribhuvane vyomāṅgaṇaṃ nāthayoḥ

dhūmābhrareṇutimirārkaniśeśasaṃdhyā

tārāvimānagaruḍādrisurāsurāṇām .

kṣobhairapi prakṛtimujjhati nāntarikṣaṃ

citrotthitā sthitiraho nu mahāśayasya

||21||

digbhittibaddhamidamūrdhvatalāntarikṣa

murvītalaṃ ghanapurācalabhūribhāṇḍam .

vidyādharāmaramahoragajālakāraṃ

lokaughasaṃsaraṇasaṃghapipīlikāḍhyam

||22||

kālaḥ kriyā ca bhuvanaṃ bhavanaṃ cirāya

nāmādhitiṣṭhata ivopavanaṃ vikāsi .

āśaṅkyate pratidinaṃ nanu naṣṭameva

nādyāpi naśyati ca keyamaho nu māyā

||23||

[ yugalakam .]

khaṃ manye pādapādīnāṃ rodhayatyadhikonnatim .

akartureva mahato mahimnodeti kartṛtā

||24||

jagatāṃ yatra lakṣāṇi na bhavantyudbhavanti ca .

tacchūnyamucyate vyoma dhikpāṇḍityamakhaṇḍitama

||25||

vyomanyeva pralīyante vyomataḥ prodbhavanti ca .

gacchatonmattatāmetāmīśvarānyabhidā kṛtā

||26||

āyānti yānti nipatanti tathotpatanti

sargaśriyaḥ kaṇaghaṭā iva pāvakotthāḥ .

yatrāmalaṃ tadahamekamanādimadhyaṃ

manye khameva na tu kāraṇamīśvarākhyam

||27||

ādhāramāyatataraṃ trijaganmaṇīnā-

maṅge bibhartyamitamantaraśeṣavastu .

vyomaiva cidvapurahaṃ parameva manye

yatrodayāstamayameti jagadbhramo'yam

||28||

vanāvanau vanacaracārukāminā

manoharadrumagahaneṣu gīyate .

ito gireḥ śirasi vilokyate'munā

viyoginā pathi vahatā rasākulam

||29||

gītaṃ śrṛṅgatarūccapallavapuṭe niḥśvasya sotkaṇṭhayā

kaṃṭhāśliṣṭagirā viyogahatayā vidyādharāṇāṃ striyā .

yannāmātra tadeṣa nātha pathikaḥ socchvāsamākarṇayan

dolāndolanayeva cañcaladhiyā no yāti nonūcyate

||30||

gāyatyadriśirastarau dalapuṭe niḥśvasya vidyādharī

kākalyā'tilakaṃ viyogavidhurā bāṣpākulaiṣā puraḥ .

nāthotsaṅgagṛhe gṛhītacibukaṃ smeraṃ bhavaccumbanaṃ

smṛtvāsvādya rasāyanaṃ hatasamā nītā mayaitā iti

||31||

asyāḥ prāgbhavasatpatiḥ sa muninā śāpena vṛkṣīkṛto

varṣadvādaśakaṃ tadeva gaṇayantyeṣaiva sātra sthitā .

gāyatyutkalitā tadeva dayitaṃ taṃ pādapaṃ saṃśritā

mārge mārgavihāriṇāṃ vadanato rājanmamaitacchrutam

||32||

paśyaiṣa so'smadavalokanaśāntaśāpo

vidyādharo viṭapitāmavamucya bālām .

kaṇṭhekaroti viṭapākṛtivipralambhai-

staireva bāhubhiralaṃ sphuṭapuṣpahāsaḥ

||33||

śikhariṇāṃ kariṇāṃ kusumotkaro

viṭapiṣu sphuṭaromasu rājate .

gaganavicyutatārakalīlayā

śikharameṣa tuṣārasamānayā

||34||

mīnāvalīsarabhasaplutighaṭṭitāmbu-

vīcīvilolaviruvatkurarīkarālā .

kāveryaho kusumaśuklapaṭā'vabhāti

niḥśaṅkaraṅkukulasaṃkulakūlakacchā

||35||

bhātyatra paśya raviṇā kaṭake suvela-

śailasya kāñcanaśilā sakalāmalaśrīḥ .

velāvalolavaruṇālayavīcibhaṅga-

paryastavāḍavakṛśānukaṇopamānā

||36||

āsannapīnajaladāvalitālayānāṃ

gehopaśalyapariphullavanadrumāṇām .

lakṣmīḥ palāśapaṭalāvalitāmbarāṇāṃ

ghoṣaukasāṃ samavalokaya parvateṣu

||37||

unnidrapuṣpapaṭupāṇḍurapuṣpakhaṇḍā

mandārabhāṇḍaviśikhaṇḍikaraṇḍakacchāḥ .

grāmāḥ prapātajalajālavilāsavādyā

valgadguhāgahanagītajanā jayanti

||38||

unnidrakandaladalāntaralīyamāna-

kūjanmadāndhamadhuponmadapāmarāṇām .

manye na sā bhavati tuṣṭirihāmarāṇāṃ

yā gokuleṣu girigahvariṇāṃ narāṇām

||39||

bhṛṅgāvadolitalatākulakānanānta-

rgāyatpulindadayitānanadattanetram .

līlākulā gataghṛṇaṃ girigahvareṣu

kiṃ ghnanti śatrumiva mugdhamṛgaṃ kirātāḥ

||40||

nānāvikāsikusumotkarasāralabdha-

vallīdalāvalanaśītalitādhvagāṅgāḥ .

sāmbhaḥprathaprasaraṇena tarattaraṅgā

grāmā girīndragahaneṣu jayanti candram

||41||

kūjannirjaravārayaḥ parisaratpronnidratāladrumā

helollāsitapuṣpapallavavaladvallīvitānāmbarāḥ .

paryantonnatasālalambijaladā ramyā girigrāmakā-

ścandrāśvatthamitāvaniṃ śaśipurasyodyānabhāgā iva

||42||

āsannapītaghanaghargharameghanāda-

nṛtyacchikhaṇḍinavatāṇḍavaviprakīrṇaiḥ .

grāmāḥ kalāpikulakomalabarhakhaṇḍaiḥ

proḍḍīnacandrakamaṇiprakarā jayanti

||43||

pārśvasthacāruśaśimaṇḍalamaṇḍaneṣu

viśrāntavāriguruvāridavāraṇeṣu .

grāmeṣu yā giritaṭeṣu vilāsalakṣmī

rājyeṣu sā vibhavavatsu kuto viriṃceḥ

||44||

svāmodanandanavanāntarasundareṣu

saṃtānakastavakahāsinikuñjakeṣu .

unnidramandramadhupākulapāribhadra-

sāndradrumeṣvabhirame girigahvareṣu

||45||

hariṇīrāvaramyeṣu hārihārītahāriṣu .

girigrāmeṣu puṣpeṣupureṣviva ratirnṛṇām

||46||

sphāṭikastambhasaṃbhāraramyanirjharavāriṇi .

nṛtyantyetāḥ śikhaṇḍinyaḥ paśyāsmingrāmagahvare

||47||

śikhaṇḍinyo vilāsinyaḥ puṣpabhāranatā latāḥ .

atra nṛtyanti kuñjeṣu raṇanirjharapuṣkare

||48||

hārītahāriharitopavanadrumāsu

vāpīpramāṇaraṇitāmalakākalīṣu .

grāmasthalīṣu girigahvaragopitāsu

manye mudaiṣa ramate svarasena kāmaḥ

||49||

śrīmadvṛttamahāśayātapaharaproccairgabhīrākṛte

bhūbhṛnmūrdhasu bhūṣaṇaṃ bhavasi bho bhūme rasaikāspadam.

etattu kṣapayenmanāṃsi yadidaṃ megha tvayā varṣatā

harṣādūṣarapalvalasthalataruṣvambhovibhāgakramaḥ

||50||

nityaṃ snāsi sutīrthavārivisarairuccaiḥpadastho'mbudaḥ

śuddhaḥ sanvipināvanau nivasasi prārabdhamaunavrataḥ .

riktasyāpyatikāntireva bhavataḥ kāyāśrayā lakṣyate

protthāyāśanimātanoṣi kimidaṃ tucchaṃ tavāceṣṭitam

vastvasthānagataṃ sarvaṃ śubhamapyaśubhaṃ bhavet .

durmeghaṃ sthānamāsādya vāri tvasitatāṃ gatam

||52||

aho nu meghena jalaṃ vimukta-

maho nu toyena vipūritā bhūḥ .

aho nu bhūmau paripoṣitaśca

jalairdhanāḍhyaiḥ praṇayīva dīnaḥ

||53||

nairghṛṇyamasthairyamathāśucitvaṃ

rathyācaratvaṃ parikutsitatvam .

śvabhyo gṛhītaṃ kimu nāma mūrkhai-

mūrkhebhya evātha śunā na jāne

||54||

guṇaiḥ katipayaireva bahudoṣo'pi kasyacit .

upādeyo bhavatyeva śauryasaṃtoṣabhaktibhiḥ

||55||

unmattamattapatanonmukhadhāvamāna-

mānādhikānviṣayavīthiṣu dattamūrtiḥ .

yanmanyate tṛṇalavāgra vilokayecchā-

sattvaṃ jaḍatvamuta vāsya vicāryatāṃ tat

||56||

kolāhalaḥ samāne'pi tiryaktve kṣubdhamānasaiḥ .

anyathā sahyate siṃhairmīlitairanyathā śvabhiḥ

||57||

nityāśuce priyajane bhaṣaṇaikaniṣṭha

rathyāntarabhramaṇanītasamastakāla .

kauleyakāśayasamānatayaiva manye

mūrkheṇa kenacidaho bata śikṣitosi

||58||

nityaṃ sarvaṃ jagadasadṛśaṃ kurvatoccairvidhātrā

dauhitre'smiñchuni samadṛśe nirmitaṃ sarvameva .

vāso'medhyāvakarakuhare bhojanaṃ gūthapūyaṃ

sarvāloke kuratikuratiḥ sarvanindyaṃ śarīram

||59||

tvattaḥ ko'dhama ityudīritavate śvovāca hāsānvitaṃ

matto maurkhyamamedhyamāndhyamaśubhaṃ yaḥ sevate sodhikaḥ

śauryaṃ bhaktirakṛtrimā dhṛtiriti śrīmānguṇo yosti me

mūrkhādeṣa guṇaḥ prayatnanicayairanviṣya no labhyate

||60||

bhuṅkte'medhyamamedhya eva ramate nityaṃ mahāvaskare

tūṣṇīmatti sacetanaṃ kṛtaratirniścetanaṃ kṛntati .

sarvairetya rate śunīvivalite loṣṭairjanaistāḍyate

dhātrā khelasamanvitasthitiralaṃ loke kṛto neśvaraḥ..

liṅgasyordhvaṃ raṭatkāka ātmānaṃ darśayatyayam .

sarvādhaḥpātakottuṅgagataṃ paśyata māmiti

||62||

kākaka kaṭukalkārava

kavalitaguṇakardame bhramansarasi .

antarayasi madhuparavaṃ

yadato me śirasi phalabhūtaḥ

||63||

kavalayati narakanikaraṃ

pariharati mṛṇālikāṃ dhvāṅkṣaḥ .

yadato'stu mā smayaste

svabhyastaṃ sarvadā svadate

||64||

vividhavanakusumakesara-

dhavalavapurhasa iva dṛṣṭaḥ .

kākaḥ kṛmikulakavalaṃ

klinnamatho kavalayan jñātaḥ

||65||