Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
sārthakenātmaśabdena khyātiśabdena cojjhitām .
ātmakhyātimimāṃ viddhi śilājaṭharanirghanām
||1||ādisargātprabhṛtyeva cidvyomaivetthamātatam .
kacatyātmani yattasya buddhā tenaiva sargatā
||2||na vahantīha sarito nehonmajjanamajjane .
vyoma vyomnyeva cidrūpaṃ kacatyevamaniṅgitam
||3||kacanoktyā tu rahitāṃ samagreṇāstakalpanām .
vinottarapadārthena tvātmakhyātimimāṃ viduḥ
||4||ātmaivedaṃ jagatsarvaṃ khyātiryatra na kiṃcana .
akhyāto nāma na khyātyā kadācitkhyāpitaḥ kvacit
||5||khyātirakhyātirityatra vācoyuktiravāstavī .
kiṃ tatra khyāpanaṃ nāma syādvāpyakhyāpanaṃ ca kim
||6||akhyātiranyathākhyātirasatkhyātiritītarā .
dṛśyāścinmātrarūpasya bhāsaścittvacamatkṛtāḥ
||7||yathā yathā yadā ye ye cinmātravyomabhāsvataḥ .
cidaṃśavaḥ kacantyacchāstadā te te tathā tathā
||8||ātmakhyātirasatkhyātirakhyātiḥ khyātiranyathā .
ityetāściccamatkṛtyā ātmakhyātervibhūtayaḥ
||9||ātmakhyātipadasyārtha ātmakhyātipadojjhitaḥ .
anādyanto nirullekhaḥ so'yamekaghanaḥ sthitaḥ
||10||tatredaṃ mahadākhyānaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam .
dūṣaṇaṃ dvaitadṛṣṭīnāṃ dyotanaṃ bodhabhāsvataḥ
||11||asti yojanakoṭīnāṃ sahasrāṇi pramāṇataḥ .
ānīlakuḍyakaṭhinā vimalā vipulā śilā
||12||nasaṃdhibandhā nibiḍā vajrasārā visāriṇī .
atyantapuṣṭakaṭhinajaṭharākāśanirmalā
||13||asaṃkhyakalpanicayamavināśā ghanāṅgikā .
kāntāṅgī nirmalatvena vyomarūpaiva lakṣyate
||14||jātistu jñāyate tasyā viśiṣṭā naiva kenacit .
kathaṃ kutra kadā ceti na vijñātā sadaiva sā
||15||antastasyāstu hṛdaye bhūtadhātuvivarjite .
nibiḍānantakaṭhinā vajrasārā'vināśinī
||16||lekhāmayāni vidyante svāṅgabhūtāni bhūriśaḥ .
padmajālāni śaṅkhāśca gadāścakrādayastathā
||17||khaṃ vāyuḥ salilaṃ tejo vasudhetyabhidhā kṛtā .
nāsīttatra svalekhānāṃ jīva ityeva vai tayā
||18||śrīrāma uvāca .
śilāsau cetanaṃ tasyāḥ kuta ityucyatāṃ mama .
acetanā śilā nāma kathaṃ nāma karoti ca
||19||śrīvasiṣṭha uvāca .
na cetanā na ca jaḍā sā śilā vipulojjvalā .
jātiṃ jānāti kastasyāḥ kastatrānyaśca vidyate
||20||śrīrāma uvāca .
tasyāḥ paśyati tā lekhāḥ kaḥ kathaṃ jaṭharasthitāḥ .
kathaṃ vā kena sā bhagnā kadā nāmeti me vada
||21||śrīvasiṣṭha uvāca .
na bhettuṃ yujyate sogrā na ca bhettā ca vidyate .
tathaivāpāraparyantadehinyāṃ sarvamāvṛtam
||22||lekhāmayāni vidyante tatrānantāni koṭare .
vṛkṣaparvatajālāni nagarāṇi purāṇi ca
||23||tatra lekhāmayāḥ santi devadānavanāmakāḥ .
sūkṣmāsūkṣmā nirākārāḥ sākārā iva putrikāḥ
||24||ākāśanāmnī tatrāsti lekhā vaipulyaśālinī .
upalekhāśca santyasyā madhye candrārkanāmikāḥ
||25||śrīrāma uvāca .
kena dṛṣṭā vada brahmam̐llekhāstāstatra kiṃvidhāḥ .
kathaṃ vā vada dṛśyante nipiṇḍopalakośagāḥ
||26||śrīvasiṣṭha uvāca .
mayā rāghava tā dṛṣṭāstādṛśyastatra lekhikāḥ .
tavāpīcchā yadi bhavettattāstvamapi paśyasi
||27||śrīrāma uvāca .
tādṛśī vajrasārā sā śilā bhaṃktuṃ na yujyate .
tathāpi bhavatā dṛṣṭā lekhāstatkośagāḥ katham
||28||śrīvasiṣṭha uvāca .
etasyā jaṭhare rāma lekhāhaṃ jaṭhare sthitaḥ .
tena paśyāmi tatrastho lekhājālaṃ tadakṣatam
||29||ko'sau śakto'nyathā bhaṃktuṃ tāṃ śilāmahamantare .
tatsarvaṃ dṛṣṭavāṃstasyā ahaṃ tatrāntarasthitaḥ
||30||śrīrāma uvāca .
kāsau śilātha kaśca tvaṃ vada me kvāsi saṃsthitaḥ .
kimetadvadasi brūhi kimetaddṛṣṭavānasi
||31||śrīvasiṣṭha uvāca .
paramātmamahāsattā kathitaiṣā mayā tava .
anayaiva vacobhaṃgyā na tveṣā vipulā śilā
||32||paramātmamahāsattāśilāyā jaṭhare vayam .
tacchilāmāṃsameveme sauṣiryaparivarjite
||33||tacchilāṅgaṃ nabho viddhi tacchilāṅgaṃ sadāgatiḥ .
tacchilāṅgaṃ kriyāśabdā vāsanā kālakalpanā
||34||bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca .
ahaṃkāra itīdaṃ tattacchilāṅgamudāhṛtam
||35||paramātmamahāsattā śilā māṃsamime vayam .
sarva eva tato'nanye'pyanye tviti ca vidmahe
||36||cinmātraikātmikā yeyaṃ kilātimahatī śilā .
etasyā vyatirekeṇa kva tadasti kimucyatām
||37||śuddhaṃ vedanamevedaṃ ghaṭāvaṭapaṭādikam .
yathā svapne tathā bhāti jalamūrmitayā yathā
||38||idaṃ brahma ghanaṃ sarvaṃ cinmātraghanamātatam .
paramārthaghanaṃ śāntaṃ sarvamekaghanaṃ viduḥ
||39||ekaṃ mahāciti śilodarameva sarvaṃ
sauṣiryavarjitamapāramanādimadhyam .
tenātmanaiva kalitā kalanātmaneyaṃ
sargo jagadbhuvanamityapi dṛśyanāmnī
||40||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 śilopākhyānaṃ nāma ṣaṭṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 166 ..