Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
atra rāghava vakṣye'hamitihāsamimaṃ śrṛṇu .
yadvṛttaṃ kasyacidbhikṣoḥ kiṃcinmananaśālinaḥ
||1||āsītkaścinmahābhikṣuḥ samādhyabhyāsatatparaḥ .
nityaṃ svavyavahāreṇa kṣapayatyakhilaṃ dinam
||2||samādhyabhyāsaśuddhaṃ tattasya cittaṃ kṣaṇena yat .
cintayatyāśu tadbhāvaṃ gacchatyambviva vīcitām
||3||kadācitsa samādhānavirato'tiṣṭhadekadhīḥ .
kiṃcitsaṃcintayāmāsa svāsanasthaḥ kriyākramam
||4||tasya cintayato jātā pratibheyamiti svataḥ .
bhāvayāmyāśu līlārthaṃ sāmānyajanavṛttitām
||5||iti saṃcintya ceto'sya sthitaṃ kiṃcinnarāntaram .
spandasaṃsthānasaṃtyāgamātreṇāvartane'mbviva
||6||tena cittanareṇātha kṛtaṃ nāmātmavāñchayā .
jīvaṭo'smīti sahasā kākatālīyavatsthitam
||7||jīvaṭo vijahārātha sa svapnapuruṣaściram .
svapnanirmāṇanagare kasmiṃścitpuravīthiṣu
||8||tatra pānaṃ papau matto bhṛṅgaḥ padmarasaṃ yathā .
līlayaiva dṛḍhaṃ hṛṣṭaḥ suṣvāpa ghananidrayā
||9||svapne dadarśa vipratvaṃ pāṭhānuṣṭhānatuṣṭimat .
pratibhāmātrasaṃpannāṃ citte deśāntarāptivat
||10||kadācitsa dvijaśreṣṭhastvaharvyāpāraniṣṭhayā .
suṣvāpāntarvyavahṛtirbījatāyāmiva drumaḥ
||11||dvijo'paśyatsvayaṃ svapne sāmantatvamathātmani .
sa sāmantaḥ kṛtāhāraḥ kadāciddhananidrayā
||12||apaśyadrājatāṃ svapne kakubvalayapālinīm .
lālitāṃ bhogapūgena puṣpaugheṇa latāmiva
||13||sa kadācinnṛpaḥ svasthaḥ suṣvāpāstamitehitaḥ .
purobhāvinijācāraḥ svakāryamiva kāraṇe
||14||apaśyatsvātmani svapne surastrītvamaninditam .
vṛkṣakośarasollāse mañjarītvamivoditam
||13||sā surastrī ratiśrāntā nidrāṃ gāḍhāmupāgatā .
mṛgītvamātmani svairamāvartatvamivāmbutā
||16||sā mṛgī lolanayanā kadācinnidrayā hṛtā .
svapne dadarśa vallītvaṃ svābhyāsāddṛḍhamātmani
||17||tiryañco'pi prapaśyanti svapnaṃ cittasvabhāvataḥ .
dṛṣṭānāṃ ca śrutānāṃ ca cetaḥsmaraṇamakṣatam
||18||sā babhūva latāpuṣpaphalapallavaśālinī .
vanadevī vanodyānalatāgṛhavilāsinī
||19||bījāntasthāṅkurākārarūpayehādhirūḍhayā .
sāpaśyadantaḥsaṃvittyā sphuṭaṃ lavanamātmanaḥ
||20||kaṃcitkālaṃ suṣuptasthaṃ kalayā jaḍatāṃ ghanām .
anubhūya dadarśātha svātmānaṃ bhramaraṃ sthiram
||21||ṣaṭpado vijahārātha vane vanalatāsvasau .
padminīṣu ca phullāsu taruṇīṣviva vallabhaḥ
||22||priyābimbādharasvādurasavatkausumaṃ madhu .
bhramatkusumasaṃghāsu muktāvallīvilāsiṣu
||23||sa babhūva sarojinyāṃ vyasanī visanālagaḥ .
kvacideva ratiṃ hyeti ceto jaḍamaterapi
||24||tāmājagāma nalinīṃ parilolayituṃ gajaḥ .
ramyavastukṣayāyaiva mūḍhānāṃ jṛmbhate padam
||25||nalinī marditā saiva samaṃ tena sa ṣaṭpadaḥ .
gato dantāntaraṃ vrīhiriva cūrṇatvamāyayau
||26||bhramaro vāraṇālokādvāraṇālokabhāvanāt .
dadarśātmānamāmodamattahastitayoditam
||27||śuṣkasāgaragambhīre gajaḥ khāte papāta ha .
tamoghanaghane śūnye saṃsāra iva jīvakaḥ
||28||babhūva vallabho rājño mahāparabalāntakaḥ .
sadā madabalakṣībo ghūrṇotīva niśācaraḥ
||29||kadācidasinistriṃśacchinnaḥ so'stamupāyayau .
vivekānilanirlūnarūpo jīva ivātmani
||30||paśyangajaghaṭākumbhasthalāgroccalitānalīn .
gaṇḍasthabhramarābhyāsādgajo bhūyo'pyabhūdaliḥ
||31||sevamāno vanalatāṃ punarāyātsa padminīm .
dustyajo hi durabhyāso vāsanānāmabodhinaḥ
||32||tatra hastikhurākrāntaḥ punaḥ saṃcūrṇatāṃ yayau .
pārśvasthahaṃsasaṃvittyā babhūva kalahaṃsakaḥ
||33||kalahaṃsaścirataraṃ yoniṣvanyāsu saṃlluṭhan .
kadācidbahubhirhaṃsaiḥ saṃgato vijahāra ha
||34||brāhmahaṃsātmikā saṃvitsaśabdārthavatī manāk .
tatra puṣṭāsya tasyāntaḥ prāgaṇḍarasabarhivat
||35||sa taccintāṃ caranmṛto dṛḍhaṃ vyādhighuṇāhataḥ .
tatsaṃvittyanusaṃdhānājjātaḥ padmajasārasaḥ
||36||tatrātisatatavivekavato vilāsaiḥ
saṃbodhito vigatalaukikavastudṛṣṭiḥ .
muktaḥ sthito nanu yugāntavidhau videha-
muktena tena kimu bhāvi vibhāvyametat
||37||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahā0 vā0 de0 mo0 nirvā0 pū0 jīvaṭopākhyāne svapnaśatarudrīye bhikṣusaṃsārodāharaṇaṃ nāma dviṣaṣṭitamaḥ sargaḥ .. 62 ..