मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 62

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 62

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

atra rāghava vakṣye'hamitihāsamimaṃ śrṛṇu .

yadvṛttaṃ kasyacidbhikṣoḥ kiṃcinmananaśālinaḥ

||1||

āsītkaścinmahābhikṣuḥ samādhyabhyāsatatparaḥ .

nityaṃ svavyavahāreṇa kṣapayatyakhilaṃ dinam

||2||

samādhyabhyāsaśuddhaṃ tattasya cittaṃ kṣaṇena yat .

cintayatyāśu tadbhāvaṃ gacchatyambviva vīcitām

||3||

kadācitsa samādhānavirato'tiṣṭhadekadhīḥ .

kiṃcitsaṃcintayāmāsa svāsanasthaḥ kriyākramam

||4||

tasya cintayato jātā pratibheyamiti svataḥ .

bhāvayāmyāśu līlārthaṃ sāmānyajanavṛttitām

||5||

iti saṃcintya ceto'sya sthitaṃ kiṃcinnarāntaram .

spandasaṃsthānasaṃtyāgamātreṇāvartane'mbviva

||6||

tena cittanareṇātha kṛtaṃ nāmātmavāñchayā .

jīvaṭo'smīti sahasā kākatālīyavatsthitam

||7||

jīvaṭo vijahārātha sa svapnapuruṣaściram .

svapnanirmāṇanagare kasmiṃścitpuravīthiṣu

||8||

tatra pānaṃ papau matto bhṛṅgaḥ padmarasaṃ yathā .

līlayaiva dṛḍhaṃ hṛṣṭaḥ suṣvāpa ghananidrayā

||9||

svapne dadarśa vipratvaṃ pāṭhānuṣṭhānatuṣṭimat .

pratibhāmātrasaṃpannāṃ citte deśāntarāptivat

||10||

kadācitsa dvijaśreṣṭhastvaharvyāpāraniṣṭhayā .

suṣvāpāntarvyavahṛtirbījatāyāmiva drumaḥ

||11||

dvijo'paśyatsvayaṃ svapne sāmantatvamathātmani .

sa sāmantaḥ kṛtāhāraḥ kadāciddhananidrayā

||12||

apaśyadrājatāṃ svapne kakubvalayapālinīm .

lālitāṃ bhogapūgena puṣpaugheṇa latāmiva

||13||

sa kadācinnṛpaḥ svasthaḥ suṣvāpāstamitehitaḥ .

purobhāvinijācāraḥ svakāryamiva kāraṇe

||14||

apaśyatsvātmani svapne surastrītvamaninditam .

vṛkṣakośarasollāse mañjarītvamivoditam

||13||

sā surastrī ratiśrāntā nidrāṃ gāḍhāmupāgatā .

mṛgītvamātmani svairamāvartatvamivāmbutā

||16||

sā mṛgī lolanayanā kadācinnidrayā hṛtā .

svapne dadarśa vallītvaṃ svābhyāsāddṛḍhamātmani

||17||

tiryañco'pi prapaśyanti svapnaṃ cittasvabhāvataḥ .

dṛṣṭānāṃ ca śrutānāṃ ca cetaḥsmaraṇamakṣatam

||18||

sā babhūva latāpuṣpaphalapallavaśālinī .

vanadevī vanodyānalatāgṛhavilāsinī

||19||

bījāntasthāṅkurākārarūpayehādhirūḍhayā .

sāpaśyadantaḥsaṃvittyā sphuṭaṃ lavanamātmanaḥ

||20||

kaṃcitkālaṃ suṣuptasthaṃ kalayā jaḍatāṃ ghanām .

anubhūya dadarśātha svātmānaṃ bhramaraṃ sthiram

||21||

ṣaṭpado vijahārātha vane vanalatāsvasau .

padminīṣu ca phullāsu taruṇīṣviva vallabhaḥ

||22||

priyābimbādharasvādurasavatkausumaṃ madhu .

bhramatkusumasaṃghāsu muktāvallīvilāsiṣu

||23||

sa babhūva sarojinyāṃ vyasanī visanālagaḥ .

kvacideva ratiṃ hyeti ceto jaḍamaterapi

||24||

tāmājagāma nalinīṃ parilolayituṃ gajaḥ .

ramyavastukṣayāyaiva mūḍhānāṃ jṛmbhate padam

||25||

nalinī marditā saiva samaṃ tena sa ṣaṭpadaḥ .

gato dantāntaraṃ vrīhiriva cūrṇatvamāyayau

||26||

bhramaro vāraṇālokādvāraṇālokabhāvanāt .

dadarśātmānamāmodamattahastitayoditam

||27||

śuṣkasāgaragambhīre gajaḥ khāte papāta ha .

tamoghanaghane śūnye saṃsāra iva jīvakaḥ

||28||

babhūva vallabho rājño mahāparabalāntakaḥ .

sadā madabalakṣībo ghūrṇotīva niśācaraḥ

||29||

kadācidasinistriṃśacchinnaḥ so'stamupāyayau .

vivekānilanirlūnarūpo jīva ivātmani

||30||

paśyangajaghaṭākumbhasthalāgroccalitānalīn .

gaṇḍasthabhramarābhyāsādgajo bhūyo'pyabhūdaliḥ

||31||

sevamāno vanalatāṃ punarāyātsa padminīm .

dustyajo hi durabhyāso vāsanānāmabodhinaḥ

||32||

tatra hastikhurākrāntaḥ punaḥ saṃcūrṇatāṃ yayau .

pārśvasthahaṃsasaṃvittyā babhūva kalahaṃsakaḥ

||33||

kalahaṃsaścirataraṃ yoniṣvanyāsu saṃlluṭhan .

kadācidbahubhirhaṃsaiḥ saṃgato vijahāra ha

||34||

brāhmahaṃsātmikā saṃvitsaśabdārthavatī manāk .

tatra puṣṭāsya tasyāntaḥ prāgaṇḍarasabarhivat

||35||

sa taccintāṃ caranmṛto dṛḍhaṃ vyādhighuṇāhataḥ .

tatsaṃvittyanusaṃdhānājjātaḥ padmajasārasaḥ

||36||

tatrātisatatavivekavato vilāsaiḥ

saṃbodhito vigatalaukikavastudṛṣṭiḥ .

muktaḥ sthito nanu yugāntavidhau videha-

muktena tena kimu bhāvi vibhāvyametat

||37||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahā0 vā0 de0 mo0 nirvā0 pū0 jīvaṭopākhyāne svapnaśatarudrīye bhikṣusaṃsārodāharaṇaṃ nāma dviṣaṣṭitamaḥ sargaḥ .. 62 ..