Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
paripuṣṭavivekānāṃ vāsanāmalamujjhatām .
mahattā mahatāmantaḥ kāpyapūrvaiva jāyate
||1||audāryodāramaryādāṃ matiṃ gāmbhīryasundarīm .
mahatāṃ nāvagāhante bhuvanāni caturdaśa
||2||cittabhrāntirjagaditi prarūḍhe pratyaye satām .
bāhyaścāntaścarannakragraho mohaśca śāmyati
||3||dvīnduvattāpajalavatkeśoṇḍrakavadambare .
visphurantyāṃ jagadbhrāntau vāsanāpratyayaḥ kutaḥ
||4||vāsanāpratyaye śūnye śūnyaṃ vyomaiva śiṣyate .
sāpyavasthā mano'sattve kutastyājyā vivekinā
||5||trayametattu yāvasthātrayeṇānena varjitā .
paśyantīvāpyapaśyantī sāvasthā paramocyate
||6||vicitraratnaraśmyogha iva nānātmakaṃ jagat .
ābhāsamātraṃ na tvātmā na ghanaṃ na ca pārthivam
||7||rūpālokanamātraṃ hi śūnyameva jagatsthitam .
khe vicitramaṇivyūhakarajālamivotthitam
||8||neha satyāni bhūtāni na jagattā na śūnyatā .
idaṃ brahmākhyaratneśaprabhājālaṃ vijṛmbhitam
||9||sṛṣṭayo'sṛṣṭayo brāhmyo nānātā ca na nāśatāḥ .
amūrtā eva bhāsante kalpanārkagaṇā ghanāḥ
||10||evaṃ tāvaddhanībhūtaḥ piṇḍagrāho na vidyate .
saṃkalpite ca vyomnīva śūnyataivāvagamyate
||11||tasyāmavastubhūtāyāṃ kathaṃ bhāvanibandhanam .
bhaviṣyadākāśatarau viśrāntaḥ ko vihaṃgamaḥ
||12||piṇḍatvaṃ nāsti bhūtānāṃ śūnyatā ca na vidyate .
cittamapyata evāstaṃ śeṣaṃ sattanna cāsthiti
||13||anānāsamamevāste nānārūpo vibodhavān .
antarālīnanānārtho yathā kanakapiṇḍakaḥ
||14||yathāsthitasya sāhaṃtvaṃ viśvaṃ cittaṃ vilīyate .
jñasyāvācyamacittvaṃ satsvarūpamavaśiṣyate
||15||kliśyate kevalaṃ buddhiruttarādharadarśanaiḥ .
stokayābhyastayā yuktyā satyo'rtho hyavagamyate
||16||virāḍojovirahitaṃ kāryakāraṇatādibhiḥ .
bhūtabhavyabhaviṣyasya jagadaṅgasya saṃbhavam
||17||yena bodhātmanā buddhaṃ sa jña ityabhidhīyate .
advaitasyopaśāntasya tasya viśvaṃ na vidyate
||18||pūrvoktāḥ sarva evaite upadeśā viśeṣaṇāḥ .
jñasyānubhavamāyānti svataḥ sādhukathā iva
||19||piṇḍatvaṃ nāsti bhūtānāṃ śūnyatvaṃ cāpyasaṃbhavāt .
ata eva mano nāsti śeṣaṃ sattattava sthitiḥ
||20||cetyonmukhatvamevāntaścetanasyāsya cetanam .
uditaṃ tadanarthāya śreyase'nuditaṃ bhavet
||21||uditaṃ vāhyatāmeti tatra gacchati piṇḍatām .
svayaṃ saṃvedanādeva jāḍyādambviva śailatām
||22||svapnādyarthavadādatte bodho'bodhena piṇḍatām .
tadgrāhakatayā cittaṃ bhūtvā badhnāti dehakam
||23||etāvatīṣvavasthāsu bodhasyodeti nānyatā .
śabdakalpanayā bhedaḥ kevalaṃ parikalpitaḥ
||24||bahirantaśca bodhasya bhātyātmaivārthadṛṣṭibhiḥ .
antastvena bahiṣṭvena naivāsya manaso yathā
||25||bodhasyākāśakalpatvātkālākāśādi tadvapuḥ .
padārthāścaiva svātmānaḥ svapnavannārtharūpi kham
||26||bāhyārthatā nāntaratvaṃ tadvadbodhavaśādvrajet .
nāsādṛśyaṃ hi bodhatvaṃ gantuṃ śaktaṃ jaḍaṃ kvacit
||27||bodho dṛśyadaśāṃ naiti prāpto vāpi ca tāṃ sthitim .
sa yathāsthitamevāste manāgapyeti nānyatām
||28||atyarthaṃ śuddhabodhaikapariṇāme kṛtodaye .
bodhābodhārthaśabdānāṃ śrutirapyastameṣyati
||29||ātivāhikadehānāṃ cittānāmeva jāyate .
ādhibhautikatābodho dṛḍhabhāvanayā svayā
||30||ākāśaviśadaiścittairbhāvitaiṣātivāhikaiḥ .
ādhibhautikatā mithyā naṭairiva piśācatā
||31||bhrāntirabhramaṇābhyāsātprajñātaiṣopaśāmyati .
nonmatto'smīti saṃbodhācchāmyatyunmattatā kila
||32||bhrānteḥ svayaṃ parijñānādvāsanā vinivartate .
svapne svapnatayā buddhe kasya syātkila bhāvanā
||33||vāsanātānavenaiva saṃsāra upaśāmyati .
vāsanaiva mahāyakṣiṇyetacchedaparā budhāḥ
||34||ajñānonmattatā puṃsāṃ yathābhyāsena bhāvitā .
tathaiva bodhātsvabhyāsātsā kālenopaśāmyati
||35||ātivāhikadeho'yamādhibhautikatāṃ yathā .
nīyate bhāvanāṃ tajjñairbodhasattāprasādataḥ
||36||ātivāhikadeho'pi nītvā jīvapadaṃ tathā .
dṛḍhena bodhābhyāsena netavyo brahmatāmapi
||37||svavastuvaccedutpattirbudhyate bodharūpiṇī .
tadātivāhikī buddhiḥ kathamityapi budhyate
||38||no cettatprativākyārthāttadgranthirvinivartate .
bhūtotsādanasūtrasya pratipattṛpadaṃ yathā
||39||jagadbodhaikatāṃ buddhvā boddhavyā tāvadavraṇam .
atyantapariṇāmena yāvatsāpi na budhyate
||40||sabāhyābhyantare citte śānte bhāti svabhāvatā .
śītalāṃ vyomanirbhāsāṃ tāmevāśritya śāmyatām
||41||jñānavānjñānayajñastho dhyānayūpaṃ viropayan .
jagadvijitya jayati sarvatyāgaikadakṣiṇaḥ
||42||patatyaṅgāravarṣe ca vāti vā pralayānile .
bhūtale vrajati vyomni samamāste jña ātmani
||43||vaitṛṣṇyaśāntamanaso nirodhamalamīyuṣaḥ .
sthitirvajrasamādhānaṃ vinā nānyopapadyate
||44||yathā bāhyārthavaitṛṣṇye nopaśāmyatyalaṃ manaḥ .
na tathā śāstrasaṃdarbhairnopadeśatapodamaiḥ
||45||manastṛṇasya sarvārthavaitṛṣṇyāgnirvibodhitaḥ .
sarvatyāgānilaiḥ saṃpadatyāpaditi bhāvanāt
||46||bahirantaśca mohaśca piṇḍagrāho'rthavedanam .
jñaptireveti kacati jñātvā maṇirivātmani
||47||naranāgāsurāgāragirigahvaradṛṣṭibhiḥ .
citireveti visṛtā dhūmo'mbudatayeva khe
||48||vepante ciddravatvena brahmāṇḍajaḍabhāṇḍagāḥ .
svavivartataraṅgiṇyo jīvaśaktyā''patadrasāḥ
||49||jīvakājīrṇaśapharī vyomavārivihāriṇī .
mohajālena valitā na smaratyātmani sthitim
||50||ghanībhūtā ghanatvena cidghanā gaganāṅgaṇe .
nānāpadārtharūpeṇa sphurati svātmanātmani
||51||sarva eva samā jīvā vāsanāmantareṇa ca .
śuṣkaparṇavaduḍḍīnā jaḍāḥ śvasanaveṇavaḥ
||52||āhṛtya pauruṣabalānyavajitya tandrī-
mutthāya tarjitasamarjitavāsanaugham .
saṃsārapāśaghanapañjaramañjasaiva
bhaṅktvābhyudeyamabhito'jñasamena bhāvyam
||53||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe utta0 sarvopaśāntirnāmaikonapañcāśaḥ sargaḥ .. 49 ..