मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 59

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 59

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya rāghavā'ghavināśinīm .

tiṣṭha niḥsaṅgasaṃnyāsabrahmārpaṇamayātmakaḥ

||1||

yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ .

yaśca sarvamayo nityamātmānaṃ viddhi taṃ param

||2||

dūrasthamapyadūrasthaṃ sarvagaṃ tatsthameva ca .

tatsthaḥ sattāmavāpnoṣi tadevāsyastasaṃśayaḥ

||3||

yatsaṃvedyavinirmuktaṃ saṃvedanamanirmitam .

cetyamuktaṃ cidābhāsaṃ tadviddhi paramaṃ padam

||4||

sā parā paramā kāṣṭhā sā dṛśāṃ dṛganuttamā .

sā mahimnāṃ ca mahimā gurūṇāṃ sā tathā guruḥ

||5||

sa ātmā tacca vijñānaṃ sa śūnyaṃ brahma tatparam .

tacchreyaḥ sa śivaḥ śāntaḥ sā vidyā sā parā sthitiḥ

||6||

yo'yamantaściterātmā sarvānubhavarūpakaḥ .

yatra svadante sarvāṇi svātmadravyāṇi sattayā

||7||

sa jagattilatailātmā sa jagadgṛhadīpakaḥ .

sa jagatpādaparasaḥ sa jagatpaśupālakaḥ

||8||

sa tanturbhūtamuktānāṃ pariprotahṛdambaraḥ .

sa bhūtamaricaughānāṃ paramā tīkṣṇatā tathā

||9||

sa padārthe padārthatvaṃ sa tattvaṃ yadanuttamam .

sa sato vastunaḥ sattvamasattvaṃ vā sataḥ svataḥ

||10||

yaḥ svavittivicitreṇa svayamātmaiva labhyate .

sarva eva jagadbhāvā avicāreṇa cāravaḥ

||11||

avidyamānāḥ sadbhāvā vicāraviśarāravaḥ .

ahamādau jagajjāle mithyābhramabharātmani

||12||

ko nu bhūtvā'nubadhnāmi vṛttiṃ kathamavāpa dhīḥ .

ādyamadhyāntamānāni saṃkalpakalanānyaham

||13||

brahmākāśamanādyantaṃ keveyattā mamātmanaḥ .

iti niścayavānantaḥ samyagvyavahṛtirbahiḥ

||14||

udayāstamayonmuktasthitirantaḥ sa sarvadā .

nāstameti na codeti manaḥ samasamasthitam

||15||

yasya khasyeva śūnyatvaṃ sa mahātmeha tadvapuḥ .

bhāvādvaitapadārūḍhaḥ suṣuptaparayā dhiyā

||16||

vyavahāryapi saṃkṣobhaṃ naityādarśanaro yathā .

ādarśapuruṣasyeva vyavahāravato'pi ca

||17||

na yasya hṛdayollekho manāgapi sa muktibhāk .

avibhāgamivādarśe cinmaṇau pratibimbati

||18||

citeḥ paramanairmalyādvyavahāro yathā gataḥ .

ciccamatkṛtireveyaṃ jagadityavabhāsate

||19||

nehāstyaikyaṃ na ca dvitvaṃ mamādeśo'pi tanmayaḥ .

vācyavācakaśiṣyehāguruvākyaiścamatkṛtaiḥ

||20||

ātmanātmani śāntaiva ciccamatkurute citi .

citpraspando hi saṃsārastadaspandaḥ paraṃ padam

||21||

citspandaśamaneneyaṃ pariśāmyati saṃsṛtiḥ .

mahācitte nate'rthau'śabhāvā yo bhāvanākṣayaḥ

||22||

asannapi svabhāvaṃ tatsaṃvitspanda udāhṛtam .

śūnyatvamajaḍaṃ yattatparamāhuścitervapuḥ

||23||

tattvena bhāvanāyattā saṃsṛtiḥ sānubhūyate .

abhāvanāmātralayātsā ca niḥsārarūpiṇī

||24||

kevalaṃ kevalībhāvāttadrūpā saiva śiṣyate .

citspandameva saṃsāracakrapravahaṇaṃ viduḥ

||25||

mātṛmānaprameyādi kaṭakādīva hemani .

pṛthagasti na ca spandaściteryā saṃsṛtirbhavet

||26||

cittameva citispandastadabodho hi saṃsṛtiḥ .

abodhamātre citspandaḥ kaṭakatvamivotthitam

||27||

bodhamātravilīne'smiñchuddhā cidrāma śiṣyate .

svabhāvabodhamātreṇa kṣīyate bhogavāsanā

||28||

bhogābhāvanameveha paramaṃ jñatvalakṣaṇam .

ito nābhimatāḥ sarve jñasya bhogāḥ svabhāvataḥ

||29||

bhavanti ko'titṛpto hi durannaṃ kila vāñchati .

etadeva paraṃ viddhi jñatvasyāparalakṣaṇam

||30||

svabhāvenaiva bhogānāṃ yatkilānabhivāñchanam .

cittatspandaiva sarvātmarūpiṇyastīti niścayaḥ

||31||

yo'ntaḥ prarūḍhaḥ svabhyāso jñatvaśabdena sa smṛtaḥ .

yo na bhuṅkte bhujyamānānapi bhogānsa buddhimān .

lokānurodhasiddhyarthaṃ sa hanti laguḍairnabhaḥ

||32||

vinā kṛtrimayā buddhyā na siddhiravagamyate

||33||

kvacidātmāvaloke ca svāṅgāvadalanairapi .

ciccetyaṃ cetyakoṭisthā tāvatpaśyati vibhramam

||34||

idaṃ yāvadabodhātmā spandate spandarūpiṇī .

samyagbodhodayontaḥ syātspandāspandadaśākramaḥ

||35||

kvāpi yāti ca saṃśāntadīpavatsābhidhānakaḥ .

citaḥ praśāntarūpāyā dīpikāyāḥ svabhāvataḥ

||36||

spandāspandamayī neha kathaivāsti manāgapi .

yadaspandasya maruto na sannāsanna madhyagam

||37||

rūpaṃ tadevāsaṃvittispandāyāḥ praśamaṃ citeḥ .

abhinnaḥ syāccitaḥ spandaḥ śuddhacitsphārarūpadhṛk

||38||

na bandhāya na mokṣāya sthita ātmani kevalam .

ciccennirarthasaṃvittinirvāṇe na ca vindate

||39||

tadbandhamokṣapakṣādernāmāpīha na vidyate .

mokṣo'stvityeva bodho'ntaḥ pūrṇatā kṣayakāraṇam

||40||

samāstvityapi bandhaste śreyo'saṃvedanaṃ param .

yadanābhāsamajaḍaṃ tadviddhi paramaṃ padam

||41||

citaḥ svarūpaṃ saṃsthānamacetyonmukhatātmakam .

yaḥ saṃkalpanaśabdārtharūpaḥ spando mahācitaḥ

||42||

bandhamokṣādikārho'sau prekṣyamāṇaḥ praṇaśyati .

prekṣaṇādeva saṃśānte tvahaṃbhāve nirāspade

||43||

na vidmaḥ kena kiṃ kasya badhyate vātha mucyate .

saṃkalpa eva racite budhaścedavibhāgavān

||44||

tadasaṃkalpamaspandaṃ sarvaṃ jātamavāritam .

spande spandamaye vāte tanmayatvātsadā citā

||45||

saṃkṣīṇe na ca saṃsāro nispande ciddhane sthite .

citteja eva citspanda iti buddhe nirantaram

||46||

vyatiriktaścitaḥ spando na kiṃcidavaśiṣyate .

asmindṛśyamaye dīrghasvapne svapnāntaraṃ vrajan .

na jño mohamupādatte sarvagatvātsvasaṃvidaḥ

||47||

yatrodeti prasabhamaniśaṃ sargasaṃvittisattā

yasminnete sakalakalanākārapaṅkā galanti .

udyantyete svadanasubhagaṃ yatra sarvopalambhā

dhyānenaiva tamavagamaya pratyagātmānamantaḥ

||48||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 pratyagātmāvabodho nāmaikonaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ..59..