Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya rāghavā'ghavināśinīm .
tiṣṭha niḥsaṅgasaṃnyāsabrahmārpaṇamayātmakaḥ
||1||yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ .
yaśca sarvamayo nityamātmānaṃ viddhi taṃ param
||2||dūrasthamapyadūrasthaṃ sarvagaṃ tatsthameva ca .
tatsthaḥ sattāmavāpnoṣi tadevāsyastasaṃśayaḥ
||3||yatsaṃvedyavinirmuktaṃ saṃvedanamanirmitam .
cetyamuktaṃ cidābhāsaṃ tadviddhi paramaṃ padam
||4||sā parā paramā kāṣṭhā sā dṛśāṃ dṛganuttamā .
sā mahimnāṃ ca mahimā gurūṇāṃ sā tathā guruḥ
||5||sa ātmā tacca vijñānaṃ sa śūnyaṃ brahma tatparam .
tacchreyaḥ sa śivaḥ śāntaḥ sā vidyā sā parā sthitiḥ
||6||yo'yamantaściterātmā sarvānubhavarūpakaḥ .
yatra svadante sarvāṇi svātmadravyāṇi sattayā
||7||sa jagattilatailātmā sa jagadgṛhadīpakaḥ .
sa jagatpādaparasaḥ sa jagatpaśupālakaḥ
||8||sa tanturbhūtamuktānāṃ pariprotahṛdambaraḥ .
sa bhūtamaricaughānāṃ paramā tīkṣṇatā tathā
||9||sa padārthe padārthatvaṃ sa tattvaṃ yadanuttamam .
sa sato vastunaḥ sattvamasattvaṃ vā sataḥ svataḥ
||10||yaḥ svavittivicitreṇa svayamātmaiva labhyate .
sarva eva jagadbhāvā avicāreṇa cāravaḥ
||11||avidyamānāḥ sadbhāvā vicāraviśarāravaḥ .
ahamādau jagajjāle mithyābhramabharātmani
||12||ko nu bhūtvā'nubadhnāmi vṛttiṃ kathamavāpa dhīḥ .
ādyamadhyāntamānāni saṃkalpakalanānyaham
||13||brahmākāśamanādyantaṃ keveyattā mamātmanaḥ .
iti niścayavānantaḥ samyagvyavahṛtirbahiḥ
||14||udayāstamayonmuktasthitirantaḥ sa sarvadā .
nāstameti na codeti manaḥ samasamasthitam
||15||yasya khasyeva śūnyatvaṃ sa mahātmeha tadvapuḥ .
bhāvādvaitapadārūḍhaḥ suṣuptaparayā dhiyā
||16||vyavahāryapi saṃkṣobhaṃ naityādarśanaro yathā .
ādarśapuruṣasyeva vyavahāravato'pi ca
||17||na yasya hṛdayollekho manāgapi sa muktibhāk .
avibhāgamivādarśe cinmaṇau pratibimbati
||18||citeḥ paramanairmalyādvyavahāro yathā gataḥ .
ciccamatkṛtireveyaṃ jagadityavabhāsate
||19||nehāstyaikyaṃ na ca dvitvaṃ mamādeśo'pi tanmayaḥ .
vācyavācakaśiṣyehāguruvākyaiścamatkṛtaiḥ
||20||ātmanātmani śāntaiva ciccamatkurute citi .
citpraspando hi saṃsārastadaspandaḥ paraṃ padam
||21||citspandaśamaneneyaṃ pariśāmyati saṃsṛtiḥ .
mahācitte nate'rthau'śabhāvā yo bhāvanākṣayaḥ
||22||asannapi svabhāvaṃ tatsaṃvitspanda udāhṛtam .
śūnyatvamajaḍaṃ yattatparamāhuścitervapuḥ
||23||tattvena bhāvanāyattā saṃsṛtiḥ sānubhūyate .
abhāvanāmātralayātsā ca niḥsārarūpiṇī
||24||kevalaṃ kevalībhāvāttadrūpā saiva śiṣyate .
citspandameva saṃsāracakrapravahaṇaṃ viduḥ
||25||mātṛmānaprameyādi kaṭakādīva hemani .
pṛthagasti na ca spandaściteryā saṃsṛtirbhavet
||26||cittameva citispandastadabodho hi saṃsṛtiḥ .
abodhamātre citspandaḥ kaṭakatvamivotthitam
||27||bodhamātravilīne'smiñchuddhā cidrāma śiṣyate .
svabhāvabodhamātreṇa kṣīyate bhogavāsanā
||28||bhogābhāvanameveha paramaṃ jñatvalakṣaṇam .
ito nābhimatāḥ sarve jñasya bhogāḥ svabhāvataḥ
||29||bhavanti ko'titṛpto hi durannaṃ kila vāñchati .
etadeva paraṃ viddhi jñatvasyāparalakṣaṇam
||30||svabhāvenaiva bhogānāṃ yatkilānabhivāñchanam .
cittatspandaiva sarvātmarūpiṇyastīti niścayaḥ
||31||yo'ntaḥ prarūḍhaḥ svabhyāso jñatvaśabdena sa smṛtaḥ .
yo na bhuṅkte bhujyamānānapi bhogānsa buddhimān .
lokānurodhasiddhyarthaṃ sa hanti laguḍairnabhaḥ
||32||vinā kṛtrimayā buddhyā na siddhiravagamyate
||33||kvacidātmāvaloke ca svāṅgāvadalanairapi .
ciccetyaṃ cetyakoṭisthā tāvatpaśyati vibhramam
||34||idaṃ yāvadabodhātmā spandate spandarūpiṇī .
samyagbodhodayontaḥ syātspandāspandadaśākramaḥ
||35||kvāpi yāti ca saṃśāntadīpavatsābhidhānakaḥ .
citaḥ praśāntarūpāyā dīpikāyāḥ svabhāvataḥ
||36||spandāspandamayī neha kathaivāsti manāgapi .
yadaspandasya maruto na sannāsanna madhyagam
||37||rūpaṃ tadevāsaṃvittispandāyāḥ praśamaṃ citeḥ .
abhinnaḥ syāccitaḥ spandaḥ śuddhacitsphārarūpadhṛk
||38||na bandhāya na mokṣāya sthita ātmani kevalam .
ciccennirarthasaṃvittinirvāṇe na ca vindate
||39||tadbandhamokṣapakṣādernāmāpīha na vidyate .
mokṣo'stvityeva bodho'ntaḥ pūrṇatā kṣayakāraṇam
||40||samāstvityapi bandhaste śreyo'saṃvedanaṃ param .
yadanābhāsamajaḍaṃ tadviddhi paramaṃ padam
||41||citaḥ svarūpaṃ saṃsthānamacetyonmukhatātmakam .
yaḥ saṃkalpanaśabdārtharūpaḥ spando mahācitaḥ
||42||bandhamokṣādikārho'sau prekṣyamāṇaḥ praṇaśyati .
prekṣaṇādeva saṃśānte tvahaṃbhāve nirāspade
||43||na vidmaḥ kena kiṃ kasya badhyate vātha mucyate .
saṃkalpa eva racite budhaścedavibhāgavān
||44||tadasaṃkalpamaspandaṃ sarvaṃ jātamavāritam .
spande spandamaye vāte tanmayatvātsadā citā
||45||saṃkṣīṇe na ca saṃsāro nispande ciddhane sthite .
citteja eva citspanda iti buddhe nirantaram
||46||vyatiriktaścitaḥ spando na kiṃcidavaśiṣyate .
asmindṛśyamaye dīrghasvapne svapnāntaraṃ vrajan .
na jño mohamupādatte sarvagatvātsvasaṃvidaḥ
||47||yatrodeti prasabhamaniśaṃ sargasaṃvittisattā
yasminnete sakalakalanākārapaṅkā galanti .
udyantyete svadanasubhagaṃ yatra sarvopalambhā
dhyānenaiva tamavagamaya pratyagātmānamantaḥ
||48||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 pratyagātmāvabodho nāmaikonaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ..59..