मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 39

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 39

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

saṃjātākṛtrimakṣīṇasaṃsṛtipratyayaḥ pumān .

asaṃkalpo na saṃkalpaṃ vetti tenāsadeva saḥ

||1||

śvāsānmlānirivādarśe kuto'pyahamiti sthitā .

vidi sā'kāraṇaṃ dṛṣṭā naśyantyāśu na labhyate

||2||

yasya kṣīṇāvaraṇatā śāntasarvehatoditā .

paramāmṛtapūrṇātmā sattayaiva sa rājate

||3||

sarvasaṃdehadurdhvāntamihikāmātariśvanā .

bhāti bhāsvaddhiyā deśastena pūrṇenduneva kham

||4||

visaṃsṛtirvisaṃdeho labdhajyotirnirāvṛtiḥ .

śaradākāśaviśado jñeyo vijñāyate budhaḥ

||5||

niḥsaṃkalpo nirādhāraḥ śāntaḥ sparśātpavitratām .

antaḥśītala ādhatte brahmalokādivānilaḥ

||6||

asadrūpopalambhānāmiyaṃ vastusvabhāvatā .

yatsvargavedanaṃ svapnavandhyāputropalambhavat

||7||

avidyamānamevedaṃ jagadyadanubhūyate .

asadrūpopalambhasya saiṣā vastusvabhāvatā

||8||

asatyeṣveva saṃsāreṣvāstāmarthaḥ kuto bhavet .

sargāpavargayoḥ śabdāveva vandhyāsutopamau

||9||

jagadbrahmatayā satyamanirmitamabhāvitam .

aniṣṭhitaṃ cānyathā tu nāhaṃ nāvagataṃ ca tat

||10||

ātmasvabhāvaviśrānteriyaṃ vastusvabhāvatā .

yadahaṃtādisargādiduḥkhādyanupalambhatā

||11||

kṣaṇādyojanalakṣāntaṃ prāpte deśāntare citaḥ .

cetane'yasya tadrūpaṃ mārgamadhye nirañjanam

||12||

aspandavātasadṛśaṃ khakośābhāsacinmayam .

acetyaṃ śāntamuditaṃ latāvikasanopamam

||13||

sarvasya jantujātasya tatsvabhāvaṃ vidurbudhāḥ .

sargopalambho galati tatrasthasya vivekinaḥ

||14||

suṣupte svapnadhīrnāsti svapne nāsti suṣuptadhīḥ .

sarganirvāṇayorbhrāntī suṣuptasvapnayoriva

||15||

bhrāntivastusvabhāvo'sau na svapno na suṣuptatā .

na sargo na ca nirvāṇaṃ satyaṃ śāntamaśeṣataḥ

||16||

bhrāntistvasanmātramayī prekṣitā cenna labhyate .

śuktirūpyamivāsatyaṃ kila saṃprāpyate katham

||17||

yanna labdhaṃ ca tannāsti tena bhrānterasaṃbhavaḥ .

svabhāvādupalambhonyo nāsti kasya na kasyacit

||18||

svabhāva eva sarvasmai svadate kila sarvadā .

anānaiva hi nāneva kiṃ vādaiḥ saṃvibhāvyatām

||19||

asvabhāve mahadduḥkhaṃ svabhāve kevalaṃ śamaḥ .

iti buddhyā vicāryāntaryadiṣṭaṃ tadvidhīyatām

||20||

sūkṣme bīje'styagaḥ sthūlo dṛṣṭamityupapadyate .

śive mūrte jaganmūrtamastītyuttamasaṃkathā

||21||

rūpālokamanaskārabuddhayahantādayaḥ pare .

svarūpabhūtāḥ salile dravatvamiva khātmakāḥ

||22||

mūrto yathā svasadṛśaiḥ karotyavayavaiḥ kriyāḥ .

ātmabhūtaistathā bhūtaiścidākāśamakartṛ sat

||23||

ātmasthādahamityādirasmadāderasaṃsṛteḥ .

śabdo'rthabhāvamukto yaḥ paṭahādiṣu jāyate

||24||

yadbhātaṃ prekṣayā nāsti tannāstyeva nirantaram .

jagadrūpamarūpātma brahma brahmaṇi saṃsthitam

||25||

yeṣāmasti jagatsvapnaste svapnapuruṣā mithaḥ .

na santi hyātmani mitho nāsmāsvamvarapuṣpavat

||26||

mayi brahmaikarūpaṃ te śāntamākāśakośavat .

vāyoḥ spandairivābhinnairvyavahāraiśca tanmayi

||27||

ahaṃ tu sanmayasteṣāṃ svapnaḥ svapnavatāmiva .

te tu nūnamasanto me suṣuptasvapnakā iva

||28||

taistu yo vyavahāro me tadbrahma brahmaṇi sthitam .

te yatpaśyanti paśyantu tattairalamalaṃ mama

||29||

ahamātmani naivāsmi brahmasatteyamātatā .

tvadarthaṃ samudetīva tathārūpaiva vāgiyam

||30||

aviruddhaviruddhasya śuddhasaṃvinmayātmanaḥ .

na bhogecchā na mokṣecchā hṛdi sphurati tadvidaḥ

||31||

svabhāvamātrāyatte'sminbandhamokṣakrame nṛṇām .

kadarthanetyaho mohādgoṣpade'pyudadhibhramaḥ

||32||

svabhāvasādhane mokṣe'bhāvopaśamarūpiṇi .

na dhanānyupakurvanti na mitrāṇi na ca kriyāḥ

||33||

tailabindurbhavatyuccaiścakramappatito yathā .

tathāśu cetyasaṃkalpe sthitā bhavati cijjagat

||34||

jāgrati svapnavṛttāntasthitiryādṛgrasā smṛtau .

tādṛgrasāhaṃtvajagajjālasaṃsthā vivekinaḥ

||35||

tenaivābhyāsayogena yāti tattanutāṃ tathā .

yathā nāhaṃ na saṃsāraḥ śāntamevāvaśiṣyate

||36||

yadā yadā svabhāvārkaḥ sthitimeti tadā tadā .

bhogāndhakāro galati na sannapyanubhūyate

||37||

mohamahattārahitaḥ

sphurati mṛtau bhavati bhāsate ca tathā .

buddhyādikaraṇanikaro

yasmāddīpādivālokaḥ

||38||

ityārṣe śrīvā0 vālmīkīye de0 mo0 ni0 uttarārdhe vasiṣṭhagītāsu svabhāvaviśrāntiyogopadeśo nāmaikonacatvāriṃśaḥ sargaḥ .. 39 ..