Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
vītahavyavadātmānaṃ nītvā viditavedyatām .
vītarāgabhayodvegastiṣṭha rāghava sarvadā
||1||triṃśadvarṣasahasrāṇi vijahāra yathāsukham .
vītahavyo vītaśokastathā vihara rāghava
||2||anye ca rājanmunayo jñātajñeyā mahādhiyaḥ .
yathāvasansvarāṣṭre tvaṃ tathaivāsva mahāmate
||3||sukhaduḥkhakramairātmā na kadācana gṛhyate .
sarvago'pi mahābāho kiṃ mudhā pariśocasi
||4||bahavo viditātmāno viharantīha bhūtale .
na kecana vaśaṃ yānti duḥkhasyāṅga bhavāniva
||5||svastho bhava bhavodāraḥ samo bhava sukhī bhava .
sarvagastvaṃ tvamātmaiva tava nāsti punarbhavaḥ
||6||harṣāmarṣavikārāṇāṃ jīvanmuktā bhavādṛśāḥ .
na kecana vaśaṃ yānti mṛgendrāḥ śikhināmiva
||7||śrīrāma uvāca .
anenaiva prasaṅgeṇa saṃśayo'yaṃ mamoditaḥ .
śaratkāla ivāmbhodaṃ taṃ me tvaṃ tanutāṃ naya
||8||jīvanmuktaśarīrāṇāṃ kathamātmavidāṃ vara .
śaktayo neha dṛśyante ākāśagamanādikāḥ
||9||śrīvasiṣṭha uvāca .
ākāśagamanādīni yānyetāni raghūdvaha .
pramāṇitāḥ padārthānāṃ sahajāḥ khalu śaktayaḥ
||10||yadvicitraṃ kriyājālaṃ dṛśyate gamyate punaḥ .
rāma vastusvabhāvo'sau na tadātmavidāṃ matam
||11||anātmavidamukto'pi nabhoviharaṇādikam .
dravyakarmakriyākālaśaktyā prāpnoti rāghava
||12||nātmajñasyaiṣa viṣaya ātmajño hyātmavānsvayam .
ātmanātmani saṃtṛpto nāvidyāmanudhāvati
||13||ye kecana jagadbhāvāstānavidyāmayānviduḥ .
kathaṃ teṣu kilātmajñastyaktāvidyo nimajjati
||14||avidyāmapi ye yuktyā sādhayanti sukhātmikām .
te hyavidyāmayā eva natvātmajñāstathākramāḥ
||15||tattvajño'vāpyatattvajño yaḥ kāladravyakarmabhiḥ .
yathākramaṃ prayatate tasyordhvatvādi siddhyati
||16||ātmavāniha sarvasmādatīto vigataiṣaṇaḥ .
ātmanyeva hi saṃtuṣṭo na karoti na cehate
||17||na tasyārtho nabhogatyā na siddhyā na ca bhogakaiḥ .
na prabhāveṇa no mānairnāśāmaraṇajīvitaiḥ
||18||nityatṛptaḥ praśāntātmā vītarāgo vivāsanaḥ .
ākāśasadṛśākārastajjña ātmani tiṣṭhati
||19||aśaṅkitopayātena duḥkhena ca sukhena ca .
tṛpyatyapagatāsaṅgo jīvena maraṇena ca
||20||samudraḥ saritevāntaḥ kramasaṃprāptavastunā .
samena viṣameṇāpi tiṣṭhatyātmānamarcayan
||21||naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana .
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ
||22||yastu vā'bhāvitātmāpi siddhijālāni vāñchati .
sa siddhisādhakairdravyaistāni sādhayati kramāt
||23||siddhyatītthamidaṃ yuktyaivetyayaṃ niyateḥ kramaḥ .
tryakṣādibhiḥ suravarairvyarthīkartuṃ na śakyate
||24||svabhāva eṣa vastūnāṃ svataḥsiddhirhi nānyataḥ .
niyatiṃ na jahātyeva śaśāṅka iva śītatām
||25||sarvajño'pi bahujño'pi mādhavo'pi haro'pi ca .
anyathā niyatiṃ kartuṃ na śaktaḥ kaścideva hi
||26||dravyakālakriyāmantraprayogāṇāṃ svabhāvajāḥ .
etāstāḥ śaktayo rāma yadvyomagamanādikam
||27||yathā viṣāṇi nighnanti madayanti madhūni ca .
vamayanti ca śuktāni madanāni phalāni ca
||28||tathā svabhāvavaśato dravyakālakriyākramāḥ .
niyataṃ sādhayantyāśu prayogaṃ yuktiyojitāḥ
||29||etasmātsamatītasya tyaktāvidyasya rāghava .
ātmajñānasya nāstyatra kartṛtākartṛtānagha
||30||dravyadeśakriyākālayuktayaḥ sādhusaṃvidaḥ .
paramātmapadaprāptau nopakurvanti kāścana
||31||yasyecchā vidyate kācitsa siddhiṃ sādhayatyalam .
ātmajñasya tu pūrṇasya necchā saṃbhavati kvacit
||32||sarvecchājālasaṃśāntāvātmalābhodayo hi yaḥ .
tadviruddhā kathaṃ kasmādicchā saṃjāyate'nagha
||33||yathodeti ca yasyecchā sa tayā yatate tathā .
yathākālaṃ tadāpnoti jño vāpyajñataro'pi vā
||34||vītahavyena yatitaṃ no jñānecchena kiṃcana .
jñānecchenāśu yatitaṃ protthito'sau yathā vane
||35||evaṃ kālakriyākarmadravyayuktisvabhāvajāḥ .
yathecchameva siddhyanti siddhayaḥ svāḥ kramārjitāḥ
||36||yāḥ phalāvalayo yena saṃprāptāḥ siddhināmikāḥ .
tāstenādhigatā rāma nijātprayatanadrumāt
||37||mahatāṃ nityatṛptānāṃ tajjñānāṃ bhāvitātmanām .
īhitaṃ saṃprayātānāṃ nopakurvanti siddhayaḥ
||38||śrīrāma uvāca .
ayaṃ me saṃśayo brahmanvītahavyasya sā tanuḥ .
kravyādairna kathaṃ bhuktā kathaṃ klinnā na bhūtale
||39||tadaiva vītahavyo'sau kathaṃ vanagataḥ prabho .
videhamuktatāṃ śīghraṃ yathāvaditi me vada
||40||śrīvasiṣṭha uvāca .
yā saṃvidvalitā sādho vāsanāmalatantunā .
sukhaduḥkhadaśādāhabhāginī bhavatīha sā
||41||nirmuktavāsanā śuddhasaṃvinmātramayī tu sā .
tanustiṣṭhati tacchede śaktā neha hi kecana
||42||śrṛṇu yuktyā kayā yogī tanucchedādivibhramaiḥ .
nākramyate mahābāho bahuvarṣaśatairapi
||43||cetaḥ padārthe patati yasminyasminyadā yadā .
tanmayaṃ tadbhavatyāśu tasmiṃstasmiṃstadā tadā
||44||tathā dṛṣṭāri hi mano vikāramupagacchati .
dṛṣṭamitraṃ suhṛdyatvaṃ svayamityanubhūyate
||45||rāgadveṣavihīne tu pathike pādape girau .
bhavatyarāgadveṣaṃ ca svayamityanubhūyate
||46||mṛṣṭe laulyamupādatte durbhojye yāti niḥspṛham .
vairasyaṃ yāti kaṭuni svayamityanubhūyate
||47||samasaṃvidvilāsāḍhye yadyadā yatidehake .
hiṃsracetaḥ patatyāśu samatāmeti tattadā
||48||samasaṅgavimuktatvācchedādau na pravartate .
pāntho vyarthaṃ pathi grāme yathā grāmīṇakarmaṇi
||49||yogidehasamīpāttu gatvā prāpnoti hiṃsratām .
yadyadbhavati tatrāśu tathārūpaṃ na saṃśayaḥ
||50||iti hiṃsrairmṛgavyāghrasiṃhakīṭasarīsṛpaiḥ .
na cchinnā vītahavyasya tanurbhūtalaśālinī
||51||sarvatra vidyate saṃvitkāṣṭhaloṣṭopalādike .
sattāsāmānyarūpeṇa saṃsthitā mūkabālavat
||52||poplūyamānā taralā kevalaṃ paridṛśyate .
tanvī puryaṣṭakeṣveva pratibimbajaleṣviva
||53||tena bhūjalavāyvagnisaṃvittyā samarūpayā .
nirvikāraṃ tanurnītā vītahavyasya rāghava
||54||anyacca śrṛṇu me rāma spando nāśasya kāraṇam .
vikāraḥ sa ca cittottho vātajo vā jagatsthitau
||55||prāṇānāṃ prāṇanaṃ spandastacchāntau te dṛṣatsamāḥ .
yataḥ sthitā dhāraṇayā tenānaṣṭāsya sā tanuḥ
||56||sabāhyābhyantaraṃ spandaścittajo vātajo'thavā .
na yasya vidyate tasya dūrasthau prakṛtikṣayau
||57||sabāhyābhyantare śānte spande tattvavidāṃ vara .
dhātavaḥ saṃsthitiṃ dehe na tyajanti kadācana
||58||saṃśānte dehapraspande cittavātamaye tathā .
dhātavo mairavaṃ sthairyaṃ yānti saṃstambhitātmakāḥ
||59||tathā ca dṛśyate loke spandaśāntau dṛḍhā sthitiḥ .
dārūṇāmiva dhīrāṇāṃ śavāṅgānāmacopatā
||60||iti varṣasahasrāṇi dehā jagati yoginām .
na klidyante na bhidyante magnavajjaladā iva
||61||tadaiva vītahavyo'sau śrṛṇu kiṃ nopaśāntavān .
dehamutsṛjya tattvajño jñātajñeyavatāṃ varaḥ
||62||ye hi vijñātavijñeyā vītarāgā mahādhiyaḥ .
vicchinnagranthayaḥ sarve te svatantrāstanau sthitāḥ
||63||daivaṃ vāpi ca karmāṇi prāktanānyaihikāni ca .
vāsanā vā na teṣāṃ tacceto niyamayantyalam
||64||tena tattvavidāṃ tāta kākatālīyavanmanaḥ .
yadyadbhāvayati kṣipraṃ tattadāśu karotyalam
||65||kākatālīyayogena vītahavyasya saṃvidā .
sāṃprataṃ jīvitaṃ buddhaṃ tadevāśu sthirīkṛtam
||66||yadā tu tasya pratibhā videhonmuktatāṃ gatā .
tadā videhamukto'bhūdasau svātantryasaṃsthitiḥ
||67||vigatavāsanamāśu vipāśatā-
mupagataṃ mana ātmatayoditam .
yadabhivāñchati tadbhavati kṣaṇā-
tsakalaśaktimayo hi maheśvaraḥ
||68||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe sadvilāsavicārayogopadeśo nāmaikonanavatitamaḥ sargaḥ 89