Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
ahaṃ jagaditi bhrāntiḥ parasmātkāraṇaṃ vinā .
yathodeti tathā brahmanbhūyaḥ kathaya sādhu me
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
samastāḥ samataivāntāḥ saṃvido budhyate yataḥ .
sarvathā sarvadā sarvaṃ sarvātmakamajastataḥ
||2||sarvā hi śabdārthadṛśo brahmaivaitāḥ pṛthaṅga tat .
sarvārthaśabdārthakalārūpamāsāṃ na vidyate
||3||kaṭakatvaṃ pṛthaghemnastaraṅgatvaṃ pṛthagjalāt .
yathā na saṃbhavatyevaṃ na jagatpṛthagīśvarāt
||4||eṣa eva jagadrūpaṃ jagadrūpaṃ tu neśvare .
hemaiva kaṭakāditvaṃ kaṭakatvaṃ na hemani
||5||yathāvayavino rūpamanekāvayavātmakam .
tathā'navayavāyāstu citaḥ sarvātmakaṃ ca yat
||6||yattulyakālamakhilaṃ tanmātrāvedanaṃ pare .
antasthaṃ tadidaṃ bhāti jagadityahamityapi
||7||lekhaughānāṃ yathā bhedasaṃniveśaḥ śilodare .
tathānanyajjagadahaṃ cetyantaściddhane ghanam
||8||sthitāstaraṅgāḥ salile yathāntarataraṅgite .
sṛṣṭiśabdārtharahitāstathāntaḥ sṛṣṭayaḥ pare
||9||na sarge tiṣṭhati paraṃ sargastiṣṭhati no pare .
avayavāvayavivatsattānavayavaistayoḥ
||10||cidrūpeṇa svasaṃvittyā svacinmātraṃ vibhāvyate .
svameva rūpahṛdayaṃ vātena spandanaṃ yathā
||11||tatkālameṣa śabdāṇuściccamatkārarūpadhṛk .
cetate khamivaivāntaḥ saṃkalpa iva cetasā
||12||tadevānilatāṃ vetti nijasattātmikāṃ svayam .
antargatasparśarasāṃ pavanaspandatāmiva
||13||tadevābhāsatāmeti nijasattātmikāṃ svayam .
kośasthitālokalavāṃ tejaḥ pragaṭatāmiva
||14||tadevaṃ jalatāṃ yāti nijasattātmikāṃ svayam .
antaḥsthitāsvādalavāṃ salilaṃ dravatāmiva
||15||tadedāvanitāṃ vetti svacittaikātmatāmayīm .
antaḥsthagandhatanmātrāmurvī sthairyakalāmiva
||16||tulyakālanimeṣāṃśalakṣabhāgapratīti yat .
nijaṃ vidaḥ prakacanaṃ tatsargaughaparamparā
||17||śuddhaṃ sakṛtprabhātāntardṛśyamadhyamanāmayam .
udayāstamayonmuktaṃ brahma tiṣṭhatyaniṣṭhitam
||18||buddhaṃ sadapavargaṃ tatsasargamapi satsamam .
abuddhaṃ sargarūpātma visargamapi tatsadā
||19||cidrahma yadyathā yena budhyate svātmanātmani .
tattattathā nu bhavati sarvaṃ sarvāṅgaśaktimat
||20||tatsatyaṃ cidvilāsatvānnityānubhavarūpataḥ .
tadasatyaṃ manaḥ ṣaṣṭhātsarvākhyā nigataṃ yataḥ
||21||yathaitatsaraṇaṃ vāyau tathā sargaḥ sthitaḥ pare .
asatkalpe'pi saṃkalpaḥ satye'satya ivāpi ca
||22||anyarūpā yathānanyā tejasyālokatodare .
tathā brahmaṇi viśvaśrīḥ satyāsatyātmikā citi
||23||anutkīrṇā yathā paṅke putrikā cātha dāruṇi .
yathā varṇā maṣīkalke tathā sargāḥ sthitāḥ pare
||24||ananyānyeva kacati brahmatattvamarusthale .
asatyātmani satyeva trijaganmṛgatṛṣṇikā
||25||brahmaṇā cinmayenātmā sargātmaiva vibhāvyate .
na bhāvyate cānanyatvādbījenāntariva drumaḥ
||26||yathā kṣīrasya mādhuryaṃ tīkṣṇatvaṃ maricasya ca .
dravatvaṃ payasaścaiva spandanaṃ pavanasya ca
||27||sthito'nanyo yathānyaḥ sannāsti tatra tathātmani .
sargo nirgalacidrūpaḥ paramātmātmarūpabhṛt
||28||kacanaṃ brahmaratnasya jagadityeva yatsthitam .
tadakāraṇakaṃ yasmāttena na vyatiricyate
||29||vāsanā cittajīvādivedanaṃ vedanoditam .
nodetyavedanādeva yatanādeva pauruṣāt
||30||nāstameti na codeti kvacitkiṃcitkadācana .
sarvaṃ śāntamajaṃ brahma ciddhanaṃ suśilāghanam
||31||parāṇuṃ prati sargaughāścitādbhāntisahasraśaḥ .
teṣvapyaṇāvaṇāvantaḥ kaivātrāvāsanā katham
||32||yathā jalānta ūrmyādyā guptāgusāśca śaktayaḥ .
jāgratsvapnasuṣuptādyāstathā jīve'ntarāsthitāḥ
||33||jātā cedaratirjantorbhogānprati manāgapi .
tadasau tāvataivoccaiḥ padaṃ prāpta iti śrutiḥ
||34||yato yato virajyate tatastato vimucyate .
ato'hamityasaṃvidanka eti janmasaṃvidam
||35||citiṃ parāparāmajāmarūpikāmanāmikām .
carācarā'dharāmayīṃ vidanti ye jayanti te
||36||pare citiḥ svaprakaṭādvitīyā-
svāvartalekheva jale dravāntaḥ .
sāhaṃ tayemāni jaganti dhatte
na santi nāsanti parātmakāni
||37||ahaṃmayī padmajabhāvanā cit
saṃkalpabhedādvitanoti viśvam .
antarmukhaivānubhavatyananta-
nimeṣakoṭyaṃśavidhau yugāntam
||38||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe utpattiprakaraṇe līlo0 jagatsvarūpavarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ .. 61 ..