Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
vicāra evaṃ viduṣā saṃvartena kṛtaḥ purā .
kathito mama vindhyādrau tenaiva viditātmanā
||1||etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya vicāraparayā dhiyā .
saṃsārasāgarādasmāttāratamyena saṃtara
||2||athemāmaparāṃ rāma śṛṇu dṛṣṭiṃ padapradām .
muninā vītahavyena yayā''sthitamaśaṅkitam
||3||vītahavyo mahātejā vibabhrāma vane purā .
vindhyaśailadarīrdīrghā ravirmerudarīriva
||4||asmātkriyākramāddhorātsaṃsārabhramadāyinaḥ .
ādhivyādhimayākārātkālenodvegamāyayau
||3||nirvikalpasamādhyaṃśalabhyodāraparecchayā .
sa jahāra jagajjīrṇāṃ svavyāpāraparamparām
||6||viveśa rambhāracitaṃ nijaṃ parṇoṭajāntaram .
kṛtagauraṃ susaugandhyamalinīlamivotpalam
||7||tatrāsane same śuddhe svāstīrṇahariṇājine .
viśaśrāmācale śānte vītavarṣa ivāmbudaḥ ..
baddhapadmāsanastasthau pārṣṇyoradhikarāṅguliḥ .
śṛṅgavacchāntacalanamatiṣṭhatspaṣṭakandharam
||9||sa jahārālamālokāddigvikīrṇaṃ manaḥ śanaiḥ .
viśanmerudarīṃ sāyaṃ bhānurbhāsa ivotkaram
||10||bāhyānābhyantarāṃścaiva sparśānparijahatkramāt .
idamākalayāmāsa manasā vigatainasā
||11||aho nu cañcalamidaṃ pratyāhṛtamapi kṣaṇāt .
na manaḥ sthairyamāyāti taraṅgaprauḍhaparṇavat
||12||cakṣurādibhiruddāmai rūpairāhitasaṃbhramaiḥ .
ajasramutpatatyeva vīṭeva talatāḍitā
||13||tyajadevānugṛhṇāti vṛttīrindriyavardhitāḥ .
yasmānnivāryate tasminpronmatta iva dhāvati
||14||ghaṭātpaṭamupāyāti paṭācchakaṭamutkaṭam .
cittamartheṣu carati pādapeṣviva markaṭaḥ
||15||pañcadvārāṇi manasaścakṣurādīnyamūnyalam .
dagdhendriyābhidhānāni tāvadālokayāmyaham
||16||he he hatendriyagaṇāḥ kiṃ me bodhāya neha vaḥ .
velā vilulitāmbūnāmabdhīmiva cañcalāḥ
||17||mā kurudhvamanarthāya cāpalaṃ capalāśayāḥ .
smaratātītavṛttīni duḥkhajālāni bhūriśaḥ
||18||rūpāṇi manaso yūyaṃ jaḍā eva kilādhamāḥ .
jaḍe tūtsiktatā vyarthe mṛgatṛṣṇeva valgati
||19||asārātmasvarūpāṇāmanālokavatī sadā .
andhānāmuddhatiryeyaṃ sā dṛśyāyaiva jāyate
||20||cidātmā bhagavānsarvaṃ sākṣitvena karomyaham .
hatendriyagaṇā yūyaṃ kiṃ nirarthakamākulāḥ
||21||mithyaiva me vivalganti nīrūpā nayanādayaḥ .
alātacakrapratimāḥ sarparajjubhramopamāḥ
||22||tenātmanā bahujñena nirjñātāścakṣurādayaḥ .
manāgapi na saṃbandho dyupātālatalādrivat
||23||bhītaḥ pāntha ivāhibhyaḥ pukkasebhya iva dvijaḥ .
dūre tiṣṭhati cinmātramindriyebhyastvanāmayam
||24||citsattāmātrakeṇālaṃ saṃkṣobho bhavatāṃ mithaḥ .
tiṣṭhati svairamāditye dinakāryavatāmiva
||25||citta cāraṇa cārvāka caturdikkukṣibhikṣuka .
śveva vyarthamanarthāya maivaṃ vihara he jagat
||26||ahaṃ cidvaditi vyarthamasatyā tava vāsanā .
atyantabhinnayoraikyaṃ nāsti cinmanasoḥ śaṭha
||27||jīvāmyevāhamityeṣā tavāhaṃkāradurmatiḥ .
mithyaiva jātā duḥkhāya na satyā satyavarjitā
||28||ahaṃkārodaye so'smītyetāṃ saṃrabdhatāṃ tyaja .
na kiṃcidapi mūrkha tvaṃ kiṃ vyarthaṃ taralāyase
||29||saṃviccittvamanādyantaṃ saṃvido'nyanna vidyate .
dehesmiṃstanmahāmūrkha kiṃ tvaṃ syāścittanāmakam
||30||viṣaparyavasāneyaṃ rasāyanavadutthitā .
bhoktatākartṛtāśaṅkā bata citta mudhaiva hi
||31||mopahāsapadaṃ gaccha mūrkhendriyagaṇāśrayam .
na kartā tvaṃ na bhoktā tvaṃ jaḍo'syanyena bodhyase
||32||kastvaṃ bhavasi bhogānāṃ ke vā bhogā bhavanti te .
jaḍasyātmaiva te nāsti bandhumitrādi tatkutaḥ
||33||yajjaḍaṃ taddhi nāstveva sadevāsattayānvitam .
jñatvakartṛtvabhoktṛtvamanyatvānāmasaṃbhavāt
||34||pratyakcetanarūpaścettvaṃ tadātmaiva te vapuḥ .
bhāvābhāvamayī cittasattā te keva duḥkhadā
||35||yathā kartṛtvabhoktṛtve mithyaivādhigate tvayā .
mayā te hi pramārjyete śṛṇu yuktyā kathaṃ śanaiḥ
||36||svayaṃ tāvadbhavāneṣa jaḍo nāstyatra saṃśayaḥ .
jaḍasya kīdṛkkartṛtvaṃ nṛtyantīha kathaṃ śilāḥ
||37||upajīva ciraṃ tasmācchuddhaṃ tadbhāgamaiśvaram .
jīvasīcchasi haṃsi tvaṃ vṛthā yāsi vivalgasi
||38||kriyate yattu yacchaktyā tattenaiva kṛtaṃ bhavet .
lunāti dātraṃ puṃśaktyā lāvakaḥ procyate pumāna
||39||hanyate yastu yacchaktyā sa tenaiva hato bhavet .
nihanti khaḍgaḥ puṃśaktyā hantaiva procyate pumān
||40||pīyate yastu yacchaktyā pītaṃ tenaiva tadbhavet .
pātreṇa pīyate pānaṃ pātā yastūcyate naraḥ
||41||prakṛtyevāsi sujaḍaḥ samastajñena bodhyase .
tenātmaivātmanātmānaṃ cinotīdaṃ hi no bhavat
||42||anārataṃ bodhayati tvāmātmā parameśvaraḥ .
bodhanīyā budhairmūḍhāḥ kilāvṛttiśatairapi
||43||ātmasattaiva bodhaikarūpiṇī sphuratīha hi .
tayaiva cittaśabdārthāvaṅgīkṛtya tvayā sthitam
||44||evaṃ citta tvamajñānādātmaśakterupāgatam .
jñāne tvayā vigalitaṃ tīvre himamivātape
||45||tasyāmṛtaṃ tvaṃ mūḍhaṃ tvaṃ nāsi tvaṃ paramārthataḥ .
tadevāhamiti vyarthamato māstvasukhāya te
||46||asatyā cittakalanā indrajālalatā iva .
vijñānamātrameveha brāhmamaṅgaṃ vijṛmbhitam
||47||narāmarajagadrūpairbrāhmī śaktirudetyalam .
sāmudrakaṇakallolajālairvaileva valgati
||48||cinmayaścedbhavermūḍha tattasmātparamātpadāt .
nityamavyatiriktaṃ tvaṃ kimanyatpariśocasi
||49||sarvagaṃ sarvabhāvasthaṃ sarvarūpaṃ hi tatpadam .
tatprāptau sarvamevājña prāptaṃ bhavati sarvadā
||50||na tvamasti na dehostibrahmāstīha mahatsphurat .
ahaṃtvamiti niḥspande sphuratyārtihi kasya kā
||51||ātmā cettvaṃ tadātmaiva sarvago'stīha netaraḥ .
ātmano'nyajjaḍatvaṃ cettattvaṃ nāstyasti tadvapuḥ
||52||ātmaiva sarvaṃ trijagattadanyattu na kiṃcana .
tattvaṃ kiṃcittvamātmānyadyadi tattvaṃ na kiṃcana
||53||ahaṃ tvidamahaṃ tanma iti vyarthaṃ kimīhase .
asadvapuḥ kiṃ sphurati śaśaśṛṅgeṇa ko hataḥ
||54||tṛtīyā kalanā nāsti cijjaḍāṃśetarā śaṭha .
chāyātapanayormadhye tṛtīyevānurañjanā
||55||satyāvalokanājjāte cittajāḍyadṛśoḥ kṣaye .
saṃpadyate yattu tajjaṃ svasaṃvedanamātrakam
||56||tena mūḍha na kartṛtvaṃ na bhoktṛtvaṃ tavāpi hi . .
tadevāsi paraṃ brahma tyaja maurkhyaṃ bhavātmavān
||57||kevalaṃ jñatvaviṣayamupadeśārthasiddhaye .
tvayā karaṇabhūtena karotyātmeti kathyate
||58||asatsvarūpaṃ karaṇaṃ jaḍaṃ niravalambanam .
niḥspandanaṃ na syandeta kartṛsaṃbodhanaṃ vinā
||59||akartuḥ karaṇasyāsya śaktiḥ kācinna vidyate .
dātrasya lāvakābhāve kartuṃ kimiva śaktatā
||60||khaḍgaprahāravicchedakriyāyāṃ puṃsi śaktatā .
na khaḍge sujaḍe citta sarvāṅgeṣvapi śaktatā
||61||tasmānnāsi sakhe kartṛ mā vyarthaṃ duḥkhabhāgbhava .
parārthaṃ kleśitā mūrkha prākṛteṣu na śobhate
||62||īśvaro nedṛśaḥ śocyo yastvayā sadṛśo bhavet .
na ca tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana
||63||garvāttūpakaromyenamiti kevalamalpadhīḥ .
kliśyate vasatāṃ tvartho na kiṃcidupayujyate
||64||karturbhogeśvarasyaivamarthe cedanuvartase .
tadasya kācinneccheha tṛptatvātsarvadaiva hi
||65||akṛtrimāvabhāsena sarvagena cidātmanā .
ekenaivedamāpūrṇaṃ kalpanaivāsti netarā
||66||ekānekāvabhāsena samastena tadātmanā .
ātmanyevāntarātmāntaḥ kriyate kiṃ kimiṣyate
||67||tvādṛśasya tu dṛṣṭyaiva kṣubdhatā jayate mudhā .
ālokya rājamahiṣīṃ yūno madamayīṃ tathā
||68||ātmanā saha saṃbaddhe cetaḥ kartrasi sundara .
kiṃtu nāsyāsi saṃbandhi kusumasya yathā phalam
||69||dvitīyena samaṃ yaiṣā tattāvadbhavanaikatā .
sā saṃbandhagatiḥ proktā prāgdvitvādadhunaikatā
||70||nānāprakāraracanā nānārūpakriyonmukhī .
sukhaduḥkhadaśā'heturbhavānnaikavidhāsmṛtā
||71||saṃbandhaḥ samayordṛṣṭastathā'rdhasamayorapi .
na vilakṣaṇayoścānyastasminsati jagattraye
||72||dravyāntaraguṇā dravyāṇyāśrayanti bahūnyalam .
saṃvidaścyavanaṃ duḥkhaṃ saṃvido mā cyuto bhava
||73||etāvataikadhyānena nityadhyāno'thavātmadṛk .
abhāve duḥkhadasyāntardṛśā dṛśyasya vastunaḥ
||74||saṃkalponmukhatāṃ viddhi duḥkhadāṃ saṃvidaścyutim .
jaḍeṣūpalabhūteṣu manodehendriyādiṣu
||75||kīdṛśī kartṛtā citta puṣpaṃ vyomni kathaṃ bhavet .
nirastakalanā paṅke mananadhvaṃsarūpiṇi
||76||na caivātmani kartṛtvaṃ saṃbhavatyambarāṅgavat .
ayaṃ kevalamātmaiva nānānānātayātmani
||77||sphuratyabdhirivāmbhobhiḥ phenabudbudavīcibhiḥ .
ābhāsamātre sarvasminsphuratyasmiṃścidātmani
||78||dvitīyā nāsti kalanā taptāṅgāra ivāmbudhau .
kalanārahite deve dehe manasi vā jaḍe
||79||saṃvitsaṃvedyanirmuktā sāraṃ sundara netarat .
idamanyadidaṃ nānyacchubhaṃ vā'śubhameva ca
||80||ityasatkalpanā nāsti yathā nabhasi kānanam .
saṃvedyarahitaṃ saṃvinmātramevedamātatam .
tatrāyamahamanyo'yamityasatkalanā katham
||81||anādimati nīrūpe sarvage vitatātmani .
āropayetkaḥ kalanāmṛgvedaṃ vyomni ko likhet
||82||nityodite sakalavastupadārthasāre
saṃvitsthite bharitanirbharabhūridikkam .
ātmanyasatyamiva sādhu gate'malatvāt
kṣīṇau sukhāsukhalavau mama vai sa mohaḥ
||83||