मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 82

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 82

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

vicāra evaṃ viduṣā saṃvartena kṛtaḥ purā .

kathito mama vindhyādrau tenaiva viditātmanā

||1||

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya vicāraparayā dhiyā .

saṃsārasāgarādasmāttāratamyena saṃtara

||2||

athemāmaparāṃ rāma śṛṇu dṛṣṭiṃ padapradām .

muninā vītahavyena yayā''sthitamaśaṅkitam

||3||

vītahavyo mahātejā vibabhrāma vane purā .

vindhyaśailadarīrdīrghā ravirmerudarīriva

||4||

asmātkriyākramāddhorātsaṃsārabhramadāyinaḥ .

ādhivyādhimayākārātkālenodvegamāyayau

||3||

nirvikalpasamādhyaṃśalabhyodāraparecchayā .

sa jahāra jagajjīrṇāṃ svavyāpāraparamparām

||6||

viveśa rambhāracitaṃ nijaṃ parṇoṭajāntaram .

kṛtagauraṃ susaugandhyamalinīlamivotpalam

||7||

tatrāsane same śuddhe svāstīrṇahariṇājine .

viśaśrāmācale śānte vītavarṣa ivāmbudaḥ ..

baddhapadmāsanastasthau pārṣṇyoradhikarāṅguliḥ .

śṛṅgavacchāntacalanamatiṣṭhatspaṣṭakandharam

||9||

sa jahārālamālokāddigvikīrṇaṃ manaḥ śanaiḥ .

viśanmerudarīṃ sāyaṃ bhānurbhāsa ivotkaram

||10||

bāhyānābhyantarāṃścaiva sparśānparijahatkramāt .

idamākalayāmāsa manasā vigatainasā

||11||

aho nu cañcalamidaṃ pratyāhṛtamapi kṣaṇāt .

na manaḥ sthairyamāyāti taraṅgaprauḍhaparṇavat

||12||

cakṣurādibhiruddāmai rūpairāhitasaṃbhramaiḥ .

ajasramutpatatyeva vīṭeva talatāḍitā

||13||

tyajadevānugṛhṇāti vṛttīrindriyavardhitāḥ .

yasmānnivāryate tasminpronmatta iva dhāvati

||14||

ghaṭātpaṭamupāyāti paṭācchakaṭamutkaṭam .

cittamartheṣu carati pādapeṣviva markaṭaḥ

||15||

pañcadvārāṇi manasaścakṣurādīnyamūnyalam .

dagdhendriyābhidhānāni tāvadālokayāmyaham

||16||

he he hatendriyagaṇāḥ kiṃ me bodhāya neha vaḥ .

velā vilulitāmbūnāmabdhīmiva cañcalāḥ

||17||

mā kurudhvamanarthāya cāpalaṃ capalāśayāḥ .

smaratātītavṛttīni duḥkhajālāni bhūriśaḥ

||18||

rūpāṇi manaso yūyaṃ jaḍā eva kilādhamāḥ .

jaḍe tūtsiktatā vyarthe mṛgatṛṣṇeva valgati

||19||

asārātmasvarūpāṇāmanālokavatī sadā .

andhānāmuddhatiryeyaṃ sā dṛśyāyaiva jāyate

||20||

cidātmā bhagavānsarvaṃ sākṣitvena karomyaham .

hatendriyagaṇā yūyaṃ kiṃ nirarthakamākulāḥ

||21||

mithyaiva me vivalganti nīrūpā nayanādayaḥ .

alātacakrapratimāḥ sarparajjubhramopamāḥ

||22||

tenātmanā bahujñena nirjñātāścakṣurādayaḥ .

manāgapi na saṃbandho dyupātālatalādrivat

||23||

bhītaḥ pāntha ivāhibhyaḥ pukkasebhya iva dvijaḥ .

dūre tiṣṭhati cinmātramindriyebhyastvanāmayam

||24||

citsattāmātrakeṇālaṃ saṃkṣobho bhavatāṃ mithaḥ .

tiṣṭhati svairamāditye dinakāryavatāmiva

||25||

citta cāraṇa cārvāka caturdikkukṣibhikṣuka .

śveva vyarthamanarthāya maivaṃ vihara he jagat

||26||

ahaṃ cidvaditi vyarthamasatyā tava vāsanā .

atyantabhinnayoraikyaṃ nāsti cinmanasoḥ śaṭha

||27||

jīvāmyevāhamityeṣā tavāhaṃkāradurmatiḥ .

mithyaiva jātā duḥkhāya na satyā satyavarjitā

||28||

ahaṃkārodaye so'smītyetāṃ saṃrabdhatāṃ tyaja .

na kiṃcidapi mūrkha tvaṃ kiṃ vyarthaṃ taralāyase

||29||

saṃviccittvamanādyantaṃ saṃvido'nyanna vidyate .

dehesmiṃstanmahāmūrkha kiṃ tvaṃ syāścittanāmakam

||30||

viṣaparyavasāneyaṃ rasāyanavadutthitā .

bhoktatākartṛtāśaṅkā bata citta mudhaiva hi

||31||

mopahāsapadaṃ gaccha mūrkhendriyagaṇāśrayam .

na kartā tvaṃ na bhoktā tvaṃ jaḍo'syanyena bodhyase

||32||

kastvaṃ bhavasi bhogānāṃ ke vā bhogā bhavanti te .

jaḍasyātmaiva te nāsti bandhumitrādi tatkutaḥ

||33||

yajjaḍaṃ taddhi nāstveva sadevāsattayānvitam .

jñatvakartṛtvabhoktṛtvamanyatvānāmasaṃbhavāt

||34||

pratyakcetanarūpaścettvaṃ tadātmaiva te vapuḥ .

bhāvābhāvamayī cittasattā te keva duḥkhadā

||35||

yathā kartṛtvabhoktṛtve mithyaivādhigate tvayā .

mayā te hi pramārjyete śṛṇu yuktyā kathaṃ śanaiḥ

||36||

svayaṃ tāvadbhavāneṣa jaḍo nāstyatra saṃśayaḥ .

jaḍasya kīdṛkkartṛtvaṃ nṛtyantīha kathaṃ śilāḥ

||37||

upajīva ciraṃ tasmācchuddhaṃ tadbhāgamaiśvaram .

jīvasīcchasi haṃsi tvaṃ vṛthā yāsi vivalgasi

||38||

kriyate yattu yacchaktyā tattenaiva kṛtaṃ bhavet .

lunāti dātraṃ puṃśaktyā lāvakaḥ procyate pumāna

||39||

hanyate yastu yacchaktyā sa tenaiva hato bhavet .

nihanti khaḍgaḥ puṃśaktyā hantaiva procyate pumān

||40||

pīyate yastu yacchaktyā pītaṃ tenaiva tadbhavet .

pātreṇa pīyate pānaṃ pātā yastūcyate naraḥ

||41||

prakṛtyevāsi sujaḍaḥ samastajñena bodhyase .

tenātmaivātmanātmānaṃ cinotīdaṃ hi no bhavat

||42||

anārataṃ bodhayati tvāmātmā parameśvaraḥ .

bodhanīyā budhairmūḍhāḥ kilāvṛttiśatairapi

||43||

ātmasattaiva bodhaikarūpiṇī sphuratīha hi .

tayaiva cittaśabdārthāvaṅgīkṛtya tvayā sthitam

||44||

evaṃ citta tvamajñānādātmaśakterupāgatam .

jñāne tvayā vigalitaṃ tīvre himamivātape

||45||

tasyāmṛtaṃ tvaṃ mūḍhaṃ tvaṃ nāsi tvaṃ paramārthataḥ .

tadevāhamiti vyarthamato māstvasukhāya te

||46||

asatyā cittakalanā indrajālalatā iva .

vijñānamātrameveha brāhmamaṅgaṃ vijṛmbhitam

||47||

narāmarajagadrūpairbrāhmī śaktirudetyalam .

sāmudrakaṇakallolajālairvaileva valgati

||48||

cinmayaścedbhavermūḍha tattasmātparamātpadāt .

nityamavyatiriktaṃ tvaṃ kimanyatpariśocasi

||49||

sarvagaṃ sarvabhāvasthaṃ sarvarūpaṃ hi tatpadam .

tatprāptau sarvamevājña prāptaṃ bhavati sarvadā

||50||

na tvamasti na dehostibrahmāstīha mahatsphurat .

ahaṃtvamiti niḥspande sphuratyārtihi kasya kā

||51||

ātmā cettvaṃ tadātmaiva sarvago'stīha netaraḥ .

ātmano'nyajjaḍatvaṃ cettattvaṃ nāstyasti tadvapuḥ

||52||

ātmaiva sarvaṃ trijagattadanyattu na kiṃcana .

tattvaṃ kiṃcittvamātmānyadyadi tattvaṃ na kiṃcana

||53||

ahaṃ tvidamahaṃ tanma iti vyarthaṃ kimīhase .

asadvapuḥ kiṃ sphurati śaśaśṛṅgeṇa ko hataḥ

||54||

tṛtīyā kalanā nāsti cijjaḍāṃśetarā śaṭha .

chāyātapanayormadhye tṛtīyevānurañjanā

||55||

satyāvalokanājjāte cittajāḍyadṛśoḥ kṣaye .

saṃpadyate yattu tajjaṃ svasaṃvedanamātrakam

||56||

tena mūḍha na kartṛtvaṃ na bhoktṛtvaṃ tavāpi hi . .

tadevāsi paraṃ brahma tyaja maurkhyaṃ bhavātmavān

||57||

kevalaṃ jñatvaviṣayamupadeśārthasiddhaye .

tvayā karaṇabhūtena karotyātmeti kathyate

||58||

asatsvarūpaṃ karaṇaṃ jaḍaṃ niravalambanam .

niḥspandanaṃ na syandeta kartṛsaṃbodhanaṃ vinā

||59||

akartuḥ karaṇasyāsya śaktiḥ kācinna vidyate .

dātrasya lāvakābhāve kartuṃ kimiva śaktatā

||60||

khaḍgaprahāravicchedakriyāyāṃ puṃsi śaktatā .

na khaḍge sujaḍe citta sarvāṅgeṣvapi śaktatā

||61||

tasmānnāsi sakhe kartṛ mā vyarthaṃ duḥkhabhāgbhava .

parārthaṃ kleśitā mūrkha prākṛteṣu na śobhate

||62||

īśvaro nedṛśaḥ śocyo yastvayā sadṛśo bhavet .

na ca tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana

||63||

garvāttūpakaromyenamiti kevalamalpadhīḥ .

kliśyate vasatāṃ tvartho na kiṃcidupayujyate

||64||

karturbhogeśvarasyaivamarthe cedanuvartase .

tadasya kācinneccheha tṛptatvātsarvadaiva hi

||65||

akṛtrimāvabhāsena sarvagena cidātmanā .

ekenaivedamāpūrṇaṃ kalpanaivāsti netarā

||66||

ekānekāvabhāsena samastena tadātmanā .

ātmanyevāntarātmāntaḥ kriyate kiṃ kimiṣyate

||67||

tvādṛśasya tu dṛṣṭyaiva kṣubdhatā jayate mudhā .

ālokya rājamahiṣīṃ yūno madamayīṃ tathā

||68||

ātmanā saha saṃbaddhe cetaḥ kartrasi sundara .

kiṃtu nāsyāsi saṃbandhi kusumasya yathā phalam

||69||

dvitīyena samaṃ yaiṣā tattāvadbhavanaikatā .

sā saṃbandhagatiḥ proktā prāgdvitvādadhunaikatā

||70||

nānāprakāraracanā nānārūpakriyonmukhī .

sukhaduḥkhadaśā'heturbhavānnaikavidhāsmṛtā

||71||

saṃbandhaḥ samayordṛṣṭastathā'rdhasamayorapi .

na vilakṣaṇayoścānyastasminsati jagattraye

||72||

dravyāntaraguṇā dravyāṇyāśrayanti bahūnyalam .

saṃvidaścyavanaṃ duḥkhaṃ saṃvido mā cyuto bhava

||73||

etāvataikadhyānena nityadhyāno'thavātmadṛk .

abhāve duḥkhadasyāntardṛśā dṛśyasya vastunaḥ

||74||

saṃkalponmukhatāṃ viddhi duḥkhadāṃ saṃvidaścyutim .

jaḍeṣūpalabhūteṣu manodehendriyādiṣu

||75||

kīdṛśī kartṛtā citta puṣpaṃ vyomni kathaṃ bhavet .

nirastakalanā paṅke mananadhvaṃsarūpiṇi

||76||

na caivātmani kartṛtvaṃ saṃbhavatyambarāṅgavat .

ayaṃ kevalamātmaiva nānānānātayātmani

||77||

sphuratyabdhirivāmbhobhiḥ phenabudbudavīcibhiḥ .

ābhāsamātre sarvasminsphuratyasmiṃścidātmani

||78||

dvitīyā nāsti kalanā taptāṅgāra ivāmbudhau .

kalanārahite deve dehe manasi vā jaḍe

||79||

saṃvitsaṃvedyanirmuktā sāraṃ sundara netarat .

idamanyadidaṃ nānyacchubhaṃ vā'śubhameva ca

||80||

ityasatkalpanā nāsti yathā nabhasi kānanam .

saṃvedyarahitaṃ saṃvinmātramevedamātatam .

tatrāyamahamanyo'yamityasatkalanā katham

||81||

anādimati nīrūpe sarvage vitatātmani .

āropayetkaḥ kalanāmṛgvedaṃ vyomni ko likhet

||82||

nityodite sakalavastupadārthasāre

saṃvitsthite bharitanirbharabhūridikkam .

ātmanyasatyamiva sādhu gate'malatvāt

kṣīṇau sukhāsukhalavau mama vai sa mohaḥ

||83||