Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
jīvabījaṃ paraṃ brahma sarvatra khamiva sthitam .
tena jīvodarajagatyapi jīvo'styanekadhā
||1||ciddhanaikaghanātmatvājjīvāntarjīvajātayaḥ .
kadalīdalavatsanti kīṭā iva dharodare
||2||yo yo nāma yathā grīṣme kalpasvedādbhavetkṛmiḥ .
yadyaddṛśyaṃ śuddhacitkhaṃ tajjīvo bhavati svataḥ
||3||yathā yathā yatante te jīvakāḥ svātmasiddhaye .
tathā tathā bhavantyāśu vicitropāsanakramaiḥ
||4||devāndevayajo yānti yakṣā yakṣāntvrajanti hi .
brahma brahmayajo yānti yadatucchaṃ tadāśrayet
||5||sa mukto bhṛguputro hi nirmalatvātsvasaṃvidaḥ .
baddhaḥ prathamadṛṣṭena dṛśyenāśu svabhāvataḥ
||6||bhuvi jātā parimlānā bālā yatprathamaṃ puraḥ .
saṃvitprāpnoti tadrūpā bhavatyanyā na kācana
||7||śrīrāma uvāca .
jāgratsvapnadaśābhedaṃ bhagavanvaktumarhasi .
kathaṃ ca jāgrajjāgratsyātsvapno jāgradbhamaḥ katham
||8||śrīvasiṣṭha uvāca .
sthirapratyayayuktaṃ yattajjāgraditi kathyate .
asthirapratyayaṃ yatsyāttatsvapnaḥ samudāhṛtaḥ
||9||jāgrattve kṣaṇadṛṣṭaḥ syātsvapnaḥ kālāntare sthitaḥ .
tajjāgratsvapnatāmeti svapno jāgrattvamṛcchati
||10||jāgratsvapnadaśābhedo na sthirāsthirate vinā .
samaḥ sadaiva sarvatra samasto'nubhavo'nayoḥ
||11||svapno'pi svapnasamaye sthairyājjāgrattvamṛcchati .
asthairyājjāgradevāste svapnastādṛśabodhataḥ
||12||svapno'pi jāgradbuddhyaṃśo jāgrattvamanugacchati .
svapnatā svapnabuddhyā tu yathāsaṃvedanaṃ sthitam
||13||yattu yāvatsthiraṃ buddhaṃ tattāvajjāgraducyate .
kṣaṇabhaṅgāttu tatsvapno yathā bhavati tacchruṇu
||14||jīvadhātuḥ śarīre'ntarvidyate yena jīvyate .
tejo vīryaṃ jīvadhāturityādyabhidhamaṅga yat
||15||vyavahārī yadā kāyo manasā karmaṇā girā .
bhavettadā marunnunno jīvadhātuḥ prasarpati
||16||tasminprasarpatyaṅgeṣu sarvā saṃvidudeti hi .
dṛṣṭatvātpraiti cittākhyamantarlīnajagadbhramam
||17||īkṣaṇādiṣu randhreṣu prasarantī bahirmayam .
nānākāravikārāḍhyaṃ rūpamātmani paśyati
||18||sthiratvāttattathaivātha jāgradityavagamyate .
jāgratkrama iti proktaḥ suṣuptādikramaṃ śrṛṇu
||19||manasā karmaṇā vācā yadā kṣubhyati no vapuḥ .
śāntātmā tiṣṭhati svastho jīvadhātustadā tvasau
||20||samatāmāgatairvātaiḥ kṣobhyate na hṛdambare .
nirvātasadane dīpo yathā''lokaikakārakaḥ
||21||tataḥ sarati nāṅgeṣu saṃvitkṣubhyati tena no .
na cekṣaṇādīnyāyāti randhrāṇyāyāti no bahiḥ
||22||jīvo'ntareva sphurati tailasaṃvidyathā tile .
śītasaṃviddhima iva snehasaṃvidyathā ghṛte
||23||jīvākārā kalā kāciccitiḥ svacchatayātmani .
daśāmāyāti sauṣuptiṃ saumyavātāṃ vicetanām
||24||jñātvā vaicityuparate sāmyaṃ vyavaharannapi .
jāgratsvapnasuṣupteṣu saṃbuddhasturyavānsmṛtaḥ
||25||suṣupte saumyatāṃ yātaiḥ prāṇaiḥ saṃcālyate yadā .
sa jīvadhātuḥ sā saṃvittataścittatayoditā
||26||svāntaḥsaṃsthajagajjālaṃ bhāvābhāvaiḥ kramabhramaiḥ .
paśyati svāntarevāśu sphāraṃ bīja iva drumam
||27||jīvadhāturyadā vātaiḥ kiṃcitsaṃkṣubhyate bhṛśam .
tato'smyahaṃ supta iti paśyatyātmani khe gatim
||28||yadāmbhasā plāvyate'sau tadā vāryādisaṃbhramam .
antarevānubhavati svāmodaṃ kusumaṃ yathā
||29||yadā pittādinākrāntastadā grīṣmādisaṃbhramam .
antarevāmubhavati sphāraṃ bahirivākhilam ..
raktāpūrṇo raktavarṇāndeśānkālānbahiryathā .
paśyatyanubhavātmatvāttatraiva ca nimajjati
||31||sevate vāsanāṃ yāṃ tāṃ so'ntaḥ paśyati nidritaḥ .
pavanakṣobhito randhrairbahirakṣādibhiryathā
||32||anākrāntendriyacchidro yataḥ kṣubdho'ntareva saḥ .
saṃvidānubhavatyāśu sa svapna iti kathyate
||33||samākrāntendriyacchidro yaḥ kṣubdho vāyunā yadā .
paripaśyati tajjāgradityāhurmunisattamāḥ
||34||iti viditavatā tvayādhunāntaḥ
prathitamahāmatineha satyatākhyā .
asati jagati naiva bhāvanīyā
mṛtihatisaṃhṛtidoṣabhāvanī yā
||35||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 sthitiprakaraṇe jāgratsvapnasuṣuptiturīyasvarūpavicāro nāmaikonaviṃśaḥ sargaḥ .. 19 ..