Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
cittavatkacanaṃ śānte yattattasmānna bhidyate .
avyākṛtāmalatayā kvā'taḥ sargādisaṃbhavaḥ
||1||cittadīpe gate yānti bhrāntivadbhānti khe sthite .
rūpālokamanaskārasaṃvido'mbudravormayaḥ
||2||nirastakaraṇāpekṣaṃ marutaḥ spandanaṃ yathā .
yathā visaraṇaṃ bhāsastathā jagadidaṃ pare
||3||dravatvamiva kīlāle śūnyatvamiva cāmbare .
spandatvaṃ marutīvedaṃ kimapyātmamayaṃ pare
||4||mahāciti mahākāśe yadidaṃ bhāsate jagat .
taccittvameva kacati nirmalatvaṃ maṇāviva
||5||yathā dravatvaṃ payasi yathā śūnyatvamambare .
yathā praspandanaṃ vāyau mahāciti tathā jagat
||6||vetti vāyuryathā spandaṃ tathā vetti jagaccitiḥ .
na dvaitaikyādibhedānāṃ manāgapyatra saṃbhavaḥ
||7||avivekavivekābhyāṃ bhāsuraṃ bhaṅguraṃ jagat .
bodhe sadaiva sadrūpamabhāsuramabhaṅguram
||8||jñaptimātrādṛte śuddhādādimadhyāntavarjitāt .
nānyadastīha nirṇītaṃ mahācinmātrarūpiṇaḥ
||9||tatkasyacicchivaṃ śāntaṃ kasyacidbrahma śāśvatam .
kasyacicchūnyatāmātraṃ kasyacijjñaptimātrakam
||10||tadanantātma cidrūpaṃ cetyatāmiva bhāvayat .
svasaṃsthameva jñeyatvamajñatvamiva gacchati
||11||cittayā nāsti sattā ca cittatā nāsti tāṃ vinā .
vinā vinā yathā vāyoryathā spandeṣu kāraṇam
||12||tathā mahācitocchāyāḥ sargasaṃvittivṛttiṣu .
nityaṃ sattvamasattvaṃ vā hetoranyānapekṣaṇāt
||13||ityatrārtho'bhaviṣyatsa dvitvaikatvāstitāvaśāt .
ko'tra kalpayitā dvitvamekatvaṃ vā mahāmbare
||14||viṣvagviśvamapāraikaparamākāśakośatā .
yathā spandāniladvitvaṃ śābdameva na vāstavam
||15||viśvaviśveśvaradvitvaṃ tathaivāsanmayātmakam .
sadevāsaṃbhavaddvitvaṃ mahācinmātrakaṃ ca yat
||16||viśvābhāsaṃ tadevedaṃ na viśvaṃ sanna viśvatā .
deśakālādimattvena kadāciddhemni satyatā
||17||kaṭakatvasya bhinnasya viśvasya ca tathā pare .
dvitvaikyāsaṃbhave cātra kāryakāraṇatā kutaḥ
||18||syāccettatkalpanāmātramevaitannānyavastutā .
śūnyatā nabhasīvātra dravatvamiva cāmbhasi
||19||khe khalekhāpyabhinneva kilāsti jagadāditā .
yadrūpaṃ brahma tadrūpaṃ jagatkvātra dvitaikate
||20||yadrūpaṃ vyoma tadrūpamevaṃ śūnyaṃ kilākhilam .
ekātmani tate svacche cinmātre sarvarūpiṇi
||21||śilāputrakasenāyāṃ pāṣāṇatva ivāsthite .
kāryakāraṇavaicitryaṃ kathaṃ saṃbhavati kva vā
||22||kathamavyomatā vyomni dvitīyāsaṃbhavādbhavet .
pratibhātmaiva bhārūpo bhāti sargo mahāciti
||23||putrikevopalotkīrṇā tanmayatvāttadātmikā .
sādho yathāsthitasyaivaṃ buddhvā viśvaṃ pralīyate
||24||kāṣṭhamaunadaśābhāsaṃ saṃsāramavaśiṣyate .
yathā nimīlitākṣasya rūpālokamanobhramaḥ
||25||svapne jāgratyanagrastho'pyasannevāstibhāvanāt .
tathaivonmīlitākṣasya rūpālokamanobhramaḥ
||26||svapne jāgratyanagrastho'pyasannevāstibhāvanāt .
bhāvanopaśamaṃ kṛtvā śilībhūya yathāsthitam
||27||aśilībhūtamevāntaḥ svabhāvaṃ samamāsyatām .
āvivekopahāreṇa yathāprāptārthapūjanaiḥ
||28||bodhāya pūjyatāṃ buddhyā svabhāvaḥ parameśvaraḥ .
vivekapūjitaḥ svātmā sadyaḥ sphāravarapradaḥ
||29||rudropendrādipūjātra jarattṛṇalavāyate .
vicāraśamasatsaṅgabalipuṣpaikapūjitaḥ
||30||sadyomokṣaphalaḥ sādho svātmaiva parameśvaraḥ .
satyālokanamātraikapūjito'nuttamārthadaḥ
||31||yatrāstyātmeśvarastatra mūḍhaḥ ko'nyaṃ samāśrayet .
satsaṅgaśamasaṃtoṣavivekāpūjitātmanaḥ
||32||śirīṣakusumāyante śastrāhiviṣavahnayaḥ .
devārcanatapastīrthadānānyatikṛtānyapi
||33||bhasmāyante nirarthatvādavivekāmahātmanām .
etānyapi vivekena kriyante saphalāni cet
||34||viveka eva tatkasmātsphuṭamantarna sādhyate .
yathābhūtārthavijñānādvāsanoparame pare
||35||yatno vivekaśabdākhyo bhavatyātmaprasādataḥ .
tathā tathā viveko'ntarvṛddhiṃ neyaḥ śamāmṛtaiḥ
||36||yathā yathā punaḥ śoṣamupayāti na vibhramaiḥ .
dehasattāmanādṛtya yathā bhūtārthadarśanāt
||37||lajjāṃ bhayaṃ viṣāderṣye sukhaṃ duḥkhaṃ jayetsamam .
jagadādi śarīrādi nāstyevādau kuto'dya tat
||38||kāryaṃ cetkāraṇasyaitattathāpi brahmamātrakam .
pratibhāmātramevācchaṃ na tu jñapterghaṭādi sat
||39||jñānātmikaiva pratibhā jñaptirevākhilaṃ jagat .
jñaptirapyātmatattvaśrīḥ parijñātopaśāmyati
||40||jñeyābhāve tvanirvācyā śiṣyate śāśvataṃ śivam .
aśarīrādyaviśvātma sarvaṃ śāntamidaṃ tatam
||41||jñānajñeyajñaptimuktaṃ dṛṣanmaunamiva sthitam .
śāntāntaḥkaraṇāḥ svasthāḥ śilāputrakakośavat
||42||calantaścālayantaśca jñarūpā eva tiṣṭhata .
ajñeyajñatvasadrūpāḥ sadasatsārarūpiṇaḥ
||43||ākāśakośaviśadā bhavatā bhavabhūmayaḥ .
yathāsthitaṃ ca tiṣṭhanti gacchantaśca yathāgatam
||44||yathāprāptaikakarmāṇaḥ saṃpadyante budhāḥ param .
athavā sarvasaṃtyāgaśāntāntaḥkaraṇojjvalāḥ
||45||ekānteṣveva tiṣṭhantu citrakarmārpitā iva .
saṃkalpaśāntau saṃkalpapuravatsarvadākhilam
||46||svapnavacca prabuddhasya sadaivāstaṃ gataṃ jagat .
sanetrarūpānubhavaṃ jātito'ndha iva bhramaiḥ
||47||nirvāṇaṃ varṇayannajñastāpyate'ntarna śāmyati .
kalpanāṃśopadeśena loko'vidyāmayātmanā
||48||yena kenacidajñatvātkṛtārtho'smīti manyate .
akṛtārthaḥ kṛtārthatvaṃ jānanmaurkhyavimohitaḥ
||49||vijñāsyatyakṛtārthatvaṃ kṣaṇāntarakadarthanaiḥ .
upāyaṃ kalpanātmānamanupāyaṃ vidurbudhāḥ
||50||duḥkhadatvānnimeṣeṇa bhāvābhāvaiṣaṇabhramaiḥ .
jagadbhramaṃ parijñāya yadavāsanamāsitam .
virasāśeṣaviṣayaṃ taddhi nirvāṇamucyate
||51||ākhyāyikārthapratibhānametya
saṃvetsyacidvāri bharāddravātmā .
avedyacidrūpamaśeṣamaccha
paśyanvinirvāsi jagatsvarūpam
||52||jātyandharūpānubhavānurūpaṃ
yadāgamairbuddhamabodharūpam .
adhaspadīkṛtya tadāntare'smi-
nbodhe nipatyānubhavo bhavābhūḥ
||53||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u0 nirvāṇopadeśo nāma dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ .. 42 ..