मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 42

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 42

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

cittavatkacanaṃ śānte yattattasmānna bhidyate .

avyākṛtāmalatayā kvā'taḥ sargādisaṃbhavaḥ

||1||

cittadīpe gate yānti bhrāntivadbhānti khe sthite .

rūpālokamanaskārasaṃvido'mbudravormayaḥ

||2||

nirastakaraṇāpekṣaṃ marutaḥ spandanaṃ yathā .

yathā visaraṇaṃ bhāsastathā jagadidaṃ pare

||3||

dravatvamiva kīlāle śūnyatvamiva cāmbare .

spandatvaṃ marutīvedaṃ kimapyātmamayaṃ pare

||4||

mahāciti mahākāśe yadidaṃ bhāsate jagat .

taccittvameva kacati nirmalatvaṃ maṇāviva

||5||

yathā dravatvaṃ payasi yathā śūnyatvamambare .

yathā praspandanaṃ vāyau mahāciti tathā jagat

||6||

vetti vāyuryathā spandaṃ tathā vetti jagaccitiḥ .

na dvaitaikyādibhedānāṃ manāgapyatra saṃbhavaḥ

||7||

avivekavivekābhyāṃ bhāsuraṃ bhaṅguraṃ jagat .

bodhe sadaiva sadrūpamabhāsuramabhaṅguram

||8||

jñaptimātrādṛte śuddhādādimadhyāntavarjitāt .

nānyadastīha nirṇītaṃ mahācinmātrarūpiṇaḥ

||9||

tatkasyacicchivaṃ śāntaṃ kasyacidbrahma śāśvatam .

kasyacicchūnyatāmātraṃ kasyacijjñaptimātrakam

||10||

tadanantātma cidrūpaṃ cetyatāmiva bhāvayat .

svasaṃsthameva jñeyatvamajñatvamiva gacchati

||11||

cittayā nāsti sattā ca cittatā nāsti tāṃ vinā .

vinā vinā yathā vāyoryathā spandeṣu kāraṇam

||12||

tathā mahācitocchāyāḥ sargasaṃvittivṛttiṣu .

nityaṃ sattvamasattvaṃ vā hetoranyānapekṣaṇāt

||13||

ityatrārtho'bhaviṣyatsa dvitvaikatvāstitāvaśāt .

ko'tra kalpayitā dvitvamekatvaṃ vā mahāmbare

||14||

viṣvagviśvamapāraikaparamākāśakośatā .

yathā spandāniladvitvaṃ śābdameva na vāstavam

||15||

viśvaviśveśvaradvitvaṃ tathaivāsanmayātmakam .

sadevāsaṃbhavaddvitvaṃ mahācinmātrakaṃ ca yat

||16||

viśvābhāsaṃ tadevedaṃ na viśvaṃ sanna viśvatā .

deśakālādimattvena kadāciddhemni satyatā

||17||

kaṭakatvasya bhinnasya viśvasya ca tathā pare .

dvitvaikyāsaṃbhave cātra kāryakāraṇatā kutaḥ

||18||

syāccettatkalpanāmātramevaitannānyavastutā .

śūnyatā nabhasīvātra dravatvamiva cāmbhasi

||19||

khe khalekhāpyabhinneva kilāsti jagadāditā .

yadrūpaṃ brahma tadrūpaṃ jagatkvātra dvitaikate

||20||

yadrūpaṃ vyoma tadrūpamevaṃ śūnyaṃ kilākhilam .

ekātmani tate svacche cinmātre sarvarūpiṇi

||21||

śilāputrakasenāyāṃ pāṣāṇatva ivāsthite .

kāryakāraṇavaicitryaṃ kathaṃ saṃbhavati kva vā

||22||

kathamavyomatā vyomni dvitīyāsaṃbhavādbhavet .

pratibhātmaiva bhārūpo bhāti sargo mahāciti

||23||

putrikevopalotkīrṇā tanmayatvāttadātmikā .

sādho yathāsthitasyaivaṃ buddhvā viśvaṃ pralīyate

||24||

kāṣṭhamaunadaśābhāsaṃ saṃsāramavaśiṣyate .

yathā nimīlitākṣasya rūpālokamanobhramaḥ

||25||

svapne jāgratyanagrastho'pyasannevāstibhāvanāt .

tathaivonmīlitākṣasya rūpālokamanobhramaḥ

||26||

svapne jāgratyanagrastho'pyasannevāstibhāvanāt .

bhāvanopaśamaṃ kṛtvā śilībhūya yathāsthitam

||27||

aśilībhūtamevāntaḥ svabhāvaṃ samamāsyatām .

āvivekopahāreṇa yathāprāptārthapūjanaiḥ

||28||

bodhāya pūjyatāṃ buddhyā svabhāvaḥ parameśvaraḥ .

vivekapūjitaḥ svātmā sadyaḥ sphāravarapradaḥ

||29||

rudropendrādipūjātra jarattṛṇalavāyate .

vicāraśamasatsaṅgabalipuṣpaikapūjitaḥ

||30||

sadyomokṣaphalaḥ sādho svātmaiva parameśvaraḥ .

satyālokanamātraikapūjito'nuttamārthadaḥ

||31||

yatrāstyātmeśvarastatra mūḍhaḥ ko'nyaṃ samāśrayet .

satsaṅgaśamasaṃtoṣavivekāpūjitātmanaḥ

||32||

śirīṣakusumāyante śastrāhiviṣavahnayaḥ .

devārcanatapastīrthadānānyatikṛtānyapi

||33||

bhasmāyante nirarthatvādavivekāmahātmanām .

etānyapi vivekena kriyante saphalāni cet

||34||

viveka eva tatkasmātsphuṭamantarna sādhyate .

yathābhūtārthavijñānādvāsanoparame pare

||35||

yatno vivekaśabdākhyo bhavatyātmaprasādataḥ .

tathā tathā viveko'ntarvṛddhiṃ neyaḥ śamāmṛtaiḥ

||36||

yathā yathā punaḥ śoṣamupayāti na vibhramaiḥ .

dehasattāmanādṛtya yathā bhūtārthadarśanāt

||37||

lajjāṃ bhayaṃ viṣāderṣye sukhaṃ duḥkhaṃ jayetsamam .

jagadādi śarīrādi nāstyevādau kuto'dya tat

||38||

kāryaṃ cetkāraṇasyaitattathāpi brahmamātrakam .

pratibhāmātramevācchaṃ na tu jñapterghaṭādi sat

||39||

jñānātmikaiva pratibhā jñaptirevākhilaṃ jagat .

jñaptirapyātmatattvaśrīḥ parijñātopaśāmyati

||40||

jñeyābhāve tvanirvācyā śiṣyate śāśvataṃ śivam .

aśarīrādyaviśvātma sarvaṃ śāntamidaṃ tatam

||41||

jñānajñeyajñaptimuktaṃ dṛṣanmaunamiva sthitam .

śāntāntaḥkaraṇāḥ svasthāḥ śilāputrakakośavat

||42||

calantaścālayantaśca jñarūpā eva tiṣṭhata .

ajñeyajñatvasadrūpāḥ sadasatsārarūpiṇaḥ

||43||

ākāśakośaviśadā bhavatā bhavabhūmayaḥ .

yathāsthitaṃ ca tiṣṭhanti gacchantaśca yathāgatam

||44||

yathāprāptaikakarmāṇaḥ saṃpadyante budhāḥ param .

athavā sarvasaṃtyāgaśāntāntaḥkaraṇojjvalāḥ

||45||

ekānteṣveva tiṣṭhantu citrakarmārpitā iva .

saṃkalpaśāntau saṃkalpapuravatsarvadākhilam

||46||

svapnavacca prabuddhasya sadaivāstaṃ gataṃ jagat .

sanetrarūpānubhavaṃ jātito'ndha iva bhramaiḥ

||47||

nirvāṇaṃ varṇayannajñastāpyate'ntarna śāmyati .

kalpanāṃśopadeśena loko'vidyāmayātmanā

||48||

yena kenacidajñatvātkṛtārtho'smīti manyate .

akṛtārthaḥ kṛtārthatvaṃ jānanmaurkhyavimohitaḥ

||49||

vijñāsyatyakṛtārthatvaṃ kṣaṇāntarakadarthanaiḥ .

upāyaṃ kalpanātmānamanupāyaṃ vidurbudhāḥ

||50||

duḥkhadatvānnimeṣeṇa bhāvābhāvaiṣaṇabhramaiḥ .

jagadbhramaṃ parijñāya yadavāsanamāsitam .

virasāśeṣaviṣayaṃ taddhi nirvāṇamucyate

||51||

ākhyāyikārthapratibhānametya

saṃvetsyacidvāri bharāddravātmā .

avedyacidrūpamaśeṣamaccha

paśyanvinirvāsi jagatsvarūpam

||52||

jātyandharūpānubhavānurūpaṃ

yadāgamairbuddhamabodharūpam .

adhaspadīkṛtya tadāntare'smi-

nbodhe nipatyānubhavo bhavābhūḥ

||53||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u0 nirvāṇopadeśo nāma dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ .. 42 ..