Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
ādimattvamidaṃ proktametasya kalanasya yat .
parasmādadvitīyaṃ tattvadbodhāya na vāstavam
||1||evaṃvidhaṃ tatkalanamātmano'ṅgamakṛtrimam .
cetyonmukhacidābhāsaṃ jīvaśabdena kathyate
||2||kalanasyāsya nāmāni bahūni raghunandana .
śrṛṇu tāni vicitrāṇi cetyonmukhacidātmanaḥ
||3||jīvanāccetanājjīvo jīva ityeva kathyate .
cetyonmukhatayā cittaṃ cidityeva nigadyate
||4||idamitthamiti spaṣṭabodhādbuddhirihocyate .
kalpanānmananajñatvānmana ityabhidhīyate
||5||asmīti pratyayādantarahaṃkāraśca kathyate .
cetanāḍhyamṛtaṃ cittamiti śāstravicāribhiḥ
||6||prauḍhasaṃkalpajālātsa puryaṣṭakamiti smṛtam .
saṃsṛteḥ prakṛtatvena prāthamyātprakṛtiḥ smṛtā
||7||bodhādavidyamānatvādavidyetyucyate budhaiḥ .
ityādikalanasyāsya nāmāni kathitāni te
||8||etatkalanamādyantamanākāramanāmayam .
ātivāhikadehoktyā samudāhriyate budhaiḥ
||9||ityevaṃ svapnasaṃkalpapuravattrijagadbhramaḥ .
bhātyarthakāryapyavapuḥ śūnyamapratighātmakam
||10||ityātivāhikaḥ prokto deho dehabhṛtāṃ vara .
cinnabhaścittadeho'sau śūnya ākāśatopi ca
||11||nāstameti na codeti jagatyāmokṣasaṃvidaḥ .
caturdaśavidhasyaikā bhūtasargasya cittabhūḥ
||12||atra saṃsāralakṣāṇi bhaviṣyanti bhavanti ca .
bhūtāni ca phalānīva yathā kālavyavasthayā
||13||eṣa cittamayo deho jagantyantarbahistvapi .
pratibimbamivādarśaḥ śūnya eva nabho yathā
||14||mahākalpasya paryante sarvanāśe sthire sthite .
mahāśūnyapade prauḍhe brahmātmani nirāmaye
||15||svataścitighano'cittvāccidbhānamidamātmanaḥ .
ātivāhikadehābhaṃ krameṇānena cetati
||16||sa ātivāhiko dehastadālokapravartitaḥ .
kaiścidbrahmeti kathitaḥ smṛtaḥ kaiścidvirāḍiti
||17||kaścitsanātanābhikhyaḥ kaścinnārāyaṇābhidhaḥ .
kaścidīśa iti khyātaḥ kaściduktaḥ prajāpatiḥ
||18||kākatālīyavadbhātāḥ pañca svendriyasaṃvidaḥ .
yatra yatra yathā teṣāṃ sthitāstatra tathā sthitāḥ
||19||evamatyantavitate saṃpanne dṛśyavibhrame .
na kiṃcidapi saṃpannaṃ sarvaśūnyaṃ tataṃ yataḥ
||20||anādimatparaṃ brahma na sadyannāsaducyate .
tadevedamanādyantaṃ tathāsthitamavedanam
||21||ātivāhikadehasya tasyānubhavataḥ svayam .
yāti vyasaninaḥ svapnaḥ kānteva paripuṣṭatām
||22||śūnyo'pyanākṛtirapi ghaṭākāro'nubhūyate .
svapnasaṃkalpayoḥ svasya dehasya jagato yathā
||23||bhavatyarthakaro'tyuccaistaccitkhasvapnavastuvat .
ākāśātmaka evograḥ padārtha iva bhāsate
||24||ātivāhikadeho'sau svato'nubhavati kramāt .
anākāropi śūnyopi svapnābho'sannapi sthitaḥ
||25||cetatyasthigaṇaḥ sthūlaṃ karādyavayavāvalim .
trikalomaśirāsnāyusaṃniveśatayā sthitam
||26||janmakarmehitasthānaṃ pariṇāmavayaḥsthitam .
deśakālakramābhogabhāvārthāyodbhavabhramam
||27||jarāmaraṇamādhānadaśadiṅmaṇḍalakramam .
jñānajñeyajñātṛbhāvamādimadhyāntavedanam
||28||kṣitijalagaganadivākara-
janatāvyavahāranagaraśikharātmā .
svādhārādheyamayaṃ
paśyati vapuṣaḥ purātanaḥ puruṣaḥ
||29||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 ni0 u0 jīvarūpavarṇanaṃ nāmāṣṭāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 188 ..