मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 188

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 188

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

ādimattvamidaṃ proktametasya kalanasya yat .

parasmādadvitīyaṃ tattvadbodhāya na vāstavam

||1||

evaṃvidhaṃ tatkalanamātmano'ṅgamakṛtrimam .

cetyonmukhacidābhāsaṃ jīvaśabdena kathyate

||2||

kalanasyāsya nāmāni bahūni raghunandana .

śrṛṇu tāni vicitrāṇi cetyonmukhacidātmanaḥ

||3||

jīvanāccetanājjīvo jīva ityeva kathyate .

cetyonmukhatayā cittaṃ cidityeva nigadyate

||4||

idamitthamiti spaṣṭabodhādbuddhirihocyate .

kalpanānmananajñatvānmana ityabhidhīyate

||5||

asmīti pratyayādantarahaṃkāraśca kathyate .

cetanāḍhyamṛtaṃ cittamiti śāstravicāribhiḥ

||6||

prauḍhasaṃkalpajālātsa puryaṣṭakamiti smṛtam .

saṃsṛteḥ prakṛtatvena prāthamyātprakṛtiḥ smṛtā

||7||

bodhādavidyamānatvādavidyetyucyate budhaiḥ .

ityādikalanasyāsya nāmāni kathitāni te

||8||

etatkalanamādyantamanākāramanāmayam .

ātivāhikadehoktyā samudāhriyate budhaiḥ

||9||

ityevaṃ svapnasaṃkalpapuravattrijagadbhramaḥ .

bhātyarthakāryapyavapuḥ śūnyamapratighātmakam

||10||

ityātivāhikaḥ prokto deho dehabhṛtāṃ vara .

cinnabhaścittadeho'sau śūnya ākāśatopi ca

||11||

nāstameti na codeti jagatyāmokṣasaṃvidaḥ .

caturdaśavidhasyaikā bhūtasargasya cittabhūḥ

||12||

atra saṃsāralakṣāṇi bhaviṣyanti bhavanti ca .

bhūtāni ca phalānīva yathā kālavyavasthayā

||13||

eṣa cittamayo deho jagantyantarbahistvapi .

pratibimbamivādarśaḥ śūnya eva nabho yathā

||14||

mahākalpasya paryante sarvanāśe sthire sthite .

mahāśūnyapade prauḍhe brahmātmani nirāmaye

||15||

svataścitighano'cittvāccidbhānamidamātmanaḥ .

ātivāhikadehābhaṃ krameṇānena cetati

||16||

sa ātivāhiko dehastadālokapravartitaḥ .

kaiścidbrahmeti kathitaḥ smṛtaḥ kaiścidvirāḍiti

||17||

kaścitsanātanābhikhyaḥ kaścinnārāyaṇābhidhaḥ .

kaścidīśa iti khyātaḥ kaściduktaḥ prajāpatiḥ

||18||

kākatālīyavadbhātāḥ pañca svendriyasaṃvidaḥ .

yatra yatra yathā teṣāṃ sthitāstatra tathā sthitāḥ

||19||

evamatyantavitate saṃpanne dṛśyavibhrame .

na kiṃcidapi saṃpannaṃ sarvaśūnyaṃ tataṃ yataḥ

||20||

anādimatparaṃ brahma na sadyannāsaducyate .

tadevedamanādyantaṃ tathāsthitamavedanam

||21||

ātivāhikadehasya tasyānubhavataḥ svayam .

yāti vyasaninaḥ svapnaḥ kānteva paripuṣṭatām

||22||

śūnyo'pyanākṛtirapi ghaṭākāro'nubhūyate .

svapnasaṃkalpayoḥ svasya dehasya jagato yathā

||23||

bhavatyarthakaro'tyuccaistaccitkhasvapnavastuvat .

ākāśātmaka evograḥ padārtha iva bhāsate

||24||

ātivāhikadeho'sau svato'nubhavati kramāt .

anākāropi śūnyopi svapnābho'sannapi sthitaḥ

||25||

cetatyasthigaṇaḥ sthūlaṃ karādyavayavāvalim .

trikalomaśirāsnāyusaṃniveśatayā sthitam

||26||

janmakarmehitasthānaṃ pariṇāmavayaḥsthitam .

deśakālakramābhogabhāvārthāyodbhavabhramam

||27||

jarāmaraṇamādhānadaśadiṅmaṇḍalakramam .

jñānajñeyajñātṛbhāvamādimadhyāntavedanam

||28||

kṣitijalagaganadivākara-

janatāvyavahāranagaraśikharātmā .

svādhārādheyamayaṃ

paśyati vapuṣaḥ purātanaḥ puruṣaḥ

||29||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 ni0 u0 jīvarūpavarṇanaṃ nāmāṣṭāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 188 ..