Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
iti te sarvaṃ āyātā brahmalokanivāsinaḥ .
adṛśyatāmeva gatā dīpāḥ kṣīṇadaśā iva
||1||atha te dvādaśādityā brahmaṇi brahmatāṃ gate .
jagadvadbrahmalokaṃ tamadahanbhāsvarārciṣaḥ
||2||vairiñcanagaraṃ dagdhvā dhyānaṃ kṛtvā virañcivat .
te'pi nirvāṇamājagmurniḥsnehadaśadīpavat
||3||tata ekārṇavāpūro viriñcanagarāntaram .
rātrau bhuvamiva dhvāntaṃ pūrayāmāsa sūrmimān
||4||ābrahmalokamabhavajjagadāpūrṇamarṇasā .
tulyaṃ rasaikapūrṇena pakvadrākṣāphalena tat
||5||tattadūrmigirivrātakhagairāvalitāḥ khilāḥ .
vicchinnāḥ kalpajaladā jala eva nililyire
||6||etasminnantare tatra dṛṣṭavānahamambarāt .
yāvadabhyuditaṃ bhīmaṃ bhītaḥ kiṃcinnabhontarāt
||7||kalpāntajagadākāraṃ kṛṣṇamāpūritāmbaram .
ākalpaṃ saṃbhṛtaṃ naiśaṃ dehenevotthitaṃ tamaḥ
||8||taruṇādityalakṣāṇāṃ teja ābhāsvaraṃ dadhat .
ādityatrayasaṃkāśaiḥ sthiravidyuccayolvaṇaiḥ
||9||netrairābhāsvaramukhaṃ jvālāpuñjasamudgiram .
pañcānanaṃ daśabhujaṃ trinetraṃ śūlapāṇikam
||10||āyāntamantamukte'pi vyomnīva vitatākṛtim .
khamivāsi ghanaśyāmaṃ dehamāsādya saṃsthitam
||11||sthitamekārṇavāpūrṇādbrahmāṇḍādvahirambare .
vyomeva hastapādādisaṃniveśena lakṣitam
||12||ghoṇānilaparāvṛttividhūtaikamahārṇavam .
govindamiva dordaṇḍakṣobhitakṣīrasāgaram
||13||kalpārṇavajalāpūraṃ puṃstveneva samutthitam .
mūrtiyuktamahaṃkāramastakāraṇamāgatam
||14||kulācalabṛhadvṛndamivoḍḍayanaḍambaraiḥ .
pakṣaughairutthitaṃ vyoma samastamabhipūrayat
||15||tatastriśūlanayanairmayā rudro'yamityasau .
dūrādeva parijñāya parameśo namaskṛtaḥ
||16||śrīrāma uvāca .
kiṃ sa tādṛgvidho rudraḥ kiṃ kṛṣṇaḥ kiṃ mahākṛtiḥ .
kiṃ pañcavadanaḥ kasmāddaśabāhuḥ sa tiṣṭhati
||17||kiṃ trinetraḥ kimugrātmā kimekaḥ kiṃprayojanaḥ .
keneritaḥ kimakarocchāyāsīdvada kā mune
||18||śrīvasiṣṭha uvāca .
kākutstha rudranāmāsāvahaṃkāratayotthitaḥ .
viṣamaikābhimānātmā mūrtirasyāmalaṃ nabhaḥ
||19||vyomākṛtiḥ sa bhagavāmvyomavarṇo mahādyutiḥ .
cidvyomamātrasāratvādākāśātmā sa ucyate
||20||sarvabhūtātmabhūtatvātsarvagatvānmahākṛtiḥ .
yāni tasyānuṣaktāni pañca khānīndriyāṇyalam
||21||tāni tasya mukhānyāhustapadrūpāṇi sarvataḥ .
karmendriyāṇi viṣayāste hi tasya bhujā daśa
||22||sarvabhūtanaraiḥ sārdhaṃ brahmaṇā parameyuṣā .
yadāsau saṃparityaktastadā svāṃ mūrtimāgataḥ
||23||sa caikāṃśaikarūpātmā nāsti tasya hi sākṛtiḥ .
tathā dṛśyata evāsau bhrāntimātreṇa mūrtimān
||24||cidākāśagate sphāre bhūtākāśe sa tiṣṭhati .
dehe ca sarvabhūtānāṃ nityaṃ vāyuriveśvaraḥ
||25||sarvabhūtaparityaktastasminkāle khamūrtimān .
kṣobhayansa kṣaṇaṃ kṣīṇaḥ paramāṃ śāntimeṣyati
||26||ye guṇākṛtayaḥ kālāścittāhaṃkārabuddhayaḥ .
praṇavasya ca ye varṇā ye ca vedāstathā trayaḥ
||27||rudrasya tasya te netrasaṃniveśena saṃsthitāḥ .
triśūlaṃ tena trailokyaṃ gṛhītaṃ karakoṭare
||28||yasmāttadvyatirekeṇa sarvabhūtagaṇeṣvapi .
anyanna vidyate kiṃciddehātmaiva tataḥ sthitaḥ
||29||sarvasattvopalambhātmā svabhāvo'sya prayojanam .
īritaḥ śivarūpeṇa cinmātrākāśarūpiṇā
||30||tenaiva ca nigīrṇaḥ sanparamāṃ śāntimetyasau .
nirmalākāśarūpāpmā kṛṣṇa ityeṣa īśvaraḥ
||31||kṛtvā kalpaṃ jagatsarvaṃ tatpītvaikārṇavaṃ tadā .
sa prayāti parāṃ śāntimabhūyaḥsaṃnivṛttaye
||32||anantaraṃ mayā dṛṣṭastatrāsau yāvadudyamāt .
pravṛttaḥ prāṇavegena tamākraṣṭuṃ mahārṇavam
||33||atha tasya mukhaṃ sphāraṃ jvālāmālākulāntaram .
prāṇākṛṣṭo mahāmbhodhirvāḍavāgnimivāviśat
||34||sa eva vāḍavo bhūtvā vahnirākalpamarṇave .
ahaṃkāraḥ pibatyambu rudraḥ sarvaṃ tu tattadā
||35||pātālamiva pānīyaṃ sarpo bilamiva kṣaṇāt .
pañcavāyurivākāśamaviśattanmukhaṃ javāt
||36||samupetyāpibadrudraḥ sa muhūrtena tatpayaḥ .
kṛṣṇāṅgo'rka iva dhvāntaṃ satsaṃparka ivāguṇam
||37||ābrahmalokapātālaṃ śāntaṃ śūnyamathābhavat .
rajodhūmānilāmbhodhibhūtamuktaṃ samaṃ nabhaḥ
||38||kevalaṃ tatra dṛśyante catvāro vyomanirmalāḥ .
ime padārthā nispandāḥ śrṛṇu tānraghunandana
||39||ekastāvadasau madhye rudraḥ kṛṣṇāmbarākṛtiḥ .
nirādhāraḥ sthito vyomni nispandāmodabimbavat
||40||dvitīyo'vasthito dūre pṛthvyākāśatalopamaḥ .
bhāgo brahmāṇḍasadanasyādhaḥ pātālasaptakāt
||41||pātālabhūtaladivāṃ saśailendradivaukasām .
vyāptaḥ pārthivabhāgena paṅkamātrātmanātmabhāk
||42||tṛtīyo'tra padārtho'bhūdūrdhvaṃ brahmāṇḍabhāgabhūḥ .
dṛṣṭikṣayātsudūratvāddurlakṣyagaganāsitaḥ
||43||dūraviśliṣṭayormadhyaṃ yattadbrahmāṇḍakhaṇḍayoḥ .
tadākāśamanādyantaṃ brahma nirmalamātatam
||44||caturtho'sau padārthastu tadā saṃlakṣito mayā .
catuṣṭayādatra nānyadetasmādeva kiṃcana
||45||śrīrāma uvāca .
bahiḥ kiṃ vidyate brahmanbrahmasadmakaṭāhataḥ .
kāstatrāvaraṇā brūhi kiyatyaḥ saṃsthitāḥ katham
||46||śrīvasiṣṭha uvāca .
brahmāṇḍakhaṇḍayoḥ pāre tato daśaguṇaṃ jalam .
saṃdhyākāśamanantaṃ tadvarjayitvā tataḥ sthitam
||47||tatastathaiva jvālātma tejo daśaguṇaṃ sthitam .
tatastathaiva pavanaḥ pavano nirmalaḥ sthitaḥ
||48||tatastathaiva vimalaṃ nabho daśaguṇaṃ smṛtam .
tataḥ paramamatyacchaṃ brahmākāśamanantakam
||49||anyatrānyatra tasyātha dṛṣṭayo'nyāstathaiva khe .
kacantyanantā dūrasthā mitho dṛṣṭātmasṛṣṭayaḥ
||50||śrīrāma uvāca .
ūrdhve brahmāṇḍakhaṇḍasya tathādhastānmunīśvara .
tajjalādimahākāraṃ kva kathaṃ kena dhāryate
||51||śrīvasiṣṭha uvāca .
sa pārthivapadārthānāṃ sthitaḥ puṣkarapatravat .
bhāgastamevādhāvanti te sutā mātaraṃ yathā
||52||ato yadeva nedīyo brahmāṇḍākhyaṃ mahāvapuḥ .
tatpadārthāḥ pradhāvanti tṛṣitāḥ salilaṃ yathā
||53||avalambya tadevāntaḥ saṃsthitāstaijasādayaḥ .
na sthitiṃ pravimuñcanti svāṃ yathāvayavā iva
||54||śrīrāma uvāca .
brahmanbrahmāṇḍakhaṇḍe te tiṣṭhataḥ kathamucyatām .
kimākṛtī dhṛte kena kathaṃ vā parinaśyataḥ
||55||śrīvasiṣṭha uvāca .
adhṛtaṃ dhṛtamevoccairapataccaiva vā patat .
anākṛtyeva sākāraṃ jagatsvapnapuraṃ yathā
||56||kimasya nāma patati kiṃvā kenāsya dhāryate .
yathā saṃvitti kacanaṃ tathaitadavatiṣṭhate
||57||yathā keśoṇḍrakaṃ vyomni yathā ca vyomni śūnyatā .
yathā vā pavane spando jagaccidgagane tathā
||58||citau saṃkalpanagaraṃ brahmāṇḍākhyaṃ jagadgṛham .
khe khamevāpyanākāraṃ pratyākāramiva sthitam
||59||pātasaṃvitsamudbhūtaṃ patadāste divāniśam .
gacchantyā saṃvidodbhūtaṃ gacchadāste divāniśam
||60||sthitasaṃvitsamudbhūtaṃ tiṣṭhadāste divāniśam .
utpatantyā citodbhūtamutpataccaiva tiṣṭhati
||61||eti nāśavidā nāśaṃ mahākalpādivedanaiḥ .
jāyate janmasaṃvittyā vyomni sarvādivedanaiḥ
||62||ābhāti mauktikagaṇaḥ śaradambarānta-
rdṛṣṭāvasatya udito'pyatisatyarupaḥ .
bhrāntyā yathā nabhasi ca sphuratāṃ tathaiṣāṃ
saṃkhyāṃ vidhātumiha ko jagatāṃ samarthaḥ
||63||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 bhrāntimātratvapratipādanaṃ nāmāśītitamaḥ sargaḥ ..80..