Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
ya uttamapadālambī cakrabhramavadāsthitaḥ .
śarīranagarīrājyaṃ kurvannapi na lipyate
||1||tasyeyaṃ bhogamokṣārthaṃ tajjñasyopavanopamā .
sukhāyaiva na duḥkhāya svaśarīramahāpurī
||2||śrīrāma uvāca .
nagarītvaṃ śarīrasya kathaṃ nāma mahāmune .
etāṃ cādhivasanyogī kathaṃ rājasukhaikabhāk
||3||śrīvasiṣṭha uvāca .
ramyeyaṃ dehanagarī rāma sarvaguṇānvitā .
jñasyānantavilāsāḍhyā svālokārkaprakāśitā
||4||netravātāyanoddyotaprakāśabhuvanāntarā .
karapratolīvistāraprāptapādopajāṅgalā
||5||romarājīlatāgulmā tvacājālakamālitā .
gulphāṅgulyāṃ praviśrāntajaṅghorustambhamaṇḍalā
||6||rekhāvibhaktapādāgraśilāprathamanirmitā .
carmamarmaśirāsārasaṃdhisīmāmanoramā
||7||urūrutanubhāgāgranirmitopasthanimnagā .
kacatkeśāvalīkācadalaprasthavanāvṛtā
||8||bhrūlalāṭoṣṭhasacchāyavadanodyānaśobhitā .
dṛṣṭipātotpalākīrṇakapolavipulasthalī
||9||vakṣaḥsthalasaraḥsyūtakucapaṅkajakorakā .
ghanaromāvalīcchannaskandhakrīḍāśiloccayā
||10||udaraśvabhranikṣiptasvānneṣṭā bhakṣyatatparā .
dīrghakaṇṭhabilodgīrṇavātasaṃrambhaśabditā
||11||hṛdayāpaṇanirṇītayathāprāptārthabhūṣitā .
anāratanavadvārapravahatprāṇanāgarā
||12||āsyasphāravadādṛṣṭadantāsthiśakalākulā .
mukhāspadābhramajjihvācaṇḍīcarvitabhojanā
||13||romaśaṣpataracchannā karṇakoṭarakūpakā .
sphikśrṛṃkhalāsthitopāntapṛṣṭhavistīrṇajaṅgalā
||14||gudotthānāraghaṭṭāntapradrutānantakardamā .
cittodyānamahīvalgadātmacintāvarāṅganā
||15||dhīvaratrādṛḍhābaddhacapalendriyamarkaṭā .
vadanodyānahasanapuṣpodgamamanoramā
||16||svaśarīramanojñasya sarvasaubhāgyasundarī .
sukhāyaiva na duḥkhāya paramāya hitāya ca
||17||ajñasyeyamanantānāṃ duḥkhānāṃ kośamālikā .
jñasya tviyamanantānāṃ sukhānāṃ kośamālikā
||18||kiṃcidasyāṃ pranaṣṭāyāṃ jñasya naṣṭamarindama .
sthitāyāṃ saṃsthitaṃ sarvaṃ teneyaṃ jñasukhāvahā
||19||yadenāṃ jñaḥ samāruhya saṃsāre viharatyalam .
aśeṣabhogamokṣārthaṃ teneyaṃ jñarathaḥ smṛtaḥ
||20||śabdarūparasasparśagandhabandhuśriyo yataḥ .
anayaiva hi labhyante teneyaṃ jñasya lābhadā
||21||sukhaduḥkhakriyājālaṃ yadeṣodvahati svayam .
tadeṣā rāma sarvajñasarvavastubharakṣamā
||22||tasyāṃ śarīrapuryāṃ hi rājyaṃ kurvangatajvaraḥ .
jñastiṣṭhati gatavyagraḥ svapuryāmiva vāsavaḥ
||23||na kṣipatyavaṭāṭope manomattaturaṅgamam .
na lobhadurdrumādāya prajñāputrīṃ prayacchati
||24||ajñānapararāṣṭraṃ ca na randhraṃ tvasya paśyati .
saṃsārāribhayasyāntarmūlānyeva nikṛntati
||25||tṛṣṇāsāraparāvarte kāmasaṃbhogadurgrahe .
na nimajjati paryastaḥ sukhaduḥkhapradevane
||26||karotyavirataṃ snānaṃ bahirantaravīkṣaṇāt .
saritsaṃgamatīrtheṣu manorathagataḥ kramāt
||27||sakalākṣajanādṛśyasukhaprekṣāparāṅmukhaḥ .
dhyānanāmni sukhaṃ nityaṃ tiṣṭhatyantaḥpurāntare
||28||sukhāvahaiṣā nagarī nityaṃ vai viditātmanaḥ .
bhogamokṣapradā caiṣā śakrasyevāmarāvatī
||29||sthitayā saṃsthitaṃ sarvaṃ kiṃcinnaṣṭaṃ na naṣṭayā .
yayā puryā mahīyasyā sā kathaṃ na sukhāvahā
||30||vinaṣṭe dehanagare jñasya naṣṭaṃ na kiṃcana .
ākrāntakumbhākāśasya khasya kumbhakṣaye yathā
||31||vidyamānaṃ ghaṭaṃ vāyuḥ kiṃcitspṛśati nāsthitam .
yathā tathaiva dehī svāṃ śarīranagarīmimām
||32||atrasthaḥ puruṣo bhogānātmā sarvagato'pi san .
viśvakalpakṛtānbhuktvā puṃsāmadhigatārthabhāk
||33||kurvannapi na kurvāṇaḥ samastārthakriyonmukhaḥ .
kadācitprakṛtānsarvānkāryārthānanutiṣṭhati
||34||kadācillīlayā lolaṃ vimānamadhirohati .
anāhatagatiḥ kāntaṃ vihartumamalaṃ manaḥ
||35||tatrastho lokasundaryā satataṃ śītalāṅgayā .
ramate rāmayā maitryā nityaṃ hṛdayasaṃsthitaḥ
||36||dve kānte tiṣṭhataḥ samyak pārśvayoḥ satyataikate .
indoriva viśākhe dve samāhlāditacetasī
||37||kṣapitānakhilānlokānduḥkhakrakacadāritān .
vallīvanasthānnabhasaḥ pṛṣṭhādarka ivekṣate
||38||ciraṃ pūritasarvāśaḥ sarvasaṃpattisundaraḥ .
apunaḥkhaṇḍanāyenduḥ pūrṇāṅga iva rājate
||39||sevyamāno'pi bhogaugho na khedāyāsya jāyate .
kālakūṭaḥ kileśasya kaṇṭhe pratyuta rājate
||40||parijñātopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye .
vijñāya sevito maitrīmeti coro na śatrutām
||41||naranārīnaṭaughānāṃ virahe dūragāminām .
jñena yātreva subhagā bhogaśrīravalokyate
||42||aśaṅkitopasaṃprāptā grāmayātrā yathādhvagaiḥ .
prekṣyante tadvadeva jñairvyavahāramayāḥ kriyāḥ
||43||ayatnopanate'pyakṣi padārtheṣu yathā punaḥ .
nīrāgameva patati tadvatkāryeṣu dhīradhīḥ
||44||indriyāṇāṃ na harati prāptamarthaṃ kadācana .
nādadāti tathā'prāptaṃ saṃpūrṇo jño'vatiṣṭhate
||45||aprāptacintāḥ saṃprāptasamupekṣāśca sanmatim .
na kampayanti taralāḥ picchāghātā ivācalam
||46||saṃśāntasarvasaṃdeho galitākhilakautukaḥ .
saṃkṣīṇakalpanādeho jñaḥ samrāḍiva rājate
||47||ātmanyeva na mātyantaḥ svātmanātmani jṛmbhate .
saṃpūrṇo'pāraparyantaḥ kṣīrārṇava ivārṇave
||48||bhogecchākṛpaṇāñjantūndīnāndīnendriyāṇi ca .
anunmattamanāḥ śānto hasatyunmattakāniva
||49||icchato'nyojjhitāṃ jāyāṃ yathaivānyena hasyate .
indriyasyecchato bhogaṃ tadvajjñena vihasyate
||50||tyajatsvātmasukhaṃ saumyaṃ mano viṣayavidrutam .
aṅkuśeneva nāgendraṃ vicāreṇa vaśaṃ nayet
||51||bhogeṣu prasaro yasyā manovṛtteśca dīyate .
sāpyādāveva hantavyā viṣasyevāṅkurodgatiḥ
||52||tāḍitasya hi yaḥ paścātsaṃmānaḥ so'pyanantakaḥ .
śālergrīṣmābhitaptasya kuseko'pyamṛtāyate
||53||anārtena hi sanmāno bahumāno na budhyate .
pūrṇānāṃ saritāṃ prāvṛṭpūraḥ svalpo na rājate
||54||pūrṇastu prākṛto'pyanyatpunarapyabhivāñchate .
jagatpūraṇayogyāmburgṛhṇātyevārṇavo jalam
||55||manaso'bhigṛhītasya yā paścādbhogamaṇḍanā .
tāmevālabdhavistārāṃ kliṣṭatvādbahu manyate
||56||bandhamukto mahīpālo grāsamātreṇa tuṣyati .
parairabaddho nākrānto na rājyaṃ bahu manyate
||57||hastaṃ hastena saṃpīḍya dantairdantānvicūrṇya ca .
aṅgānyaṅgairivākramya jayeścendriyaśātravān
||58||jetumanyaṃ kṛtotsāhaiḥ puruṣairiha paṇḍitaiḥ .
pūrvaṃ hṛdayaśatrutvājjetavyānīndriyāṇyalam
||59||etāvati dharaṇitale
subhagāste sādhucetanāḥ puruṣāḥ .
puruṣakalāsu ca gaṇyā
na jitā ye cetasā svena
||60||hṛdayabile kṛtakuṇḍala.
kalanāvivaśo manomahābhujagaḥ .
yasyopaśāntimāgata-
malamuditaṃ taṃ sunirmalaṃ vande
||61||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe śarīranagaravibhūtiyogo nāma trayoviṃśaḥ sargaḥ .. 23 ..