Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
etasminnantare jñaptirjīvaṃ vaidūrathaṃ punaḥ .
saṃkalpena rurodhāśu manasaḥ spandanaṃ yathā
||1||līlovāca .
vada devi kiyānkālo gato'syāmiha mandire .
samādhau mayi līnāyāṃ mahīpāle śave sthite
||2||jñāptiruvāca .
iha māsastvatikrānta iha dāsyāvime tava .
rakṣārthaṃ vāsagṛhake svapato'vahite sthite
||3||śṛṇu dehasya kiṃvṛttaṃ taveha varavarṇini .
śarīraṃ tava pakṣeṇa tatklinnaṃ bāṣpatāṃ gatam
||4||nirjīvaṃ patitaṃ bhūmau saṃśuṣkamiva pallavam .
kāṣṭhakuḍyopamo jātaḥ śavastu himaśītalaḥ
||5||tato mantribhirāgatya mṛtaiveyamiti svayam .
kledālokādvinirṇīya bhūyo niṣkāsitaṃ gṛhāt
||6||bahunātra kimuktena nītvā candanadārubhiḥ .
citau saṃkṣipya saghṛtaṃ sahasā bhasmasātkṛtam
||7||tato rājñī mṛtetyuccaiḥ kṛtvā rodanamākulam .
parivārastavāśeṣaṃ kṛtavānaurdhvadehikam
||8||idānīṃ tvāmihālokya saśarīrāmupāgatām .
paralokādāgateti mahaccitraṃ bhaviṣyati
||9||tvaṃ tu tena śarīreṇa satyasaṃkalpataḥ sute .
dṛśyase svavadātena citraṃ tatra tavopari
||10||yadvāsanā tvamabhavo dehaṃ prati tadeva te .
rūpamabhyuditaṃ bāle tena prāksadṛśaṃ tava
||11||svavāsanānusāreṇa sarvaḥ sarvaṃ hi paśyati .
dṛṣṭānto'trāvisaṃvādī bālavetāladarśanam
||12||ātivāhikadehāsi saṃpannā siddhasundari .
vismṛtastveva deho'sau prāktano'napavāsanaḥ
||13||rūḍhātivāhikadṛśaḥ praśāmyatyādhibhautikaḥ .
budhasya dṛśyamāno'pi śaranmegha ivāmbare
||14||rūḍhātivāhikībhāvaḥ sarvo bhavati dehakaḥ .
nirjalāmbhodasadṛśo nirgandhakusumopamaḥ
||15||sadvāsanasya rūḍhāyāmātivāhikasaṃvidi .
deho vismṛtimāyāti garbhasaṃstheva yauvane
||16||ekatriṃśe'dya divase prāptā vayamihāmbare .
prabhāte mohite dāsyau mayaite nidrayādhunā
||17||tadehi yāvallīlāyai līle saṃkalpalīlayā .
ātmānaṃ darśayāvo'syai vyavahāraḥ pravartatām
||18||śrīvasiṣṭha uvāca .
āvāṃ tāvadime līlā paśyatvityeva cintite .
jñaptyā devyā tatastatra dṛśye dīpte babhūvatuḥ
||19||sā vidūrathalīlātha samākulavilocanā .
gṛhamālokayāmāsa tattejaḥpuñjabhāsvaram
||20||candrabimbādivotkīrṇaṃ dhautaṃ hemadravairiva .
jvālāyā dravaśītāyāstatprabhādravabhittimat
||21||gṛhamālokya purato līlājñaptī vilokya te .
utthāya saṃbhramavatī tayoḥ pādeṣu sāpatat
||22||majjayāyāgate devyau jayatāṃ jīvanaprade .
iha pūrvamahaṃ prāptā bhavatyormārgaśodhinī
||23||ityuktavatyāṃ tasyāṃ tā māninyo mattayauvanāḥ .
upāviśanviṣṭareṣu latāmeruśiraḥsviva
||24||jñaptiruvāca .
sute vada kathaṃ prāptā tvamimaṃ deśamāditaḥ .
kiṃ vṛttaṃ te tvayā dṛṣṭaṃ kimivādhvani kutra vā
||25||vidūrathalīlovāca .
devi tasminpradeśe sā jātamūrcchā tadābhavam .
dvitīyendoḥ kalevāhaṃ kalpāntajvālayā hatā
||26||na cetitaṃ mayā kiṃcitsamaṃ viṣamameva ca .
tatastaralapakṣmānte vinimīlya vilocane
||27||tato maraṇamūrcchānte paśyāmi parameśvari .
yāvadabhyuditāsmyāśu plutā ca gaganodare
||28||bhūtākāśe'nilarathaṃ samārūḍhāsmyahaṃ tataḥ .
ānītā gandhalekheva tenāhamimamālayam
||29||devi paśyāmi sadanaṃ nāyakenābhyalaṃkṛtam .
dīptadīpaṃ viviktaṃ ca mahārhaśayanānvitam
||30||patimālokayāmīmaṃ yāvadeṣa vidūrathaḥ .
śete kusumaguptāṅgo madhuḥ puṣpavane yathā
||31||atha saṃgrāmasaṃrambhaśramārto'yaṃ svapityalam .
iti nidrā mayā seyaṃ deveśvari na vāritā
||32||anantaramimaṃ deśaṃ prāpte devyāvime tviti .
yathānubhūtaṃ kathitaṃ madanugrahakāriṇi
||33||jñaptiruvāca .
he haṃsahārigāminyau līle lalitalocane .
utthāpayāmo nṛpatiṃ śavatalpatalādimam
||34||ityuktvā mumuce jīvamāmodamiva padminī .
sasamīralatākārastannāsānikaṭaṃ yayau
||35||ghrāṇakośaṃ viveśāntarvaṃśarandhramivānilaḥ .
svavāsanāśatānyantardadhadabdhirmaṇīniva
||36||antasthajīvaṃ vadanaṃ tasya tatkāntimāyayau .
padmasyāvagrahe padmaṃ suvṛṣṭa iva vāriṇi
||37||kramādaṅgāni sarvāṇi sarasāni cakāśire .
tasya puṣpākara iva latājālāni bhūbhṛtaḥ
||38||athābabhau kalāpūrṇaḥ sa rākāyāmivoḍurāṭ .
bhāsayanbhuvanaṃ bhūri vadanendumarīcibhiḥ
||39||sphurayāmāsa so'ṅgāni rasavanti mṛdūni ca .
kanakojvalakāntīni pallavānīva mādhavaḥ
||40||unmīlayāmāsa dṛśau vimalālolatārake .
hāriṇyau subhagābhoge candrārkau bhuvanaṃ yathā
||41||uttasthau prollasatkāyo vindhyādrirvṛddhimāniva .
uvāca kaḥ sthita iti ghanagambhīraniḥsvanam
||42||līlādvayamathāsyāgre provācādiśyatāmiti .
sa dadarśa puro namraṃ līlādvayamavasthitam
||43||samācāraṃ samākāraṃ samarūpaṃ samasthiti .
samavākyaṃ samodyogaṃ samānandaṃ samodayam
||44||kā tvaṃ keyaṃ kutaśceyamityāha sa vilokayan .
tasmai līlāha he deva śrūyatāṃ yadvadāmyaham
||45||mahilā tava līlāhaṃ prāktanī sahadharmiṇī .
vāgarthasyeva saṃpṛktā sthitā saṃśleṣaśālinī
||46||iyaṃ līlā dvitīyā te mahilā helayā mayā .
upārjitā tvadarthena pratibimbamayī śubhā
||47||śirobhāgopaviṣṭeyaṃ pāhi haimamahāsane .
eṣā sarasvatī deva trailokyajananī śivā
||48||asmākaṃ puṇyasaṃbhārairiha sākṣādupāgatā .
anayeme parāllokādihānīte mahīpate
||49||ityākarṇya samutthāya rājā rājīvalocanaḥ .
lambamālyāmbaradharaḥ papāta jñaptipādayoḥ
||50||sarasvati namastubhyaṃ devi sarvahitaprade .
prayaccha varade medhāṃ dīrghamāyurdhanāni ca
||51||ityuktavantaṃ hastena pasparśa jñaptidevatā .
sarasvatyuvāca .
tvaṃ putrābhimatārthāḍhyo bhaveti bhavanānvitaḥ
||52||sarvāpadaḥ sakaladuṣkṛtadṛṣṭayaśca
gacchantu vaḥ śamamanantasukhāni samyak .
āyāntu nityamuditā janatā bhavantu
rāṣṭresthirāśca vilasantu sadaiva lakṣmyaḥ
||53||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne padmajīvanaṃ nāmāṣṭapañcāśaḥ sargaḥ .. 58 ..