मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Utpattiprakaraṇam — Sarga 10

3
Yoga Vāsiṣṭham · Utpattiprakaraṇam · 10

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

mahāpralayasaṃpattau yadetadavaśiṣyate .

bhavatyetadanākāraṃ nāma nāstyatra saṃśayaḥ

||1||

na śūnyaṃ kathametatsyānna prakāśaḥ kathaṃ bhavet .

kathaṃ vā na tamorūpaṃ kathaṃ vā naiva bhāsvaram

||2||

kathaṃ vā naiva cidrūpaṃ jīvo vā na kathaṃ bhavet .

kathaṃ na buddhitattvaṃ syātkathaṃ vā na mano bhavet

||3||

kathaṃ vā naiva kiṃcitsyātkathaṃ vā sarvamityapi .

anayaiva vacobhaṅgyā mama moha ivoditaḥ

||4||

śrīvasiṣṭha uvāca .

viṣamo'yamatipraśno bhavatā samudāhṛtaḥ .

bhettāsmyahaṃ tvayatnena naiśaṃ tama ivāṃśumān

||5||

mahākalpāntasaṃpattau yattatsadavaśiṣyate .

tadrāma na yathā śūnyaṃ tadidaṃ śrṛṇu kathyate

||6||

anutkīrṇā yathā stambhe saṃsthitā śālabhañjikā .

tathā viśvaṃ sthitaṃ tatra tena śūnyaṃ na tatpadam

||7||

ayamitthaṃ mahābhogo jagadākhyo'vabhāsate .

satyo bhavatvasatyo vā yatra tatra tvaśūnyatā

||8||

yathā na putrikāśūnyaḥ stambho'nutkīrṇaputrikaḥ .

tathā bhātaṃ jagadbrahma tena śūnya na tatpadam

||9||

saumyāmbhasi yathā vīcirna cāsti naca nāsti ca .

tathā jagadbrahmaṇīdaṃ śūnyāśūnyapadaṃ gatam

||10||

deśakālādi śāntatvātputrikāracanaṃ drume .

saṃbhavatyayathā'to vai tenānante vimuhyate

||11||

tatstambhaputrikādyetatparamārthe jagatsthiteḥ .

ekadeśena sadṛśamupamānaṃ na sarvathā

||12||

na kadācidudetīdaṃ parasmānna ca śāmyati .

itthaṃ sthitaṃ kevalaṃ sadbrahma svātmani saṃsthitam

||13||

aśūnyāpekṣayā śūnyaśabdārthaparikalpanā .

aśūnyatvātsaṃbhavataḥ śūnyatāśūnyate kutaḥ

||14||

brahmaṇyayaṃ prakāśo hi na saṃbhavati bhūtajaḥ .

sūryānalendutārādiḥ kutastatra kilāvyaye

||15||

mahābhūtaprakāśānāmabhāvastama ucyate .

mahābhūtābhāvajaṃ tu tenātra na tamaḥ kvacit

||16||

svānubhūtiḥ prakāśo'sya kevalaṃ vyomarūpiṇaḥ .

yo'ntarasti sa tenaiva natvanyenānubhūyate

||17||

muktaṃ tamaḥprakāśābhyāmityetadajaraṃ padam .

ākāśakośamevedaṃ viddhi kośaṃ jagatsthiteḥ

||18||

bilvasya bilvamadhyasya yathā bhedo na kaścana .

tathāsti brahmajagatorna manāgapi bhinnatā

||19||

salilāntaryathā vīcirmṛdantarghaṭako yathā .

tathā yatra jagatsattā tatkathaṃ khātmakaṃ bhavet

||20||

bhūrjalādyupamānaśrīḥ sākārāntā samānasā .

brahma tvākāśaviśadaṃ tasyāntasthaṃ tathaiva tat

||21||

tasmādyādṛkcidākāśamākāśādapi nirmalam .

tadantasthaṃ tādṛgeva jagacchabdārthabhāgapi

||22||

marīce'ntaryathā taikṣṇyamṛte bhokturna lakṣyate .

cinmātratvaṃ cidākāśe tathā cetyakalāṃ vinā

||23||

tasmāccidapyacidrūpaṃ cetyariktaṃ tadātmani .

jagattā tādṛgeveyaṃ tāvanmātrātmatāvaśāt

||24||

rūpālokamanaskārāstanmayā eva netarat .

yathāsthitamato viśvaṃ suṣuptaṃ turyameva vā

||25||

tena yogī suṣuptātmā vyavahāryapi śāntadhīḥ .

āste brahma nirābhāsaṃ sarvābhāsasamudgakaḥ

||26||

ākāriṇi yathā saumye sthitāstoye mahormayaḥ .

anākṛtau tathā viśvaṃ sthitaṃ tatsadṛśaṃ pare

||27||

pūrṇātpūrṇaṃ prasarati yattatpūrṇaṃ nirākṛti .

brahmaṇo viśvamābhātaṃ taddhi svārthaṃ vicakṣitam

||28||

pūrṇātpūrṇaṃ prasarati saṃsthitaṃ pūrṇameva tat .

ato viśvamanutpannaṃ yaccotpannaṃ tadeva tat

||29||

cetyāsaṃbhavatastasminyadekā jagadarthatā .

āsvādakā saṃbhavato marīce kaiva tīkṣṇatā

||30||

satyeveyamasatyaiva cittacetyāditā pare .

tadbhāvātpratibimbasya pratibimbārhatā kutaḥ

||31||

paramāṇorapi paraṃ tadaṇīyo hyaṇīyasaḥ .

śuddhaṃ sūkṣmaṃ paraṃ śāntaṃ tadākāśodarādapi

||32||

dikkālādyanavacchinnarūpatvādativistṛtam .

tadanādyantamābhāsaṃ bhāsanīyavivarjitam

||33||

cidrūpameva no yatra labhyate yatra jīvatā .

kathaṃ syāccittatākārā vāsanā nityarūpiṇī

||34||

cidrūpānudayādeva tatra nāstyeva jīvatā .

na buddhitā cittatā vā nendriyatvaṃ na vāsanā

||35||

evamitthaṃ mahārambhapūrṇamapyajaraṃ padam .

asmaddṛṣṭyā sthitaṃ śāntaṃ śūnyamākāśato'dhikam

||36||

śrīrāma uvāca .

paramārthasya kiṃ rūpaṃ tasyānantacidākṛteḥ .

punaretanmamācakṣva nipuṇaṃ bodhavṛddhaye

||37||

śrīvasiṣṭha uvāca .

mahāpralayasaṃpattau sarvakāraṇakāraṇam .

śiṣyate paramaṃ brahma tadidaṃ varṇyate śrṛṇu

||38||

nāśayitvā svamātmānaṃ manaso vṛttisaṃkṣaye .

sadrūpaṃ yadanākhyeyaṃ tadrūpaṃ tasya vastunaḥ

||39||

nāsti dṛśyaṃ jagaddraṣṭā dṛśyābhāvādvilīnavat .

bhātīti bhāsanaṃ yatsyāttadrūpaṃ tasya vastunaḥ

||40||

citerjīvasvabhāvāyā yadacetyonmukhaṃ vapuḥ .

cinmātraṃ vimalaṃ śāntaṃ tadrūpaṃ paramātmanaḥ

||41||

aṅgalagne'pi vātādau sparśādyanubhavaṃ vinā .

jīvataścetaso rūpaṃ yattadvai paramātmanaḥ

||42||

asvapnāyā anantāyā ajaḍāyā manaḥsthiteḥ .

yadrūpaṃ ciranidrāyāstattadānagha śiṣyate

||43||

yadvyomno hṛdayaṃ yadvā śilāyāḥ pavanasya ca .

tasyācetyasya cidvyomnastadrūpaṃ paramātmanaḥ

||44||

acetyasyāmanaskasya jīvato yā svabhāvataḥ .

syātsthitiḥ sā parā śāntā sattā tasyādyavastunaḥ

||45||

citprakāśasya yanmadhyaṃ prakāśasyāpi khasya vā .

darśanasya ca yanmadhyaṃ tadrūpaṃ brahmaṇo viduḥ

||46||

vredanasya prakāśasya dṛśyasya tamasastathā .

vedanaṃ yadanādyantaṃ tadrūpaṃ paramātmanaḥ

||47||

yato jagadudetīva nityānuditarūpyapi .

vibhinnavadivābhinnaṃ tadrūpaṃ paramārthakam

||48||

vyavahāraparasyāpi yatpāṣāṇavadāsanam .

avyomna eva vyomatvaṃ tadrūpaṃ paramātmanaḥ

||49||

vedyavedanavettṛtvarūpatrayamidaṃ puraḥ .

yatrodetyastamāyāti tattatparamadurlabham

||50||

vedyavedanavettṛtvaṃ yatredaṃ pratibimbati .

abuddhyādau mahādarśe tadrūpaṃ paramaṃ smṛtam

||51||

manaḥ svapnendriyairmuktaṃ yadrūpaṃ syānmahāciteḥ .

jaṅgame sthāvare vāpi tatsarvānte'vaśiṣyate

||52||

sthāvarāṇāṃ hi yadrūpaṃ taccedbodhamayaṃ bhavet .

manobuddhyādinirmuktaṃ tatpareṇopamīyate

||53||

brahmārkaviṣṇuharaśakrasadāśivādi

śāntau śivaṃ paramametadihaikamāste .

sarvopadhivyayavaśādavikalparūpaṃ

caitanyamātramayamujjhitaviśvasaṅgam

||54||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe mahākalpāntāvaśiṣṭaparamabhāvavarṇanaṃ nāma daśamaḥ sargaḥ .. 10 ..