Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
mahāpralayasaṃpattau yadetadavaśiṣyate .
bhavatyetadanākāraṃ nāma nāstyatra saṃśayaḥ
||1||na śūnyaṃ kathametatsyānna prakāśaḥ kathaṃ bhavet .
kathaṃ vā na tamorūpaṃ kathaṃ vā naiva bhāsvaram
||2||kathaṃ vā naiva cidrūpaṃ jīvo vā na kathaṃ bhavet .
kathaṃ na buddhitattvaṃ syātkathaṃ vā na mano bhavet
||3||kathaṃ vā naiva kiṃcitsyātkathaṃ vā sarvamityapi .
anayaiva vacobhaṅgyā mama moha ivoditaḥ
||4||śrīvasiṣṭha uvāca .
viṣamo'yamatipraśno bhavatā samudāhṛtaḥ .
bhettāsmyahaṃ tvayatnena naiśaṃ tama ivāṃśumān
||5||mahākalpāntasaṃpattau yattatsadavaśiṣyate .
tadrāma na yathā śūnyaṃ tadidaṃ śrṛṇu kathyate
||6||anutkīrṇā yathā stambhe saṃsthitā śālabhañjikā .
tathā viśvaṃ sthitaṃ tatra tena śūnyaṃ na tatpadam
||7||ayamitthaṃ mahābhogo jagadākhyo'vabhāsate .
satyo bhavatvasatyo vā yatra tatra tvaśūnyatā
||8||yathā na putrikāśūnyaḥ stambho'nutkīrṇaputrikaḥ .
tathā bhātaṃ jagadbrahma tena śūnya na tatpadam
||9||saumyāmbhasi yathā vīcirna cāsti naca nāsti ca .
tathā jagadbrahmaṇīdaṃ śūnyāśūnyapadaṃ gatam
||10||deśakālādi śāntatvātputrikāracanaṃ drume .
saṃbhavatyayathā'to vai tenānante vimuhyate
||11||tatstambhaputrikādyetatparamārthe jagatsthiteḥ .
ekadeśena sadṛśamupamānaṃ na sarvathā
||12||na kadācidudetīdaṃ parasmānna ca śāmyati .
itthaṃ sthitaṃ kevalaṃ sadbrahma svātmani saṃsthitam
||13||aśūnyāpekṣayā śūnyaśabdārthaparikalpanā .
aśūnyatvātsaṃbhavataḥ śūnyatāśūnyate kutaḥ
||14||brahmaṇyayaṃ prakāśo hi na saṃbhavati bhūtajaḥ .
sūryānalendutārādiḥ kutastatra kilāvyaye
||15||mahābhūtaprakāśānāmabhāvastama ucyate .
mahābhūtābhāvajaṃ tu tenātra na tamaḥ kvacit
||16||svānubhūtiḥ prakāśo'sya kevalaṃ vyomarūpiṇaḥ .
yo'ntarasti sa tenaiva natvanyenānubhūyate
||17||muktaṃ tamaḥprakāśābhyāmityetadajaraṃ padam .
ākāśakośamevedaṃ viddhi kośaṃ jagatsthiteḥ
||18||bilvasya bilvamadhyasya yathā bhedo na kaścana .
tathāsti brahmajagatorna manāgapi bhinnatā
||19||salilāntaryathā vīcirmṛdantarghaṭako yathā .
tathā yatra jagatsattā tatkathaṃ khātmakaṃ bhavet
||20||bhūrjalādyupamānaśrīḥ sākārāntā samānasā .
brahma tvākāśaviśadaṃ tasyāntasthaṃ tathaiva tat
||21||tasmādyādṛkcidākāśamākāśādapi nirmalam .
tadantasthaṃ tādṛgeva jagacchabdārthabhāgapi
||22||marīce'ntaryathā taikṣṇyamṛte bhokturna lakṣyate .
cinmātratvaṃ cidākāśe tathā cetyakalāṃ vinā
||23||tasmāccidapyacidrūpaṃ cetyariktaṃ tadātmani .
jagattā tādṛgeveyaṃ tāvanmātrātmatāvaśāt
||24||rūpālokamanaskārāstanmayā eva netarat .
yathāsthitamato viśvaṃ suṣuptaṃ turyameva vā
||25||tena yogī suṣuptātmā vyavahāryapi śāntadhīḥ .
āste brahma nirābhāsaṃ sarvābhāsasamudgakaḥ
||26||ākāriṇi yathā saumye sthitāstoye mahormayaḥ .
anākṛtau tathā viśvaṃ sthitaṃ tatsadṛśaṃ pare
||27||pūrṇātpūrṇaṃ prasarati yattatpūrṇaṃ nirākṛti .
brahmaṇo viśvamābhātaṃ taddhi svārthaṃ vicakṣitam
||28||pūrṇātpūrṇaṃ prasarati saṃsthitaṃ pūrṇameva tat .
ato viśvamanutpannaṃ yaccotpannaṃ tadeva tat
||29||cetyāsaṃbhavatastasminyadekā jagadarthatā .
āsvādakā saṃbhavato marīce kaiva tīkṣṇatā
||30||satyeveyamasatyaiva cittacetyāditā pare .
tadbhāvātpratibimbasya pratibimbārhatā kutaḥ
||31||paramāṇorapi paraṃ tadaṇīyo hyaṇīyasaḥ .
śuddhaṃ sūkṣmaṃ paraṃ śāntaṃ tadākāśodarādapi
||32||dikkālādyanavacchinnarūpatvādativistṛtam .
tadanādyantamābhāsaṃ bhāsanīyavivarjitam
||33||cidrūpameva no yatra labhyate yatra jīvatā .
kathaṃ syāccittatākārā vāsanā nityarūpiṇī
||34||cidrūpānudayādeva tatra nāstyeva jīvatā .
na buddhitā cittatā vā nendriyatvaṃ na vāsanā
||35||evamitthaṃ mahārambhapūrṇamapyajaraṃ padam .
asmaddṛṣṭyā sthitaṃ śāntaṃ śūnyamākāśato'dhikam
||36||śrīrāma uvāca .
paramārthasya kiṃ rūpaṃ tasyānantacidākṛteḥ .
punaretanmamācakṣva nipuṇaṃ bodhavṛddhaye
||37||śrīvasiṣṭha uvāca .
mahāpralayasaṃpattau sarvakāraṇakāraṇam .
śiṣyate paramaṃ brahma tadidaṃ varṇyate śrṛṇu
||38||nāśayitvā svamātmānaṃ manaso vṛttisaṃkṣaye .
sadrūpaṃ yadanākhyeyaṃ tadrūpaṃ tasya vastunaḥ
||39||nāsti dṛśyaṃ jagaddraṣṭā dṛśyābhāvādvilīnavat .
bhātīti bhāsanaṃ yatsyāttadrūpaṃ tasya vastunaḥ
||40||citerjīvasvabhāvāyā yadacetyonmukhaṃ vapuḥ .
cinmātraṃ vimalaṃ śāntaṃ tadrūpaṃ paramātmanaḥ
||41||aṅgalagne'pi vātādau sparśādyanubhavaṃ vinā .
jīvataścetaso rūpaṃ yattadvai paramātmanaḥ
||42||asvapnāyā anantāyā ajaḍāyā manaḥsthiteḥ .
yadrūpaṃ ciranidrāyāstattadānagha śiṣyate
||43||yadvyomno hṛdayaṃ yadvā śilāyāḥ pavanasya ca .
tasyācetyasya cidvyomnastadrūpaṃ paramātmanaḥ
||44||acetyasyāmanaskasya jīvato yā svabhāvataḥ .
syātsthitiḥ sā parā śāntā sattā tasyādyavastunaḥ
||45||citprakāśasya yanmadhyaṃ prakāśasyāpi khasya vā .
darśanasya ca yanmadhyaṃ tadrūpaṃ brahmaṇo viduḥ
||46||vredanasya prakāśasya dṛśyasya tamasastathā .
vedanaṃ yadanādyantaṃ tadrūpaṃ paramātmanaḥ
||47||yato jagadudetīva nityānuditarūpyapi .
vibhinnavadivābhinnaṃ tadrūpaṃ paramārthakam
||48||vyavahāraparasyāpi yatpāṣāṇavadāsanam .
avyomna eva vyomatvaṃ tadrūpaṃ paramātmanaḥ
||49||vedyavedanavettṛtvarūpatrayamidaṃ puraḥ .
yatrodetyastamāyāti tattatparamadurlabham
||50||vedyavedanavettṛtvaṃ yatredaṃ pratibimbati .
abuddhyādau mahādarśe tadrūpaṃ paramaṃ smṛtam
||51||manaḥ svapnendriyairmuktaṃ yadrūpaṃ syānmahāciteḥ .
jaṅgame sthāvare vāpi tatsarvānte'vaśiṣyate
||52||sthāvarāṇāṃ hi yadrūpaṃ taccedbodhamayaṃ bhavet .
manobuddhyādinirmuktaṃ tatpareṇopamīyate
||53||brahmārkaviṣṇuharaśakrasadāśivādi
śāntau śivaṃ paramametadihaikamāste .
sarvopadhivyayavaśādavikalparūpaṃ
caitanyamātramayamujjhitaviśvasaṅgam
||54||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe mahākalpāntāvaśiṣṭaparamabhāvavarṇanaṃ nāma daśamaḥ sargaḥ .. 10 ..