Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
tasmiṃstadā vartamāne ghore samarasaṃbhrame .
devāsuraśarīreṣu garteṣvabhrodareṣviva
||1||vahatsvasṛkpravāheṣu gaṅgāpūreṣvivāmbarāt .
dāmni veṣṭitadevaughakṛtakṣveḍāghanārave
||2||vyāle nijakarākṛṣṭipiṣṭasarvasurālaye .
kaṭe kaṭhinasaṃrambhasaṅgarakṣapitāmare
||3||airāvate kṣīṇarave palāyanaparāyaṇe .
pravṛddhe dānavānīke madhyāhna iva bhāskare
||4||patitāṅgavyathārtāni prasravadrudhirāṇi ca .
payāṃsīvāvasetūni devasainyāni dudruvuḥ
||5||dāmavyālakaṭāstāni ciramantarhitāni ca .
anujagmurlasannādasindhanānīva pāvakāḥ
||6||anviṣṭānapi yatnena nālabhantāsurāḥ surān .
ghanajālavanoḍḍīnānsiṃhā hariṇakāniva
||7||alabdheṣvamaraugheṣu dāmavyālakaṭāstadā .
jagmuḥ pātālakośasthaṃ prabhuṃ pramuditāśayāḥ
||8||atha devā viṣaṇṇāste kṣaṇamāśvāsya vai yayuḥ .
jayopāyāya vijitā brahmāṇamamitaujasam
||9||teṣāmāvirabhūdbrahmā raktaraktānanaśriyām .
sāyaṃ raktīkṛtāmbūnāmabdhīnāmiva candramāḥ
||10||praṇamya te surāstasmā anarthaṃ śambarehitam .
samyakprakathayāmāsurdāmavyālakaṭakramam
||11||tadākarṇyākhilaṃ brahmā vicārya sa vicāravit .
uvācedaṃ surānīkamāśvāsanakaraṃ vacaḥ
||12||śrībrahmovāca .
śatavarṣasahasrānte śambareṇa hareḥ karāt .
martavyaṃ samareśasya tatkālaṃ saṃpratīkṣatām
||13||dāmavyālakaṭānetānadya tvamarasattamāḥ .
yodhayantaḥ palāyadhvaṃ māyāyuddhena dānavān
||14||yuddhābhyāsavaśādeṣāṃ mukurāṇāmivāśaye .
ahaṃkāracamatkāraḥ pratibimbamupaiṣyati
||15||gṛhītavāsanāstvete dāmavyālakaṭāḥ surāḥ .
sujeyā vo bhaviṣyanti lagnajālāḥ khagā iva
||16||adya tvavāsanā hyete sukhaduḥkhavivarjitāḥ .
dhairyeṇārīnvinighnanto devā durjayatāṃ gatāḥ
||17||vāsanātantubaddhā ye āśāpāśavaśīkṛtāḥ .
vaśyatāṃ yānti te loke rajjubaddhāḥ khagā iva
||18||ye bhinnavāsanā dhīrāḥ sarvatrāsaktabuddhayaḥ .
na hṛṣyanti na kupyanti durjayāste mahādhiyaḥ
||19||yasyāntarvāsanārajjvā granthibandhaḥ śarīriṇaḥ .
mahānapi bahujño'pi sa bālenāpi jīyate
||20||ayaṃ so'haṃ mamedaṃ tadityākalpitakalpanaḥ .
āpadāṃ pātratāmeti payasāmiva sāgaraḥ
||21||iyanmātraparicchinno yenātmā bhavyabhāvitaḥ .
sa sarvajño'pi sarvatra parāṃ kṛpaṇatāṃ gataḥ
||22||anantasyāprameyasya yeneyattā prakalpitā .
ātmanastasya tenātmā svātmanaivāvaśīkṛtaḥ
||23||ātmano vyatiriktaṃ yatkiṃcidasti jagattraye .
yatropādeyabhāvena baddhā bhavatu vāsanā
||24||āsthāmātramanantānāṃ duḥkhānāmākaraṃ viduḥ .
anāsthāmātramabhitaḥ sukhānāmākaraṃ viduḥ
||25||dāmavyālakaṭā yāvadanāsthā bhavasaṃsthitau .
tāvanna nāma jeyāvo maśakānāmivānalāḥ
||26||antarvāsanayā janturdīnatāmanuyātayā .
jito bhavatyanyathā tu maśako'pyamarācalaḥ
||27||vidyate vāsanā yatra tatra sā yāti pīnatām .
guṇo guṇini hi dvitvaṃ sato dṛṣṭaṃ hi nāsataḥ
||28||ayaṃ so'haṃ mamedaṃ cetyevamantaḥ savāsanam .
yathā dāmādayaḥ śakra bhāvayanti tathā kuru
||29||yā yā janasya vipado bhāvābhāvadaśāśca yāḥ .
tṛṣṇākarañjavallyāstā mañjaryaḥ kaṭukomalāḥ
||30||vāsanātantubaddho yo loko viparivartate .
sā pravṛddhātiduḥkhāya sukhāyocchedamāgatā
||31||dhīro'pyatibahujño'pi kulajo'pi mahānapi .
tṛṣṇayā badhyate jantuḥ siṃhaḥ śṛṅkhalayā yathā
||32||dehapādapasaṃsthasya hṛdayālayagāminaḥ .
tṛṣṇā cittakhagasyeyaṃ vāgurā parikalpitā
||33||dīno vāsanayā lokaḥ kṛtāntenāpakṛṣyate .
rajjveva bālena khago vivaśo bhṛśamucchavasan
||34||alamāyudhabhāreṇa saṃgarabhramaṇena ca .
vāsanāyā viparyāsaṃ yuktyā yatnādripoḥ kuru
||35||antarā kṣubhite dhairye riporamaranāyaka .
na śastrāṇi na cāstrāṇi na śāstrāṇi jayanti ca
||36||dāmavyālakaṭāstvete yuddhābhyāsavaśena ca .
ahaṃkāramayīṃ mattāste grahīṣyanti vāsanām
||37||yadā te'tyajñapuruṣāḥ śambareṇa vinirmitāḥ .
vāsanāmāśrayiṣyanti tadā yāsyanti jeyatām
||38||tattāvadyuktiyuddhena tānprabodhayatāmarāḥ .
yāvadabhyāsavaśato bhaviṣyanti savāsanāḥ
||39||tato vaśyā bhaviṣyanti bhavatāṃ baddhavāsanāḥ .
tṛṣṇā'protāśayā loke na ca kecana pelavāḥ
||40||samaviṣamamidaṃ jagatsamagraṃ
samupanataṃ sthiratāṃ svavāsanāntaḥ .
calacalalaharībharo yathābdhā-
vata iha saiva cikitsyatāṃ prayātā
||41||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe pitāmahavākyaṃ nāma saptaviṃśaḥ sargaḥ .. 27 ..