Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
kāla uvāca .
adyoddāmataraṅgaughabhāṅkāraraṇitānile .
tīra eva taraṅgiṇyāstapastapati te sutaḥ
||1||jaṭāvānakṣavalayī jitasarvendriyabhramaḥ .
tatra varṣaśatānyaṣṭau saṃsthitastapasi sthire
||2||yadīcchasi mune draṣṭuṃ taṃ svapnābhaṃ manobhramam .
tatsamunmīlya vijñānanetramāśu vilokaya
||3||śrīvasiṣṭha uvāca .
ityukte jagadīśena kālena samadṛṣṭinā .
muniḥ saṃcintayāmāsa jñānākṣṇā tanayehitam
||4||dadarśa ca muhūrtena pratibhānavaśādasau .
putrodantamaśeṣeṇa buddhidarpaṇabimbitam
||5||punarmandarasānusthāṃ svasthāṃ kālāgrasaṃsthitām .
samaṅgāyāstaṭādetya viveśa svatanuṃ bhṛguḥ
||6||vismayasmerayā dṛṣṭyā kālamālokya kāntayā .
vītarāgamuvācedaṃ vītarāgo munirvacaḥ
||7||bhagavanbhūtabhavyeśa bālā vayamanujjvalāḥ .
tvādṛśāmeva dhīrdeva trikālāmaladarśinī
||8||nānākāravikārāḍhyā satyevāsatyarūpiṇī .
vibhramaṃ janayatyeṣā dhīrasyāpi jagatsthitiḥ
||9||tvameva deva jānāsi tvadabhyantaravarti yat .
rūpamasyā manovṛtterindrajālavidhāyakam
||10||matputrasyāsya bhagavanmṛtyuḥ kila na vidyate .
tenemaṃ mṛtamālokya jātaḥ saṃbhramavānaham
||11||akṣīṇājīvitaṃ putraṃ kālo me nītavāniti .
niyatervaśato deva tucchāpīcchā mamoditā
||12||nanu vijñātasaṃsāragatayo vayamāpadām .
saṃpadāṃ caiva gacchāmo harṣāmarṣavaśaṃ vibho
||13||ayuktakāriṇi krodhaḥ prasādo yuktakāriṇi .
kartavya iti rūḍheyaṃ saṃsāre bhagavan sthitiḥ
||14||idaṃ kāryamidaṃ neti yāvatkāryaṃ jagadbhramaḥ .
tasyaitatsaṃparityāgo heya eva jagadguro
||15||kevalaṃ tāvakīṃ cintāmanālokya yadā vayam .
bhagavanbhavate kruddhā yātāḥ smastena bādhyatām
||16||tvayedānīmahaṃ deva smāritastanayehitam . .
samaṅgāyāstaṭe tena dṛṣṭo'yaṃ tanayo mayā
||17||mano jagati bhūtānāṃ dve śarīre'tra sarvagam .
mana eva śarīraṃ hi yenedaṃ bhāvyate jagat
||18||kāla uvāca .
samyaguktaṃ tvayā brahman śarīraṃ mana eva ca .
karoti dehaṃ saṃkalpātkumbhakāro ghaṭaṃ yathā
||19||karotyakṛtamākāraṃ kṛtaṃ nāśayati kṣaṇāt . .
saṃkalpena manomohādbālo vetālakaṃ yathā
||20||tathā ca saṃbhramasvapnamithyājñānādibhāsurāḥ . .
gandharvanagarākārā dṛṣṭā manasi śaktayaḥ
||21||sthūladṛṣṭidaśāṃ tvetāmavalambya mahāmune . .
puṃso manaḥ śarīraṃ ca kāyau dvāviti kathyate
||22||mano manananirmāṇamātrametajjagattrayam .
na sannāsadiva sphāramuditaṃ netaranmune
||23||cittadehāṅgalatayā bhedavāsanayeddhayā .
dvicandratvamivājñānānnānāteyaṃ samutthitā
||24||.
bhedavāsanayā paśyatpadārthanicayaṃ manaḥ . .
bhinnaṃ paśyati sarvatra ghaṭāvaṭapaṭādikam
||25||'
kṛśo'tiduḥkhī mūḍho'hametāścānyāśca bhāvanāḥ .
bhāvayatsvavikalpotthāṃ yāti saṃsāritāṃ manaḥ
||26||mananaṃ kṛtrimaṃ rūpaṃ mamaitanna yato'smyaham .
iti tattyāgataḥ śāntaṃ ceto brahma sanātanam
||27||yathā pravitatāmbhodhau drutāṃ naikataraṅgiṇi .
śāmyatspandatayānekakallolāvaliśālini
||28||vāryātmani same svacche śuddhe svāduni śītale .
avināśini vistīrṇe mahāmahimani sphuṭe
||29||hrasvastaraṅgaḥ svaṃ rūpaṃ bhāvayantyasvabhāvataḥ .
hrasvo'smīti vikalpena karoti svena bhāvanām
||30||dīrghastaraṅgaḥ svaṃ rūpaṃ bhāvayantyasvabhāvataḥ .
dīrgho'smīti vikalpena karoti svena bhāvanām
||31||hrasvaścaiva paribhraṣṭarūpo'smīti talātalam .
bhāvayanbhūtalaṃ yāti tādṛgbhāvanayā svayā
||32||utpannaśca palādūrdhvamutthito'smīti bhāvitaḥ .
saraśmiratnajālastu śobhate dīptayā śriyā
||33||tuṣārakarabimbasthaḥ śītalo'smīti bimbati .
sataṭācaladāvāgnipratibimbo jvaladvapuḥ
||34||bibheti bata dagdho'smītyāttamaunaśca kampate .
pratibimbitavelādritaṭapakṣavanadrumaḥ
||35||mahadārambhasaṃrambhasaṃyukto'smīti rājate .
viśallolānilātyantadhvastalolaśarīrakaḥ
||36||khaṇḍaśaḥ pariyāto'smītyāttakranda ivāravī .
na cormayaste jaladhervyatiriktāḥ payodharāt
||37||nacaikaṃ rūpameteṣāṃ kiṃcitsannāpyasanmayam .
nacaite hrasvadairghyādyā guṇāsteṣu na teṣu te
||38||normayaḥ saṃsthitā hyabdhau na tattatra na saṃsthitāḥ .
kevalaṃ svasvabhāvasthasaṃkalpavikalīkṛtāḥ
||39||naṣṭānaṣṭāḥ punarjātā jātājātāḥ punaḥ punaḥ .
parasparaparāmarśānnānyatāmupayāntyalam
||40||ekarūpāmbusāmānyamayā eva nirāmayāḥ .
tathaivāsminpravitate site śuddhe nirāmaye
||41||brahmamātraikavapuṣi brahmaṇi sphārarūpiṇi .
sarvaśaktāvanādyante pṛthagvadapṛthakkṛtāḥ
||42||saṃsthitāḥ śaktayaścitrā vicitrācāracañcalāḥ .
nānāśaktirhi nānātvameti sve vapuṣi sthitim
||43||bṛṃhitaṃ brahmaṇi brahma payasīvormimaṇḍalam .
strīpumānvyaṅgarūpeṇa brahmeva parivartate
||44||kalpanānyā jagannāmnī nāsīdasti bhaviṣyati .
brahmaṇo jagato bhedo manāgapi na vidyate
||45||saṃpūrṇaṃ khalvidaṃ brahma jagadbrahmaiva kevalam .
iti bhāvaya yatnena hyanyatsarvaṃ parityaja
||46||nānārūpiṇyekarūpā vairūpyaśatakāriṇī .
niyatirniyatākārā padārthamadhitiṣṭhati
||47||jaḍājaḍamupādatte cittamāyāti cinmaye .
vāsanārūpiṇī śaktiḥ svastharūpā sthitātmanaḥ
||48||brahmaivānagha tenedaṃ sphārākāraṃ vijṛmbhate .
nānārūpaiḥ pratispandaiḥ paripūrṇa ivārṇavaḥ
||49||nānātāṃ svayamādatte nānākāravihārataḥ .
ātmaivātmanyātmanaiva samudrāmbha ivāmbhasi
||50||vyatiriktā na payaso vicitrā vīcayo yathā .
vyatiriktā na viśveśātsamagrāḥ kalpanāstathā
||51||śākhāpuṣpalatāpatraphalakorakayuktayaḥ .
yathaikasmiṃstathā bīje sarvadā sarvaśaktitā
||52||vicitravarṇatā yadvaddṛśyate kaṭhinātape .
vicitraśaktitā tadvaddeveśe sadasanmayī
||53||vicitrarūpodetīyamavicitrātsthitiḥ śivāt .
ekavarṇātpayovāhācchakracāpalatā yathā
||54||ajaḍājjaḍatodeti jāḍyabhāvanahetukā .
ūrṇanābhādyathā tanturyathā puṃsaḥ suṣuptatā
||55||acitaścetasaḥ śaktiṃ svabandhāyecchayā śivaḥ .
tanoti tāntavaṃ kośaṃ kośakārakṛmiryathā
||56||svecchayātmātmano brahmanbhāvayitvaiṣa vismṛtim .
karoti kaṭhinaṃ bandhaṃ kośakārakṛmiryathā
||57||svecchayātmātmano brahmanbhāvayitvā svakaṃ vapuḥ .
saṃsārānmokṣamāpnoti svālānādiva vāraṇaḥ
||58||yathaiva bhāvayatyātmā satataṃ bhavati svayam .
tathaivāpūryate śaktyā śīghrameva mahānapi
||59||bhāvitā śaktirātmānamātmatāṃ nayati kṣaṇāt .
anantamakhilaṃ prāvṛḍmihikā mahatī yathā
||60||yā śaktiruditā śīghraṃ yāti tanmayatāmajaḥ .
ya evartuḥ sthitiṃ yātastanmayo bhavati drumaḥ
||61||na mokṣo mokṣa īśasya na bandho bandha ātmanaḥ .
bandhamokṣadṛśau loke na jāne protthite kutaḥ
||62||nāsti bandho na mokṣo'sti tanmayastviva lakṣyate .
grastaṃ nityamanityena māyāmayamaho jagat
||63||yadaiva cittaṃ kalitaṃ kilānenākalātmanā .
kośakāravadātmāyamanenāvalitastadā
||64||anyonyarūpāstvatyantaṃ vikalpitaśarīrakāḥ .
manaḥśaktaya etasmādimā niryānti koṭayaḥ
||65||tajjāstatsthāḥ pṛthagrūpāḥ samudrādiva vīcayaḥ .
tajjāstatsthāḥ pṛthaksthāśca candrādiva marīcayaḥ
||66||asminspandamaye sphāre paramātmamahāmbudhau .
cijjale vitatābhoge cinmātrarasamālini
||67||kāścitsthirā brahmaviṣṇū kāścidrudratvamāgatāḥ .
kāścitpuruṣatāṃ prāptāḥ kāściddevatvamāgatāḥ
||68||[ laharyaḥ prasphurantyetāḥ svabhāvodbhāvitātmakāḥ .
kāścidyamamahendrārkavahnivaiśravaṇādikāḥ ..
ghnanti kurvanti tiṣṭhanti laharyaścapalaiṣaṇāḥ .
kāścitkiṃnaragandharvavidyādharasurādikāḥ ..
utpatanti patantyugrā laharyaḥ parivalgitāḥ .
kāścitkiṃcitsthirākārā yathā kamalajādikāḥ ..
kāścidutpannavidhvastā yathā suranarādikāḥ ..]
kṛmikīṭapataṅgāhigomaśājagarādikāḥ .
kāścittasminmahāmbhodhau sphurantyetembubinduvat
||69||kāściccalā naramṛgagṛdhrajambulakādikāḥ .
sphuranti girikuñjeṣu velāvanataṭeṣviva
||70||sudīrghajīvitāḥ kāścitkāścidatyalpajīvitāḥ .
atucchakalanāḥ kāścitkāścittucchaśarīrakāḥ
||71||saṃsārasvapnasaṃrambhe kāścitsthairyeṇa bhāvitāḥ .
suvikalpahatāḥ kāścicchaṅkante susthiraṃ jagat
||72||alpālpabhāvanāḥ kāściddainyadoṣavaśīkṛtāḥ .
kṛśo'tiduḥkhī mūḍho'hamitiduḥkhairvaśīkṛtāḥ
||73||kāścitsthāvaratāṃ yātāḥ kāściddevatvamāgatāḥ .
kāścitpuruṣatāṃ prāptāḥ kāścidarṇavatāṃ gatāḥ
||74||kāścitsthitā jagati kalpaśatānyanalpāḥ
kāścidvrajanti paramaṃ padaminduśuddhāḥ .
brahmārṇavātsamuditā laharīvilolā-
ścitsaṃvido hi mananāparanāmavatyaḥ
||75||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 sthitiprakaraṇe bhārgavopākhyāne saṃsārapravṛttidarśanaṃ nāmaikādaśaḥ sargaḥ .. 11 ..