Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīsarasvatyuvāca .
asmin raṇavare rājanmartavyaṃ bhavatādhunā .
prāptavyaṃ prāktanaṃ rājyaṃ sarvaṃ pratyakṣameva te
||1||kumāryā mantriṇā caiva tvayā ca prāktanaṃ puram .
āgantavyaṃ śavībhūtaṃ prāptavyaṃ taccharīrakam
||2||āvāṃ yāvo yathāyātaṃ vātarūpeṇa ca tvayā .
āgantavyaḥ sa deśastu kumāryā mantriṇāpi ca
||3||anyaiva gatiraśvasya gatiranyā kharoṣṭrayoḥ .
madasvinnakapolasya gatiranyaiva dantinaḥ
||4||prastuteti kathā yāvanmitho madhurabhāṣiṇoḥ .
tāvatpraviśya saṃbhrānta uvācordhvasthito naraḥ
||5||deva sāyakacakrāsigadāpīraghavṛṣṭimat .
mahatparabalaṃ prāptamekārṇava ivoddhataḥ
||6||kalpakālāniloddhūtakulācalaśilopamam .
gadāśaktibhuśuṇḍīnāṃ vṛṣṭiṃ muñcati tuṣṭimat
||7||nagare nagasaṃkāśe lagno'gnirvyāptadiktaṭaḥ .
dahaṃścaṭacaṭāsphoṭaiḥ pātayatyuttamāṃ purīm
||8||kalpāmbudaghaṭātulyā vyomni dhūmamahādrayaḥ .
balātproḍḍayanaṃ kartuṃ pravṛttā garuḍā iva
||9||śrīvasiṣṭha uvāca .
sasaṃbhramaṃ vadatyevaṃ puruṣe paruṣāravaḥ .
udabhūtpūrayannāśā bahiḥ kolāhalo mahān
||10||balādākarṇakṛṣṭānāṃ dhanuṣāṃ śaravarṣiṇām .
bṛṃhatāmatimattānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām
||11||pure caṭacaṭāsphoṭairdahatāṃ jātavedasām .
paurāṇāṃ dagdhadārāṇāṃ mahāhalahalāravaiḥ
||12||taratāmagnikhaṇḍānāṃ ṭāṃkāraḥ kathito ravaiḥ .
jvalitānāṃ parispandāddhagaddhagiti cārciṣām
||13||atha vātāyanāddevyau mantrī rājā vidūrathaḥ .
dadṛśuḥ prollasannādaṃ mahāniśi mahāpuram
||14||pralayānalasaṃkṣubdhapūrṇaikārṇavaraṃhasā .
pūrṇaṃ parabalenograhetimeghataraṅgiṇā
||15||kalpāntavahnivigalanmerubhūdharabhāsuraiḥ .
dahyamānaṃ mahājvālājvālairambarapūrakaiḥ
||16||muṣṭigrāhyamahāmeghagarjāsaṃtarjitorjitaiḥ .
ghoraṃ kalakalārāvairmāṃsalairdasyujalpitaiḥ
||17||puṣkarāvartasaṃkāśadhūmrūbhrapihitāmbaram .
proḍḍīnahemāgranibhairjvālāpuñjairnirantaram
||18||taradulmukakhaṇḍogratārātaralitāmbaram .
anyonyadeśasadmaughaprajvalajjvalanācalam
||19||hatasainyapurāpātaṃ drutāṅgārābhrakoṭaraiḥ .
karkaśākrandanirdagdhalokapūgogragarjitam
||20||kṛśānukaṇanārācanirantaratarāmbaram .
bahuhetiśilājālaluṭhaddagdhapurotkaram
||21||raṇaddviradasaṃghaṭṭakuṭṭitodbhaṭasadbhaṭam .
vidravattaskaracchedamārgakīrṇamahādhanam
||22||aṅgārarāśinipatannaranāryugrarodanam .
sphuṭaccaṭacaṭāśabdapraluṭhatsphuṭakāṣṭhakam
||23||vipulālātacakraughaśatasūryanabhastalam .
aṅgāraśikhirākīrṇasamastavasudhātalam
||24||dagdhāgnikāṣṭhakrekāraraṇajjavalanavaiṇavam .
dagdhajantughanākrandarudatsakalasainikam
||25||pāṃsuśeṣāttarājaśrīvṛddhatṛptahutāśanam .
sakalagrasanārambhasodyogāgnimahāśanam
||26||yadṛcchātkāraḍātkārakaṭhināgniraṭadgṛham .
anantajantubhojyānnavahnibhuktendhanaspṛham
||27||atha śuśrāva tatrāsau giro rājā vidūrathaḥ .
yodhānāṃ dagdhadārāṇāṃ paśyatāmabhidhāvatām
||28||hā mattamarudūrdhvasthānaṅgāra gṛhapādapān .
raṇatkharakharaṃ nīrajālāmātapapanthinaḥ
||29||hā dagdhadārāḥ prāleyaśītā deheṣu dantinām .
magnā manastu mahatāmiva vijñānasūktayaḥ
||20||hā tāta hetayo lagnāstaruṇīkabarītṛṇe .
jvalanti śuṣkaparṇaughā iva vīrānileritāḥ
||31||āvartananadīdīrghā vahatyūrdhvataraṅgiṇī .
paśyeyaṃ dhūmayamunā vyomagaṅgāṃ pradhāvati
||32||vahadulmukakāṣṭhordhvagāminī dhūmanimnagā .
vaimānikānandhayati paśyāgnikaṇabudbudā
||33||asyā mātā pitā bhrātā jāmātā stanapāḥ sute .
asminsadmani nirdagdhā dagdhaivāsatsamindhane
||34||hā hā hāgaccha te śīghrametadaṅgāramandiram .
itaḥ pravṛttaṃ patituṃ sumeruḥ pralaye yathā
||35||aho śaraśilāśaktikuntaprāsāsihetayaḥ .
jālasaṃdhyābhrapaṭalaṃ viśanti śalabhā iva
||36||hetipravāhā jvalanaṃ nabhasyantyāṃ viśantyaho .
vaḍavānalamujvālamarṇaḥpūrā ivārṇavāt
||37||dhūmāyanti mahābhrāṇi jvālāḥ śikharikoṭiṣu .
sarasānyapi śuṣyanti hṛdayānīva rāgiṇām
||38||ālānatvaruṣevaitā dantibhirvṛkṣapaṅktayaḥ .
sphuratkaṭakaṭārāvaṃ pātyante kṛtacītkṛtaiḥ
||39||puṣṭaṣuṣpaphalaskandhā gataśrīkā gṛhadrumāḥ .
gatā nirdagdhasarvasvā gṛhasthā iva dīnatām
||43||mātāpitṛvinirmuktā bālakāstimirāvalīm .
magnanto'ṅgeṣurathyāsu kuḍyapātena hā hatāḥ
||41||vātavidrāvitāttrasyankīraṇyo raṇamūrdhani .
patadaṅgārakāgārabhāriṇaḥ kaṭukūjitam
||42||hā kaṣṭamasinirbhinne skandhe sannadṛḍholmuke .
patito yantrapāṣāṇaḥ puruṣsyāśaniryathā
||43||gavāśvamahiṣebhoṣṭraśvaśṛgāleḍakairaho .
ghorai raṇamivārabdhaṃ mārgarodhakamākulaiḥ
||44||paṭaiḥ paṭapaṭāśabdajalajālālimālitaiḥ .
ākrandantyaḥ striyo yānti sthalapadmācitā iva
||45||strīṇāṃ jvālālavāḥ paśya lihantyalakavallarīḥ .
kurvanto'śokapuṣpābhāṃ karabhā iva pannagīḥ
||46||hā hā hariṇaśāvākṣyāḥ pakṣalakṣaṇapakṣmasu .
kumārgeṣviva viśrāntimeti kārśānavī śikhā
||47||dahyamāno viniryāti na kalatraṃ vinā naraḥ .
aho bata durucchedāḥ prāṇināṃ snehavāgurāḥ
||48||karī rabhasanirlūnajvaladaṅgārapādapaḥ .
pluṣṭapuṣkarakaḥ kopānmagnaḥ puṣkaradaṃ saraḥ
||49||dhūmo'mbudapadaṃ prāpya vilolāntastaḍillataḥ .
jvaladaṅgāranārācanikaraṃ parivarṣati
||50||deva dhūmasphuradvahnikaṇa āvartavṛttimān .
sthita āpīḍavāttavyomni ratnapūrṇa ivārṇavaḥ
||51||gauramambaramābhāti jvālāśikharatejasā . ..
mṛtyunevotsave dattaḥ kuṅkumāktakaraṇḍakaḥ
||52||aho nu viṣamaṃ cedaṃ vartate vṛttavarjitam .
dhriyante rājanāryo'pi vairivīrairudāyudhaiḥ
||53||lolasragdāmakusumairmārgaprākārakārakaiḥ .
ardhanirdagdhakabarīkīrṇavakṣasthalastanāḥ
||54||ālolāmbarasaṃlakṣyanitambajaghanasthalāḥ .
patanmāṇikyavalayavalitāvanimaṇḍalāḥ
||55||chinnahāralatājālavikīrṇāmalamauktikāḥ .
dṛṣṭādṛṣṭastanaśreṇīpārśvodyatkanakaprabhāḥ
||196||kurarīkarkaśākrandamandīkṛtaraṇāravāḥ .
dhārāvāhāsrutārāvabhinnapārśvavicetanāḥ
||57||raktakardamavāṣpāmbuklinnagrandhitavāsasaḥ .
bhujamūlārpitabhujairnīyamānā balānnṛbhiḥ
||58||ka ivāsminparitrātā syādityādīnavīkṣitaiḥ .
utpalālīva varṣadbhiḥ pariroditasainikāḥ
||59||mṛṇālakomalācchorumūlajālaiḥ sunirmalaiḥ .
svacchāmbaratalālakṣyairākāśanalinīnibhāḥ
||60||ālolamālyavasanābharaṇāṅgarāgā
bāṣpākulātatacalālakavallarīkāḥ .
ānandamandaranirantaramathyamānā-
tkāmārṇavātsamuditā iva rājalakṣmyaḥ
||61||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 agnidagdhagṛhādivarṇanaṃ nāma tricatvāriṃśaḥ sargaḥ .. 43 ..