Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīdevyuvāca .
pratibhānti jagantyāśu mṛtimohādanantaram .
jīvasyonmīlanādakṣṇo rūpāṇīvākhilānyalam
||1||dikkālakalanākāśadharmakarmamayāni ca .
parisphurantyanantāni kalpāntasthairyavanti ca
||2||nānubhūtaṃ na yaddṛṣṭaṃ tanmayā kṛtamityapi .
tatkṣaṇātsmṛtitāmeti svapne svamaraṇaṃ yathā
||3||bhrāntirevamananteyaṃ cidvyomavyomni bhāsurā .
apakuḍyā jagannāmnī nagarī kalpanātmikā
||4||idaṃ jagadayaṃ sargaḥ smṛtireveti jṛmbhate .
dūrakalpakṣaṇābhyāsaviparyāsaikarūpiṇī
||5||nānubhūtānubhūtā ca jñaptiritthaṃ dvirūpiṇī .
pūrvakāraṇariktaiva cidrūpaiva pravartate
||6||nānubhūte'nubhūtatvasaṃvidantarudetyapi .
svapnabhramādāvanyasminpitarīva pituḥ smṛtiḥ
||7||kadācitsmṛtitāṃ tyaktvā pratibhāmātrameva sat .
bhāti prathamasargeṣu rūpeṇa tadanukramāt
||8||dṛśyaṃ tribhuvanādīdamanubhūtaṃ smṛtau sthitam .
keṣāṃcittanvi keṣāṃcinnānubhūtaṃ smṛtau sthitam
||9||pratibhāsata evedaṃ keṣāṃcitsaraṇaṃ vinā .
cidaṇūnāṃ prajeśatvaṃ kākatālīyavadyataḥ
||10||atyantavismṛtaṃ viśvaṃ mokṣa ityabhidhīyate .
īpsitānīpsite tatra na staḥ kācana kasyacit
||11||atyantābhāvasaṃpattiṃ vināhantājagatsthiteḥ .
anutpādamayī hyeṣā nodetyeva vimuktatā
||12||rajjvāṃ sarpabhramaḥ sarpaśabdārthāsaṃbhavaṃ sthitam .
anutpādamayaṃ tyaktvā śānto'pi hi na śāmyati
||13||ardhaśānto na śānto'sau sametyarthatayā punaḥ .
udetyekapiśācānte piśāco'nyo hyadhīmataḥ
||14||saṃsāraścāyamābhogī parameveti niścayaḥ .
kāraṇābhāvato bhāti yadihābhātameva tat
||15||līlovāca .
brāhmaṇabrāhmaṇīrūpe sarge kāraṇasaṃsmṛtiḥ .
kathamabhyutthitā sāsya smaraṇīyamidaṃ vinā
||16||śrīdevyuvāca .
pitāmahasmṛtistatra kāraṇaṃ tasya na smṛtiḥ .
pūrvaṃ na saṃbhavatyeva muktatvātpūrvajanmanaḥ
||17||pūrvaṃ na saṃbhavatyeva smaraṇīyamiti svayam .
padmajāditvamāyāti caitanyasya tathāsthiteḥ
||18||abhūvamahamityanyaḥ prajānāthaḥ prajāpateḥ .
kākatālīyavatkaścidbhavati pratibhāmayaḥ
||19||evamabhyudite loke na kiṃcinna kadācana .
kvacidabhyuditaṃ nāma kevalaṃ cinnabhaḥ sthitam
||20||dvividhāyāḥ smṛterasyāḥ kāraṇaṃ paramaṃ padam .
kāryakāraṇabhāvo'sāveka eva cidambare
||21||kārya ca kāraṇaṃ caiva kāraṇaiḥ sahakāribhiḥ .
kāryakāraṇayoraikyāttadabhāvānna śāmyati
||22||mahācidrūpameva tvaṃ smaraṇaṃ viddhi vedanam .
kāryakāraṇatā tena sa śabdo na ca vāstavaḥ
||23||evaṃ na kiṃcidutpannaṃ dṛśyaṃ cijjagadādyapi .
cidākāśe cidākāśaṃ kevalasvātmani sthitam
||24||līlovāca .
aho nu paramā dṛṣṭirdarśitā devi me tvayā .
rūpaśrīrjāgatī prātaḥ prabhayevekṣaṇadyutiḥ
||25||idānīmahametasyāṃ yāvatpariṇatā dṛśi .
nābhyāsena vinā tāvadbhindhīdaṃ devi kautukam
||26||yatrāsau brāhmaṇo gehe brāhmaṇyā sahito'bhavat .
taṃ sargaṃ taṃ girigrāmaṃ naya māṃ taṃ vilokaye
||27||śrīdevyuvāca .
acetyacidrūpamayīṃ paramāṃ pāvanīṃ dṛśam .
avalambyemamākāramavamucya bhavāmalā
||28||tataḥ prāpsyasyasaṃdehaṃ vyomātmānaṃ nabhaḥsthitam .
bhūmiṣṭhanarasaṃkalpo gaganāntaḥ puraṃ yathā
||29||evaṃ sthite taṃ paśyāvaḥ saha sargamanargalam .
ayaṃ taddarśanadvāre deho hi paramārgalam
||30||līlovāca .
amunā devi dehena jagadanyadavāpyate .
na kasmādatra me yuktiṃ kathayānugrahāgrahāt
||31||śrīdevyuvāca .
jagantīmānyamūrtāni mūrtimanti mudhāgrahāt .
bhavadbhiravabuddhāni hemānīvormikādhiyā
||32||hemnyūrmikārūpadhare'pyūrmikātvaṃ na vidyate .
yathā tathā jagadrūpe jagannāsti ca brahmaṇi
||33||jagadākāśamevedaṃ brahmaiveha tu dṛśyate .
dṛśyate kācidapyatra dhūlirambunidhāviva
||34||ayaṃ prapañco mithyaiva satyaṃ brahmāhamadvayam .
atra pramāṇaṃ vedāntā guravo'nubhavastathā
||35||brahmaiva paśyati brahma nābrahma brahma paśyati .
sargādināmnā prathitaḥ svabhāvo'syaiva cedṛśaḥ
||36||na brahmajagatāmasti kāryakāraṇatodayaḥ .
kāraṇānāmabhāvena sarveṣāṃ sahakāriṇām
||37||yāvadabhyāsayogena na śāntā bhedadhīstava .
nūnaṃ tāvadatadrūpā na brahma paripaśyasi
||38||tatra rūḍhimupāyātā ya ime tvasmadādayaḥ .
abhyāsādbrahmasaṃpatteḥ paśyāmaste hi tatparam
||39||saṃkalpanagarasyaiva mamākāśamayaṃ vapuḥ .
brahmaiva cāntaḥ paśyāmi dehenānena tatpadam
||40||viśuddhajñānadehārhāstathaite padmajādayaḥ .
brahmātmajagadādīnāmaṃśe saṃsthānamaṅgane
||41||tavābhyāsaṃ vinā bāle nākāro brahmatāṃ gataḥ .
sthitaḥ kalanarūpātmā tena tannānupaśyasi
||42||yatra svasaṃkalpapuraṃ svadehena na labhyate .
tatrānyasaṃkalpapuraṃ deho'nyo labhate katham
||43||tasmādenaṃ parityajya dehaṃ cidvyomarūpiṇī .
yatpaśyasi tadevādya kuru kāryavidāṃvare
||44||saṃkalpanagaraṃ satyaṃ yathāsaṃkalpitaṃ prati .
saṃdehaṃ vā videhaṃ vā netaraṃ prati kiṃcana
||45||ādisarge jagadbhrāntiryatheyaṃ sthitimāgatā .
tathā tadāprabhṛtyevaṃ niyatiḥ prauḍhimāgatā
||46||līlovāca .
tvayoktaṃ devi gacchāvo brāhmaṇabrāhmaṇī jagat .
sahetīdamidaṃ vacmi kathaṃ gantavyamamba he
||47||imaṃ dehamihāsthāpya śuddhasattvānupātinā .
cetasā taṃ paraṃ yāmi lokaṃ tvaṃ kathameṣi tat
||48||śrīdevyuvāca .
saṃkalpavyomavṛkṣaste yathā sannapi khātmakaḥ .
na kuḍyātmā na kuḍyena rodhyate nāpi kuḍyahā
||49||śuddhaikasattvanirmāṇaṃ cidrūpasyaiva tatkila .
pratibhānamatastasmātparasmvādbhidyate manāk
||50||so'yametādṛśo deho nainaṃ saṃtyajya yāmyaham .
anenaiva tamāpnomi deśaṃ gandhamivānilaḥ
||51||yathā jalaṃ jalenāgniragninā vāyunānilaḥ .
milatyevamato deho dehairanyairmanomayaiḥ
||52||nahi pārthivatāsaṃvidetya pārthivasaṃvidā .
ekatvaṃ kalpanāśailaśailayoḥ kvāhatirmithaḥ
||53||ātivāhika evāyaṃ tvādṛśaiścittadehakaḥ .
ādhibhautikatābuddhyā gṛhītaścirabhāvanāt
||54||yathā svapne yathā dīrghakāladhyāne yathā bhrame .
yathā ca sati saṃkalpe yathā gandharvapattane
||55||vāsanātānavaṃ nūnaṃ yadā te sthitimeṣyati .
tadātivāhiko bhāvaḥ punareṣyati dehake
||55||līlovāca .
ātivāhikadehatvapratyaye ghanatāṃ gate .
tāmavāpnotyayaṃ deho daśāmāho vinaśyati
||57||śrīdevyuvāca .
yadasti nāma tatraiva nāśānāśakramo bhavet .
vastuto yacca nāstyeva nāśaḥ syāttasya kīdṛśaḥ
||58||rajjvāṃ sarpabhrame naṣṭe satyabodhavaśātsute .
sarpo na naṣṭa unnaṣṭo vetyevaṃ kaiva sā kathā
||59||yathā satyaparijñānādrajjvā sarpo na dṛśyate .
tathātivāhikajñānāddṛśyate nādhibhautikaḥ
||60||kalpanāpi nivarteta kalpitā yadi kenacit .
sā śilā samapāstaiva yā nehāsti kadācana
||61||paraṃ pare parāpūrṇamidaṃ dehādikaṃ sthitam .
iti satyaṃ vayaṃ bhadre paśyāmo nābhipaśyasi
||62||ādisarge bhaveccittvaṃ kalpanākalpitaṃ yadā .
tadā tataḥ prabhṛtyekasattvaṃ dṛśyamavekṣate
||62||līlovāca .
ekasminneva saṃśānte dikkālādyavibhāgini .
vidyamāne pare tattve kalanāvasaraḥ kutaḥ
||54||śrīdevyuvāca .
kaṭakatvaṃ yathā hemni taraṅgatvaṃ yathāmbhasi .
satyatvaṃ ca yathā svapnasaṃkalpanagarādiṣu
||65||nāstyeva satyanubhave tathā nāstyeva brahmaṇi .
kalpanāvyatiriktātmatatsvabhāvādanāmayāt
||66||yathā nāstyambare pāṃsuḥ pare nāsti tathā kalā .
akalākalanaṃ śāntamidamekamajaṃ tatam
||67||yadidaṃ bhāsate kiṃcittattasyeva nirāmayam .
kacanaṃ kācakasyeva kāntasyā'timaṇeriva
||68||līlovāca .
etāvantaṃ ciraṃ kālamete devi vayaṃ vada .
bhrāmitāḥ kena nāmāpi dvaitādvaitavikalpanaiḥ
||69||śrīdevyuvāca .
avicāreṇa tarale bhrāntāsi ciramākulā .
avicāraḥ svabhāvotthaḥ sa vicārādvinaśyati
||70||avicāro vicāreṇa nimeṣādeva naśyati .
eṣā sattaiva tenāntaravidyaiṣā na vidyate
||71||tasmānnaivāvicāro'sti nāvidyāsti na bandhanam .
na mokṣo'sti nirābādhaṃ śuddhabodhamidaṃ jagat
||72||etāvantaṃ yadākālaṃ tvayaitanna vicāritam .
tadā na saṃprabuddhā tvaṃ bhrāntaivābhava ākulā
||73||adyaprabhṛti buddhāsi vimuktāsi vivekinī .
vāsanātānavaṃ bījaṃ patitaṃ tava cetasi
||74||ādāveva hi notpannaṃ dṛśyaṃ saṃsāranāmakam .
yadā tadā kathaṃ tena vāsyante vāsanāpi kā
||75||atyantābhāvasaṃpattau draṣṭṛdṛśyadṛśāṃ manaḥ .
ekadhyāne pare rūḍhe nirvikalpasamādhini.
||75||vāsanākṣayabīje'sminkiṃcidaṅkurite hṛdi .
kramānnodayameṣyanti rāgadveṣādikā dṛśaḥ
||77||saṃsārasaṃbhavaścāyaṃ nirmūlatvamupaiṣyati .
nirvikalpasamādhānaṃ pratiṣṭhāmalameṣyati
||78||vigatakalanakālimākalaṅkā
gaganakalāntaranirmalāmbanena .
sakalakalanakāryakāraṇāntaḥ
katipayakālavaśādbhaviṣyasīti
||79||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe viśrāntyupadeśo nāmaikaviṃśaḥ sargaḥ .. 21 ..