Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvālmīkiruvāca .
kathayatyevamuddāmavacane munināyake .
śrotumekarase jāte jane maunamupasthite
||1||śānteṣu kiṅkiṇījālaraveṣu spandanaṃ vinā .
pañjarāntarahārītaśukeṣvapyastakeliṣu
||2||suvismṛtavilāsāsu sthitāsu lalanāsvapi .
citrabhittāviva nyaste samaste rājasadmani
||3||muhūrtaśeṣamabhavaddivasaṃ madhurātapam .
vyavahārā ravikaraiḥ saha tānavamāyayuḥ
||4||vavurutphullakamalaprakarāmodamāṃsalāḥ .
vāyavo madhuraspandāḥ śravaṇārthamivāgatāḥ
||5||śrutaṃ cintayituṃ bhānurivāhoracanābhramam .
tatyājaikāntamagamacchūnyamastagirestaṭam
||6||uttasthurmihikārambhasamatā vanabhūmiṣu .
vijñānaśravaṇādantaḥśītalāḥ śāntatā iva
||7||babhūvuralpasaṃcārā janā daśasu dikṣvapi .
sāvadhānatayā śrotumiva saṃtyaktaceṣṭitāḥ
||8||chāyā dīrghatvamājagmurvāsiṣṭhaṃ vacanakramam .
iva śrotumaśeṣāṇāṃ vastūnāṃ dīrghakandharāḥ
||9||pratīhāraḥ puraḥ prahvo bhūtvāha vasudhādhipam .
deva snānadvijārcāsu kālo vyatigato bhṛśam
||10||tato vasiṣṭho bhagavānsaṃhṛtya madhurāṃ giram .
adya tāvanmahārāja śrutametāvadastu vaḥ
||11||prātaranyadvadiṣyāmi ityuktvā maunavānabhūt .
ityākarṇyaivamastūktvā bhūpatirbhūtivṛddhaye
||12||puṣpapādyārghasanmānadakṣiṇādānapūjayā .
sadevarṣimunīnviprānpūjayāmāsa sādaram
||13||athottasthau sabhā sarvā sarājamunimaṇḍalā .
maṇḍalākīrṇaratnaughapariveṣāvṛtānanā
||14||parasparāṅgasaṃghaṭṭaraṇatkeyūrakaṅkaṇā .
hārabhārāhṛtasvarṇapaṭṭābhorustanāntarā
||15||śekharotsaṅgaviśrāntaprabuddhamadhupasvanaiḥ .
saghuṃghumaśirobhārā vadadbhiriva mūrdhajaiḥ
||16||kāñcanābharaṇoddyotakanakīkṛtadiṃgmukhāḥ .
buddhisthamunivāgarthasaṃśāntendriyavṛttayaḥ
||17||jagmurnabhaścarā vyoma bhūcarā bhūmimaṇḍalam .
cakrurdinasamācāraṃ sarve te sveṣu sadmasu
||18||etasminnantare śyāmā yāminī samadṛśyata .
janasaṅgādvinirmuktā gṛhe bālāṅganā yathā
||19||deśāntaraṃ bhāsayituṃ yayau divasanāyakaḥ .
sarvatrālokakartṛtvameva satpuruṣavratam
||20||udabhūdabhitaḥ saṃdhyā tārānikaradhāriṇī .
utphullakiṃśukavanā vasantaśrīrivoditā
||21||cūtanīpakadambāgragrāmacaityagṛhodare .
nililyire khagāścitte'vadātā vṛttayo yathā
||22||bhānorbhāsā bhūṣitairmeghaleśaiḥ
kiṃcitkiṃcitkuṅkumacchāyayeva .
pāścāttyo'driḥ pītavāsāḥ sameghaiḥ-
stārāhāraḥ śrīyutaḥ khaṃ sametaḥ
||23||pūjāmādāya saṃdhyāyāṃ pragatāyāṃ yathāgatam .
andhakārāḥ samuttasthurvetālā vapuṣā yathā
||24||avaśyāyakaṇāspandī helāvidyutapallavaḥ .
komalaḥ kumudāśaṃsī vavāvāśītalo'nilaḥ
||25||paramāndhyamupājagmudiśo'visphuṭatārakāḥ .
lambadīrghatamaḥkeśyo vidhavā iva yoṣitaḥ
||26||āyayau bhuvanaṃ tejaḥ kṣīrapūreṇa pūrayan .
rasāyanamayākāraḥ śaśikṣīrārṇavo nabhaḥ
||27||jagmustimirasaṃghātāḥ palāyya kvāpyadṛśyatām .
śrutajñānagiraścittānmahīpānāmivājñatāḥ
||28||ṛṣayo bhūmipālāśca munayo brāhmaṇāstathā .
cetasīva vicitrārthāḥ svāspadeṣu viśaśramuḥ
||29||yamakāyopamāśyāmā yayau timiramāṃsalā .
āyayau mihikāsphārā tatra teṣāmuṣaḥ śanaiḥ
||30||antardhānamupājagmustārā nabhasi bhāsurāḥ .
prabhātapavaneneva hṛtāḥ kusumavṛṣṭayaḥ
||31||dṛśyatāmājagāmārkaḥ prabhonmīlitalocanaḥ .
vivekavṛttirmahatāṃ manasīva navoditā
||32||bhānorbhāsā bhūṣitairmeghaleśaiḥ
kiṃcitkiṃcitkuṅkumacchāyayeva .
pūrvakṣmābhṛtpītavāsāḥ sameghai-
stārāhāraḥ śrīyutaḥ khaṃ sametaḥ
||33||sabhāṃ punarupājagmurnabhaścaramahīcarāḥ .
hyastanena krameṇaiva kṛtaprātastanakramāḥ
||34||pūrvavatsaṃniveśena viveśa sakalā sabhā .
babhūvāspanditākārā vātamukteva padminī
||35||atha prasaṅgamāsādya rāmo madhurayā girā .
uvāca muniśārdūlaṃ vasiṣṭhaṃ vadatāṃ varam
||36||śrīrāma uvāca .
bhagavanmanaso rūpaṃ kīdṛśaṃ vada me sphuṭam .
yasmātteneyamakhilā tanyate lokamañjarī
||37||śrīvasiṣṭha uvāca .
rāmāsya manaso rūpaṃ na kiṃcidapi dṛśyate .
nāmamātrādṛte vyomno yathā śūnyajaḍākṛteḥ
||38||na bāhye nāpi hṛdaye sadrūpaṃ vidyate manaḥ .
sarvatraiva sthitaṃ caitadviddhi rāma yathā nabhaḥ
||39||idamasmātsamutpannaṃ mṛgatṛṣṇāmbusaṃnibham .
rūpaṃ tu kṣaṇasaṃkalpāddvitīyendubhramopamam
||40||madhye yadetadarthasya pratibhānaṃ prathāṃ gatam .
sato vāpyasato vāpi tanmano viddhi netarat
||41||yadarthapratibhānaṃ tanmana ityabhidhīyate .
anyanna kiṃcidapyasti mano nāma kadācana
||42||saṃkalpanaṃ mano viddhi saṃkalpāttanna bhidyate .
yatho dravatvātsalilaṃ tathā spando yathānilāt
||43||yatra saṃkalpanaṃ tatra tanmano'ṅga tathā sthitam .
saṃkalpamanasī bhinne na kadācana kecana
||44||satyamastvathavā'satyaṃ padārthapratibhāsanam .
tāvanmātraṃ mano viddhi tadbrahmaiva pitāmahaḥ
||45||ātivāhikadehātmā mana ityabhidhīyate .
ādhibhautikabuddhiṃ tu sa ādhatte cirasthiteḥ
||46||avidyā saṃsṛtiścittaṃ mano bandho malastamaḥ .
iti paryāyanāmāni dṛśyasya viduruttamāḥ
||47||nahi dṛśyādṛte kiṃcinmanaso rūpamasti hi .
dṛśyaṃ cotpannamevaitanneti vakṣyāmyahaṃ punaḥ
||48||yathā kamalabījāntaḥ sthitā kamalavallarī .
mahācitparamāṇvantastathā dṛśyaṃ jagatsthitam
||49||prakāśasya yathā''loko yathā vātasya cāpalam .
yathā dravatvaṃ payasi dṛśyatvaṃ draṣṭarīdṛśam
||50||aṅgadatvaṃ yathā hemni mṛganadyāṃ yathā jalam .
bhittiryathā svapnapure tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ
||99||evaṃ draṣṭari dṛśyatvamananyadiva yatsthitam .
tadapyunmārjayāmyāśu tvaccittādarśato malam
||52||yaddraṣṭurasyādraṣṭṛtvaṃ dṛśyābhāve bhavedvalāt .
tadviddhi kevalībhāvaṃ tata evāsataḥ sataḥ
||53||tattāmupagate bhāve rāgadveṣādivāsanāḥ .
śāmyantyaspandite vāte spandanakṣubdhatā yathā
||54||asaṃbhavati sarvasmindigbhūmyākāśarūpiṇi .
prakāśye yādṛśaṃ rūpaṃ prakāśasyāmalaṃ bhavet
||55||trijagattvamahaṃ ceti dṛśye'sattāmupāgate .
draṣṭuḥ syātkevalībhāvastādṛśo vimalātmanaḥ
||56||anāptākhilaśailādi pratibimbe hi yādṛśī .
syāddarpaṇe darpaṇatā kevalātmasvarūpiṇī
||57||ahaṃ tvaṃ jagadityādau praśānte dṛśyasaṃbhrame .
syāttādṛśī kevalatā sthite draṣṭaryavīkṣaṇe
||58||śrīrāma uvāca .
saccenna śāmyatyevedaṃ nābhāvo vidyate sataḥ .
asattāṃ ca na vidmo'smindṛśye doṣapradāyini
||59||tasmātkathamiyaṃ śāmyedbrahmandṛśyaviṣūcikā .
manobhavabhramakarī duḥkhasaṃtatidāyinī
||60||śrīvasiṣṭha uvāca .
asya dṛśyapiśācasya śāntyai mantramimaṃ śrṛṇu .
rāmātyantamayaṃ yena mṛtimeṣyati naṅakṣyati
||61||yadasti tasya nāśo'sti na kadācana rāghava .
tasmāttannaṣṭamapyantarbījabhūtaṃ bhaveddhṛdi
||62||smṛtibījāccidākāśe punarudbhūya dṛśyadhīḥ .
lokaśailāmbarākāraṃ doṣaṃ vitanute'tanum
||63||ityanirmokṣadoṣaḥ syānna ca tasyeha saṃbhavaḥ .
yasmāddevarṣimunayo dṛśyante muktibhājanam
||64||yadi syājjagadādīdaṃ tasmānmokṣo na kasyacit .
bāhyasthamastu hṛtsthaṃ vā dṛśyaṃ nāśāya kevalam
||65||tasmādimāṃ pratijñāṃ tvaṃ śrṛṇu rāmātibhīṣaṇām .
yāmuttareṇa granthena nūnaṃ tvamavabudhyase
||66||ayamākāśabhūtādirūpo'haṃ ceti lakṣitaḥ .
jagacchabdasya nāmārtho nanu nāstyeva kaścana
||67||yadidaṃ dṛśyate kiṃciddṛśyajātaṃ purogatam .
paraṃ brahmaiva tatsarvamajarāmaramavyayam
||68||pūrṇe pūrṇaṃ prasarati śānte śāntaṃ vyavasthitam .
vyomanyevoditaṃ vyoma brahmaṇi brahma tiṣṭhati
||69||na dṛśyamasti sadrūpaṃ na draṣṭā na ca darśanam .
na śūnyaṃ na jaḍaṃ no cicchāntamevedamātatam
||70||śrīrāma uvāca .
vandhyāputreṇa piṣṭo'driḥ śaśaśṛṅgaṃ pragāyati .
prasārya bhujasaṃpātaṃ śilā nṛtyati tāṇḍavam
||71||sravanti sikatāstailaṃ paṭhantyupalaputrikāḥ .
garjanti citrajaladā itīvedaṃ vacaḥ prabho
||72||jarāmaraṇaduḥkhādiśailākāśamayaṃ jagat .
nāstīti kimidaṃ nāma bhavatā'pi mamocyate
||73||yathedaṃ na sthitaṃ viśvaṃ notpannaṃ na ca vidyate .
tathā kathaya me brahmanyenaitanniścitaṃ bhavet
||74||śrīvasiṣṭha uvāca .
nāsamanvitavāgasmi śrṛṇu rāghava kathyate .
yathedamasadābhāti vandhyāputra ivā''ravī
||75||idamādāvanutpannaṃ sargādau tena nāstyalam .
idaṃ hi manaso bhāti svapnādau pattanaṃ yathā
||76||mana eva ca sargādāvanutpannamasadvapuḥ .
tadetacchraṇu vakṣyāmi yathaivamanubhūyate
||77||manodṛśyamayaṃ doṣaṃ tanotīmaṃ kṣayātmakam .
asadeva sadākāraṃ svapnaḥ svapnāntaraṃ yathā
||78||tatsvayaṃ svairamevāśu saṃkalpayati dehakam .
teneyamindrajālaśrīrvitatena vitanyate
||79||sphurati valgati gacchati yācate
bhramati majjati saṃharati svayam .
aparatāmupayātyapi kevalaṃ
calati cañcalaśaktitayā manaḥ
||80||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe utpattiprakaraṇārthakalpanaṃ nāma caturthaḥ sargaḥ .. 4 ..