Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
dehe jāte na jāto'si dehe naṣṭe na naśyasi .
tvamātmanyakalaṅkātmā dehastava na kaścana
||1||yaḥ kuṇḍabadaranyāyo yā ghaṭākāśasaṃsthitiḥ .
tatraikasminkṣate kṣīṇe dve iti vyarthakalpanā
||2||vināśini vinaṣṭe'smindehe svāṃ sthitimāgate .
vinaśyāmīti yaḥ khedī taṃ dhigastvandhacetasam
||3||yādṛśo raśmirathayoḥ snehodvegavivarjitaḥ .
saṃbandhastādṛśo dehacittendriyamukhaiściteḥ
||4||gatetaretarāpekṣaḥ saraḥpaṅkāmalāmbhasām .
yathā rāghava saṃbandhastathā dehendriyātmanām
||5||yādṛśo'dhvā gatādhvānāṃ nirāsthāparidevanaḥ .
saṃyogo viprayogaśca tādṛśo dehadehinoḥ
||6||yathā kalpitavetālavikārabhayabhītayaḥ .
mithyaiva kalpitā ete tathā snehasukhādayaḥ
||7||bhūtapañcakasaṃpiṇḍādracitā janatāḥ pṛthak .
ekasmādeva viṭapādvicitrā iva putrikāḥ
||8||kāṣṭhetaratkāṣṭhabhāre kiṃcidanyanna dṛśyate .
bhūtapiṇḍetaraddehe kiṃcidanyanna dṛśyate
||9||bhūtapañcakavikṣobhanāśotpādeṣu he janāḥ .
harṣāmarṣaviṣādānāṃ kiṃ bhavanto vaśaṃ gatāḥ
||10||ko nāmātiśayaḥ puṃsāṃ strīnāmnyaparanāmni ca .
pelave bhūtasaṃghāte prodbhūtajanapātavat
||11||saṃniveśāṃśavaicitryamajñānāmeva tuṣṭaye .
tajjñānāṃ tu yathābhūtabhūtapañcakadarśanam
||12||mithaḥ śilāputrakayoryathaikopalaputrayoḥ .
śliṣṭayorapi no rāgastathā cittaśarīrayoḥ
||13||mṛtpuṃsāṃ yādṛśo'nyonyamāśayaḥ saṃgame bhavet .
buddhīndriyātmamanasāṃ saṃgame tādṛśo'stu te
||14||nānyonyasnehasaṃbandhabhājanaṃ śailaputrakāḥ .
dehendriyātmaprāṇāśca kasyātra paridevanā
||15||itaścetaśca jātāni yathā saṃśleṣayantyalam .
taraṅgāstṛṇajālāni tathā bhūtāni dehadṛk
||16||saṃyujyante viyujyante tṛṇānyabdhijale yathā .
muktāntaḥkalanaṃ dehe bhūtānyātmani vai tathā
||17||ātmā cittatayā dehabhūtānyāśleṣayansthitaḥ .
tṛṇānyāvṛttavṛttāntakalanotsiktamabdhivat
||18||prabodhāccetyatāṃ tyaktvā vrajatyātmātmatāṃ svayam .
svaspandavaśato vāri tyaktvācchatvamivācchatāṃ
||19||tato viśliṣṭabhūtaugho dehaṃ saṃprati paśyati .
vāyuskandhagato janturvasudhāmaṇḍalaṃ yathā
||20||pṛthagbhūtagaṇaṃ dṛṣṭvā dehātīto bhavatyajaḥ .
paraṃ prakāśamāyāti sūryakāntirivāhani
||21||jānātyathātmanātmānaṃ mānameyāmayojjhitam .
muktakṣībatayevāntaḥ svāṃ saṃvidamanusmaran
||22||ātmaiva spandate viśvaṃ vastujātairivoditam .
taraṅgakaṇakallolairanantāmbvambudhāviva
||23||evaṃprāyamahābodhā vītarāgā gatainasaḥ .
jīvanmuktāścarantīha mahāsattvapadaṃ gatāḥ
||24||yathā caranti vividhairmaṇiratnairmahormayaḥ .
nirastavāsanāścittavyavahāraistathottamāḥ
||25||na kūlakāṣṭhairjaladhirna rajobhirnabhastalam .
na mlāyati nijairlokavyavahārairihātmavān
||26||gatairabhyāgataiḥ svacchaiścapalairmalinairjaḍaiḥ .
na rāgo nāmbudherdveṣo bhogaiścādhigatātmanaḥ
||27||yanmanomananaṃ kiṃcitsamagraṃ jagati sthitam .
taccetyonmukhacittattvavilāsollasanaṃ viduḥ
||28||yadahaṃ yacca bhūtādi kālatritayabhāvi yat .
dṛśyadarśanasaṃbandhavistāraistadvijṛmbhate
||29||yadṛśyaṃ tadasatsadvā dṛṣṭimekāmupāśritam .
anyattvalepakaṃ tasmāddharṣaśokadṛśau kutaḥ
||30||asatyamevāsatyaṃ hi satyaṃ satyaṃ sadeva hi .
satyāsatyamasadviddhi tadarthaṃ kiṃ nu muhyasi
||31||asamyagdarśanaṃ tyaktvā samyakpaśya sulocana .
na kvacinmuhyati prauḍhaḥ samyagdarśanavāniha
||32||dṛśyadarśanasaṃbandhavistāraistadvijṛmbhate .
dṛśyadarśanasaṃbandhe yatsukhaṃ pāramātmikam
||33||anubhūtimayaṃ tasmātsāraṃ brahmeti kathyate .
dṛśyadarśanasaṃbandhe sukhasaṃvidanuttamā
||34||dadātyajñāya saṃsāraṃ jñāya mokṣaṃ sadodayam .
dṛśyadarśanasaṃbandhasukhamātmavapurviduḥ
||35||tadṛśyavalitaṃ bandhastanmuktaṃ muktirucyate .
dṛśyadarśanasaṃbandhasukhasaṃvidanāmayā
||36||kṣayātiśayamuktā cettanmuktiḥ socyate budhaiḥ .
dṛśyadarśanasaṃbandhe yānubhūtiḥ svagocarā
||37||dṛśyadarśananirmuktā tāmālambya bhavābhavaḥ .
sauṣuptī dṛṣṭireṣā hi yātyevaṃ saṃprakāśate
||38||evaṃ ca yāti turyatvamevaṃ muktiriti smṛtā .
dṛśyadarśanamuktāyāṃ yuktāyāṃ parayā dhiyā
||39||dṛśyadarśanasaṃbandhasaṃvidasyāṃ tu rāghava .
nātmā sthūlo na caivāṇurna pratyakṣo na cetaraḥ
||40||na cetano na ca jaḍo na caivāsanna sanmayaḥ .
nāhaṃ nānyo na caivaiko nāneko nāpyanekavān
||41||nābhyāśastho na dūrastho naivāsti na ca nāsti ca .
na prāpyo nāti cāprāpyo na vā sarvo na sarvagaḥ
||42||na padārtho nāpadārtho na pañcātmā na pañca ca .
yadidaṃ dṛśyatāṃ prāptaṃ manaḥṣaṣṭhendriyāspadam
||43||tadatītaṃ padaṃ yatsyāttanna kiṃcidiveha tat .
yathābhūtamidaṃ samyagjñasya saṃpaśyato jagat
||44||sarvamātmamayaṃ viśvaṃ nāstyanātmamayaṃ kvacit .
kāṭhinyadravaṇaspandakhāvakāśāvalokanaiḥ
||45||ātmaiva sarvaṃ sarveṣu bhūvāryanilakhāgniṣu .
sattaivāsti na vastūnāṃ yā yā rāma citā vinā .
vyatiriktaṃ tato'smīti viddhipronmattajalpitam
||46||eko jaganti sakalāni samastakāla-
kalpakramāntaragatāni gatāgatāni .
ātmaiva netarakalākalanāsti kāci-
ditthaṃmatirbhava tayātigato mahātman
||47||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe mokṣasvarūpopadeśo nāma dvisaptatitamaḥ sargaḥ .. 72 ..