मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 72

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 72

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

dehe jāte na jāto'si dehe naṣṭe na naśyasi .

tvamātmanyakalaṅkātmā dehastava na kaścana

||1||

yaḥ kuṇḍabadaranyāyo yā ghaṭākāśasaṃsthitiḥ .

tatraikasminkṣate kṣīṇe dve iti vyarthakalpanā

||2||

vināśini vinaṣṭe'smindehe svāṃ sthitimāgate .

vinaśyāmīti yaḥ khedī taṃ dhigastvandhacetasam

||3||

yādṛśo raśmirathayoḥ snehodvegavivarjitaḥ .

saṃbandhastādṛśo dehacittendriyamukhaiściteḥ

||4||

gatetaretarāpekṣaḥ saraḥpaṅkāmalāmbhasām .

yathā rāghava saṃbandhastathā dehendriyātmanām

||5||

yādṛśo'dhvā gatādhvānāṃ nirāsthāparidevanaḥ .

saṃyogo viprayogaśca tādṛśo dehadehinoḥ

||6||

yathā kalpitavetālavikārabhayabhītayaḥ .

mithyaiva kalpitā ete tathā snehasukhādayaḥ

||7||

bhūtapañcakasaṃpiṇḍādracitā janatāḥ pṛthak .

ekasmādeva viṭapādvicitrā iva putrikāḥ

||8||

kāṣṭhetaratkāṣṭhabhāre kiṃcidanyanna dṛśyate .

bhūtapiṇḍetaraddehe kiṃcidanyanna dṛśyate

||9||

bhūtapañcakavikṣobhanāśotpādeṣu he janāḥ .

harṣāmarṣaviṣādānāṃ kiṃ bhavanto vaśaṃ gatāḥ

||10||

ko nāmātiśayaḥ puṃsāṃ strīnāmnyaparanāmni ca .

pelave bhūtasaṃghāte prodbhūtajanapātavat

||11||

saṃniveśāṃśavaicitryamajñānāmeva tuṣṭaye .

tajjñānāṃ tu yathābhūtabhūtapañcakadarśanam

||12||

mithaḥ śilāputrakayoryathaikopalaputrayoḥ .

śliṣṭayorapi no rāgastathā cittaśarīrayoḥ

||13||

mṛtpuṃsāṃ yādṛśo'nyonyamāśayaḥ saṃgame bhavet .

buddhīndriyātmamanasāṃ saṃgame tādṛśo'stu te

||14||

nānyonyasnehasaṃbandhabhājanaṃ śailaputrakāḥ .

dehendriyātmaprāṇāśca kasyātra paridevanā

||15||

itaścetaśca jātāni yathā saṃśleṣayantyalam .

taraṅgāstṛṇajālāni tathā bhūtāni dehadṛk

||16||

saṃyujyante viyujyante tṛṇānyabdhijale yathā .

muktāntaḥkalanaṃ dehe bhūtānyātmani vai tathā

||17||

ātmā cittatayā dehabhūtānyāśleṣayansthitaḥ .

tṛṇānyāvṛttavṛttāntakalanotsiktamabdhivat

||18||

prabodhāccetyatāṃ tyaktvā vrajatyātmātmatāṃ svayam .

svaspandavaśato vāri tyaktvācchatvamivācchatāṃ

||19||

tato viśliṣṭabhūtaugho dehaṃ saṃprati paśyati .

vāyuskandhagato janturvasudhāmaṇḍalaṃ yathā

||20||

pṛthagbhūtagaṇaṃ dṛṣṭvā dehātīto bhavatyajaḥ .

paraṃ prakāśamāyāti sūryakāntirivāhani

||21||

jānātyathātmanātmānaṃ mānameyāmayojjhitam .

muktakṣībatayevāntaḥ svāṃ saṃvidamanusmaran

||22||

ātmaiva spandate viśvaṃ vastujātairivoditam .

taraṅgakaṇakallolairanantāmbvambudhāviva

||23||

evaṃprāyamahābodhā vītarāgā gatainasaḥ .

jīvanmuktāścarantīha mahāsattvapadaṃ gatāḥ

||24||

yathā caranti vividhairmaṇiratnairmahormayaḥ .

nirastavāsanāścittavyavahāraistathottamāḥ

||25||

na kūlakāṣṭhairjaladhirna rajobhirnabhastalam .

na mlāyati nijairlokavyavahārairihātmavān

||26||

gatairabhyāgataiḥ svacchaiścapalairmalinairjaḍaiḥ .

na rāgo nāmbudherdveṣo bhogaiścādhigatātmanaḥ

||27||

yanmanomananaṃ kiṃcitsamagraṃ jagati sthitam .

taccetyonmukhacittattvavilāsollasanaṃ viduḥ

||28||

yadahaṃ yacca bhūtādi kālatritayabhāvi yat .

dṛśyadarśanasaṃbandhavistāraistadvijṛmbhate

||29||

yadṛśyaṃ tadasatsadvā dṛṣṭimekāmupāśritam .

anyattvalepakaṃ tasmāddharṣaśokadṛśau kutaḥ

||30||

asatyamevāsatyaṃ hi satyaṃ satyaṃ sadeva hi .

satyāsatyamasadviddhi tadarthaṃ kiṃ nu muhyasi

||31||

asamyagdarśanaṃ tyaktvā samyakpaśya sulocana .

na kvacinmuhyati prauḍhaḥ samyagdarśanavāniha

||32||

dṛśyadarśanasaṃbandhavistāraistadvijṛmbhate .

dṛśyadarśanasaṃbandhe yatsukhaṃ pāramātmikam

||33||

anubhūtimayaṃ tasmātsāraṃ brahmeti kathyate .

dṛśyadarśanasaṃbandhe sukhasaṃvidanuttamā

||34||

dadātyajñāya saṃsāraṃ jñāya mokṣaṃ sadodayam .

dṛśyadarśanasaṃbandhasukhamātmavapurviduḥ

||35||

tadṛśyavalitaṃ bandhastanmuktaṃ muktirucyate .

dṛśyadarśanasaṃbandhasukhasaṃvidanāmayā

||36||

kṣayātiśayamuktā cettanmuktiḥ socyate budhaiḥ .

dṛśyadarśanasaṃbandhe yānubhūtiḥ svagocarā

||37||

dṛśyadarśananirmuktā tāmālambya bhavābhavaḥ .

sauṣuptī dṛṣṭireṣā hi yātyevaṃ saṃprakāśate

||38||

evaṃ ca yāti turyatvamevaṃ muktiriti smṛtā .

dṛśyadarśanamuktāyāṃ yuktāyāṃ parayā dhiyā

||39||

dṛśyadarśanasaṃbandhasaṃvidasyāṃ tu rāghava .

nātmā sthūlo na caivāṇurna pratyakṣo na cetaraḥ

||40||

na cetano na ca jaḍo na caivāsanna sanmayaḥ .

nāhaṃ nānyo na caivaiko nāneko nāpyanekavān

||41||

nābhyāśastho na dūrastho naivāsti na ca nāsti ca .

na prāpyo nāti cāprāpyo na vā sarvo na sarvagaḥ

||42||

na padārtho nāpadārtho na pañcātmā na pañca ca .

yadidaṃ dṛśyatāṃ prāptaṃ manaḥṣaṣṭhendriyāspadam

||43||

tadatītaṃ padaṃ yatsyāttanna kiṃcidiveha tat .

yathābhūtamidaṃ samyagjñasya saṃpaśyato jagat

||44||

sarvamātmamayaṃ viśvaṃ nāstyanātmamayaṃ kvacit .

kāṭhinyadravaṇaspandakhāvakāśāvalokanaiḥ

||45||

ātmaiva sarvaṃ sarveṣu bhūvāryanilakhāgniṣu .

sattaivāsti na vastūnāṃ yā yā rāma citā vinā .

vyatiriktaṃ tato'smīti viddhipronmattajalpitam

||46||

eko jaganti sakalāni samastakāla-

kalpakramāntaragatāni gatāgatāni .

ātmaiva netarakalākalanāsti kāci-

ditthaṃmatirbhava tayātigato mahātman

||47||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe mokṣasvarūpopadeśo nāma dvisaptatitamaḥ sargaḥ .. 72 ..