Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
iti nirṇīya sa munirvītahavyo vivāsanaḥ .
āsītsamādhāvacalo vindhyakandarakoṭare
||1||aparispanditāśeṣasaṃvidānandasundaraḥ .
babhāvastaṃgatamanāḥ stimitāmbhodhiśobhanaḥ
||2||antareva śaśāmāsya krameṇa prāṇasaṃtatiḥ .
jvālājālaparispando dagdhendhana ivānalaḥ
||3||anantarniṣṭhatāṃ yāte bāhyārthe cāpyasaṃsthite .
śeṣe'ntarlabdhasaṃsthāne tasyāsphuritapakṣmaṇī
||4||ghrāṇaprāntagatālpālpasamāloke ivekṣaṇe .
ardhakuḍmalitaiḥ padmaiḥ śriyamāyayatuḥ samām
||5||samakāyaśirogrīvasthānakaḥ sa mahāmatiḥ .
āsīcchailādivotkīrṇaścitrārpita ivāthavā
||6||tathābhitiṣṭhatastasya saṃvatsaraśatatrayam .
koṭare vindhyakacchasya yayāvardhamuhūrtavat
||7||etāvantamasau kālaṃ nābuddhyata kilātmavān .
jīvanmuktatayā dhyānī na ca tatyāja tāṃ tanum
||8||tāvatkālaṃ sa subhago na prābudhyata yogavit .
udārairambudārāvairāsārabharaghargharaiḥ
||9||paryantamaṇḍalādhīśamṛgayānatabṛṃhitaiḥ .
pakṣivānaranirhrādairmātaṅgāsphoṭaniḥsvanaiḥ
||10||siṃhasaṃrambharaṭitairnirjharārāvasītkṛtaiḥ .
viṣamāśanisaṃpātairjanakolāhalairghanaiḥ
||11||pramattaśarabhāsphoṭairbhūkampataṭaghaṭṭanaiḥ .
vanadāhadhamadhvānairjalaughāhativalganaiḥ
||12||mahopalataṭāghātairdharaṇītalamṛjjalaiḥ .
jalaughāndolanāyātaistāpairanalakarkaśaiḥ
||13||kevalaṃ vahati svairaṃ kāle galitakāraṇam .
pariyāntīṣu varṣāsu laharīṣviva vāriṇi
||14||svalpenaiva hi kālena tasminparvatakandare .
prāvṛḍoghavinunnena paṅkenorvītale kṛtaḥ
||15||tatrāsāvavasadbhūmaukoṭare saṃkaṭodare .
paṅkasaṃpīḍitaskandhaḥ parvateṣu śilā yathā
||16||śatatraye sa varṣāṇāmatha yāte svayaṃprabhuḥ .
vyabudhyatātmarūpātmā dharākoṭarapīḍitaḥ
||17||saṃvidevāsya taṃ dehaṃ jagrāhorvīnipīḍitam .
tanuḥ prāṇamayaspandaḥ prāṇasaṃsaraṇaṃ vinā
||18||utpattiprauḍhimāsādya kalanā hṛdayāntare .
svamanorūpiṇī tasya hṛdyevānubabhūva sā
||19||kailāsakānane kānte kadambasya tarostale .
munitvaṃ śatamabdānāṃ jīvanmuktātmanirmalam
||20||vidyādharatvaṃ varṣāṇāṃ śatamādhivivarjitam .
yugapañcakamindratvaṃ praṇataṃ suracāraṇaiḥ
||21||śrīrāma uvāca .
śakratvādiṣu teṣvasya pratibhāseṣu bho mune .
niyamo'niyamaścaiva dikkālaniyateḥ katham
||22||śrīvasiṣṭha uvāca .
sarvātmikaiṣā cicchaktiryatrodeti yathā yathā .
tathā tatrāśu bhavati tathātmaikasvabhāvataḥ
||23||yathā yatra yadā buddhau niyamaḥ sa tadā sthitaḥ .
deśakālādiniyamakramāṇāṃ tanmayātmatā
||24||tena nānāvidhānyeṣa jaganti paridṛṣṭavān .
hṛdi saṃvedanākāśe vītahavyo vivāsanaḥ
||25||samyagbodhavatāmeṣā vāsanaiva na vāsanā .
jñānāgnidagdhā'dagdhasya kaiva bījasya bījatā
||26||kalpamekaṃ gaṇatvaṃ sa candramauleścakāra ha .
samastavidyānipuṇaṃ trikālāmaladarśanam
||27||yo yādṛgdṛḍhasaṃskāraḥ sa taṃ paśyati tādṛśam .
jīvanmuktatayaivaitadvītahavyo'nubhūtavān
||28||śrīrāma uvāca .
evaṃ sthite muniśreṣṭha jīvanmuktamaterapi .
bandhamokṣadṛśaḥ santi vītahavyātmano yathā
||29||śrīvasiṣṭha uvāca .
yathāsthitamidaṃ viśvaṃ śāntamākāśanirmalam .
brahmaiva jīvanmuktānāṃ bandhamokṣadṛśaḥ kutaḥ
||30||etatsaṃvinnabho bhāti yatra yatra yathā yathā .
tatra tatra tathā tāvattāvattadvindate tatam
||31||tenānubhūtāni bahūnyanubhūyanta eva ca .
jaganti sarvātmatayā brahmarūpeṇa rāghava
||32||dharākoṭaranirmagnavītahavyacidātmasu .
jagatsu teṣvasaṃkhyeṣu nīrūpeṣu mahātmasu
||33||yaḥ śakro'navabuddhātmā so'dya dīneṣu pārthivaḥ .
kartuṃ pravṛtto mṛgayāṃ kṣaṇe'sminnapi kānane
||34||yo haṃso'navabuddhātmā pādme paitāmahe'bhavat .
sthitaḥ sa eva dāśendraḥ kailāsavanakuñjake
||35||yo rājānavabuddhātmā bhūmeḥ saurāṣṭramaṇḍale .
sa eṣo'dya sthito'ndhrāṇāṃ grāme bahulapādape
||36||śrīrāma uvāca .
mānasaḥ kila sargo'sau vītahavyasya tatra ye .
dehino bhrāntipātraṃ cettaddehākāriṇaḥ katham
||37||śrīvasiṣṭha uvāca .
yadi bhrāntyekamātrātma vītahavyasya tajjagat .
tadidaṃ nāma te rāma kiṃ bhūyaḥ paribhāsate
||38||idamapyaṅga cinmātraṃ manomātrabhramopamam .
tadapi vyoma cinmātraṃ manomātraṃ bhramopamam
||39||vastutastu na tadrāma jagannaivaṃ na cetarat .
tavāpi na jagatsattā brahmedaṃ bhāti kevalam
||40||bhāvi bhūtaṃ bhaviṣyacca yathedaṃ ca tathetarat .
jagatsarvamidaṃ dṛśyaṃ saṃvinmātramanomayam
||41||evaṃrūpamidaṃ yāvanna parijñātamīdṛśam .
vajrasāradṛḍhaṃ tāvajjñātaṃ satparamāmbaram
||42||ajñānānmana evedamitthaṃ saṃpravijṛmbhate .
pratyullāsavilāsābhyāṃ jalamambunidhāviva
||43||yathāsthitenaiva cidambareṇa
svacittamevaiti manobhidhānam .
sphāraṃ kṛtaṃ tena jagacca dṛśya-
mevaṃ tataṃ naiva tataṃ ca kiṃcit
||44||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe vītahavyamanojagadvarṇanaṃ nāma caturaśītitamaḥ sargaḥ .. 84