मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Mumukṣuvyavahāraprakaraṇam — Sarga 5

3
Yoga Vāsiṣṭham · Mumukṣuvyavahāraprakaraṇam · 5

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

pravṛttireva prathamaṃ yathāśāstravihāriṇām .

prabheva varṇabhedānāṃ sādhanī sarvakarmaṇām

||1||

manasā vāñchate yacca yathāśāstraṃ na karmaṇā .

sādhyate mattalīlāsau mohanī nārthasādhanī

||2||

yathā saṃyatate yena tathā tenānubhūyate .

svakarmaiveti cāste'nyā vyatiriktā na daivadṛk

||3||

ucchāstraṃ śāstritaṃ ceti dvividhaṃ pauruṣaṃ smṛtam .

tatrocchāstramanarthāya paramārthāya śāstritam

||4||

dvau huḍāviva yudhyete puruṣārthau samāsamau .

prāktanaścaihikaścaiva śāmyatyatrālpavīryavān

||55||

ataḥ puruṣayatnena yatitavyaṃ yathā tathā .

puṃsā tantreṇa sadyogādyenāśvadyatano jayet

||6||

dvau huḍāviva yudhyete puruṣārthau samāsamau .

ātmīyaścānyadīyaśca jayatyatibalastayoḥ

||7||

anarthaḥ prāpyate yatra śāstritādapi pauruṣāt .

anarthakartṛ balavattatra jñeyaṃ svapauruṣam

||8||

paraṃ pauruṣamāśritya dantairdantānvicūrṇayan .

śubhenā'śubhamudyuktaṃ prāktanaṃ pauruṣaṃ jayet

||9||

prāktanaḥ puruṣārtho'sau māṃ niyojayatīti dhīḥ .

balādadhaspadīkāryā pratyakṣādadhikā na sā

||10||

tāvattāvatprayatnena yatitavyaṃ supauruṣam .

prāktanaṃ pauruṣaṃ yāvadaśubhaṃ śāmyati svayam

||11||

doṣaḥ śāmyatyasaṃdehaṃ prāktano'dyatanairguṇaiḥ .

dṛṣṭānto'tra hyastanasya doṣasyādya guṇaiḥ kṣayaḥ

||12||

asaddaivamadhaḥkṛtvā nityamudriktayā dhiyā .

saṃsārottaraṇaṃ bhūtyai yatetā''dhātumātmani

||13||

na gantavyamanudyogaiḥ sāmyaṃ puruṣagardabhaiḥ .

udyogastu yathāśāstraṃ lokadvitayasiddhaye

||14||

saṃsārakuharādasmānnirgantavyaṃ svayaṃ balāt .

pauruṣaṃ yatnamāśritya hariṇevāripañjarāt

||15||

pratyahaṃ pratyavekṣeta dehaṃ naśvaramātmanaḥ .

saṃtyajetpaśubhistulyaṃ śrayetsatpuruṣocitam

||16||

kiṃcitkāntānnapānādikalilaṃ komalaṃ gṛhe .

vraṇe kīṭa ivāsvādya vayaḥ kāryaṃ na bhasmasāt

||17||

śubhena pauruṣeṇāśu śubhamāsādyate phalam .

aśubhenāśubhaṃ nityaṃ daivaṃ nāma na kiṃcana

||18||

pratyakṣamānamutsṛjya yo'numānamupaityasau .

svabhujābhyāmimau sarpāviti prekṣya palāyate

||19||

daivaṃ saṃprerayati māmiti dagdhadhiyāṃ mukham .

adṛṣṭaśreṣṭhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā lakṣmīrnivartate

||20||

tasmātpuruṣayatnena vivekaṃ pūrvamāśrayet .

ātmajñānamahārthāni śāstrāṇi pravicārayet

||21||

citte cintayatāmarthaṃ yathāśāstraṃ nijehitaiḥ .

asaṃsādhayatāmeva mūḍhānāṃ dhigdurīpsitam

||22||

pauruṣaṃ ca navānantaṃ na yatnamabhivācchyate .

na yatnenāpi mahatā prāpyate ratnamaśmataḥ

||23||

yathā ghaṭaḥ parimito yathā parimitaḥ paṭaḥ .

niyataḥ parimāṇasthaḥ puruṣārthastathaiva ca

||24||

sa ca sacchāstrasatsaṅgasadācārairnijaṃ phalam .

dadātīti svabhāvo'yamanyathā nārthasiddhaye

||25||

svarūpaṃ pauruṣasyaitadevaṃ vyavaharannaraḥ .

yāti niṣphalayatnatvaṃ na kadācana kaścana

||26||

dainyadāridryaduḥkhārtā apyanye puruṣottamāḥ .

pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām

||27||

ābālyādalamabhyastaiḥ śāstrasatsaṅgamādibhiḥ .

guṇaiḥ puruṣayatnena svārthaḥ saṃprāpyate yataḥ

||28||

iti pratyakṣato dṛṣṭamanubhūtaṃ śrutaṃ kṛtam .

daivāttamiti manyante ye hatāste kubuddhayaḥ

||29||

ālasyaṃ yadi na bhavejjagatyanarthaḥ

ko na syādbahudhanako bahuśruto vā .

ālasyādiyamavaniḥ sasāgarāntā

saṃpūrṇā narapaśubhiśca nirdhanaiśca

||30||

bālye gate'viratakalpitakelilole

dordaṇḍamaṇḍitavayaḥprabhṛti prayatnāt .

satsaṅgamaiḥ padapadārthaviśuddhabuddhiḥ

kuryānnaraḥ svaguṇadoṣavicāraṇāni

||31||

vālmīkiruvāca .

ityuktavatyatha munau divaso jagāma

sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma .

snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma

śyāmākṣaye ravikareṇa sahājagāma

||32||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe pauruṣasthāpanaṃ nāma pañcamaḥ sargaḥ .. 5 .. prathamo divasaḥ .