Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
etatte kathitaṃ sarva jñānāvataraṇaṃ bhuvi .
mayā svamīhitaṃ ceva kamalodbhavaceṣṭitam
||1||tadidaṃ paramaṃ jñānaṃ śrotumadya tavānagha .
bhṛśamutkaṇṭhitaṃ ceto mahataḥ sukṛtodayāt
||2||śrīrāma uvāca .
kathaṃ brahmanmagavato loke jñānāvatāraṇe .
sargādanantaraṃ buddhiḥ pravṛttā parameṣṭhinaḥ
||3||śrīvasiṣṭha uvāca .
parame brahmaṇi brahmā svabhāvavaśataḥ svayam .
jātaḥ spandamayo nityamūrmirambunidhāviva
||4||dṛṣṭvaivamāturaṃ sarga sargasya sakalāṃ gatim .
bhūtabhavyabhaviṣyasthāṃ daśa parameśvaraḥ
||5||sakriyākramakālasya kṛtādeḥ kṣaya āgate .
mohamālocya lokānāṃ kāruṇyamagamatprabhuḥ
||6||tato māmīśvaraḥ sṛṣṭvā jñānenāyojya cāsakṛt .
visasarja mahīpīṭhaṃ lokasyājñānaśāntaye
||7||yathāhaṃ prahitastena tathānye ca maharṣayaḥ .
sanatkumārapramukhā nāradādyāśca bhūriśaḥ
||8||kriyākrameṇa puṇyena tathā jñānakrameṇa ca .
manomohāmayonnaddhamuddhartuṃ lokamīritāḥ
||9||maharṣibhistatastaistaiḥ kṣīṇe kṛtayuge purā .
kramātkriyākrame śuddhe pṛthivyā tanutāṃ gate
||10||kriyākramavidhānārthaṃ maryādāniyamāya ca .
pṛthagdeśavibhāgena bhūpālāḥ parikalpitāḥ
||11||bahūni smṛtiśāstrāṇi yajñaśāstrāṇi cāvanau .
dharmakāmārthasiddhyarthaṃ kalpitānyucitānyatha
||12||kālacakre vahatyasmiṃstato vigalite krame .
pratyahaṃ bhojanapare jane śālyarjanonmukhe
||13||dvandvāni saṃpravṛttāni viṣayārthe mahībhujām .
daṇḍyatāṃ saṃprayātāni bhūtāni bhūvi bhūriśaḥ
||14||tato yuddha vinā bhūpā mahī pālayituṃ kṣamāḥ .
na samathostadā yātāḥ prajābhiḥ saha dainyatām
||15||teṣāṃ dainyāpanodārthaṃ samyagdṛṣṭikramāya ca .
tato'smadādibhiḥ proktā mahatyo jñānadṛṣṭayaḥ
||16||adhyātmavidyā teneyaṃ pūrva rājasu varṇitā .
tadanu prasṛtā loke rājavidyetyudāhṛtā
||17||rājavidyā rājaguhyamadhyātmajñānamuttamam .
jñātvā rāghava rājānaḥ parāṃ nirduḥkhatāṃ gatāḥ
||18||atha rājasvatīteṣu bahuṣvamalakīrtiṣu .
asmāddaśarathādrāma jāto'dya tvamihāvanau
||19||tava cātiprasanne'smiñjātaṃ manasi pāvanam .
nirnimittamidaṃ cāru vairāgyamarimardana
||20||sarvasyaiva hiṃ sarvasya sādhorrāṃpe vivekinaḥ .
nimittapūrvaṃ vairāgyaṃ jāyate rāma rājasam
||21||idaṃ tvapūrvamutpanna camatkārakaraṃ 1------ .
tavānimittaṃ vairāgyaṃ sāttvikaṃ svavivekajam
||22||bībhatsaṃ viṣayaṃ dṛṣṭvā kau nāma na virajyate .
satāmuttamavairāgya vivekādeva jāyate
||23||te mahāntau mahāprājñā nimittena vinaiva hi .
vairāgyaṃ jāyate yeṣāṃ teṣāṃ hyamalamānasam
||24||svavivekacamatkāraparāmarśaviraktayā .
rājate hi dhiyā janturyuveva varamālayā
||25||parāmṛśya vivekenasaṃsāraracanāmimām .
vairāgyaṃ ye'dhigacchanti ta eva puruṣottamāḥ
||26||svavivekavaśādeva vicāryedaṃ punaḥpunaḥ .
indrajālaṃ parityājyaṃ sabāhyābhyantaraṃ balāt
||27||śmaśānamāpada dainyaṃ dṛṣṭvā ko na virajyate .
tadvairāgyaṃ paraṃ śreyaḥ svato yadabhijāyate
||28||akṛtrimavirāgatvaṃ mahattvamalamāgataḥ .
yogyo'si jñānasārasya bījasyeva mṛdusthalam
||29||prasādātparameśasya nāthasya paramātmanaḥ .
tvādṛśasya śubhā buddhirvivekamanudhāvati
||30||kriyākrameṇa mahatā tapasā niyamena ca .
dānena tīrthayātrābhiścirakālaṃ vivekataḥ
||31||duṣkṛte kṣayamāpanne paramārthavicāraṇe .
kākatālīyayogena buddhirjantoḥ pravartate
||32||kriyāparāstāvadalaṃ cakrāvartibhirāvṛtāḥ .
bhramantīha janā yāvanna paśyanti paraṃ padam
||33||yathābhūtamidaṃ dṛṣṭvā saṃsāraṃ tanmayīṃ dhiyam .
parityajya paraṃ yānti nirālānā gajā iva
||34||viṣameyamananteha rāma saṃsārasaṃsṛtiḥ .
dehayukto mahājanturvinā jñānaṃ na paśyati
||35||jñānayuktiplavenaiva saṃsārābdhiṃ sudustaram .
mahādhiyaḥ samuttīrṇā nimeṣeṇa raghūdvaha
||36||tāmimāṃ jñānayuktiṃ tvaṃ saṃsārāmbhodhitāriṇīm .
śṛṇuṣvāvahito buddhyā nityāvahitayā tayā
||37||yasmādanantasaṃrambhā jāgatyo duḥkhabhītayaḥ .
cirāyāntardahantyetā vinā yuktimaninditām
||38||śītavātātapādīni dvandvaduḥkhāni rāghava .
jñānaśaktiṃ vinā kena sahyatāṃ yānti sādhuṣu
||39||āpatanti pratipadaṃ yathākālaṃ dahanti ca .
duḥkhacintā naraṃ mūḍhaṃ tṛṇamagniśikhā iva
||40||prājñaṃ vijñātavijñeyaṃ samyagdarśanamādhayaḥ .
na dahanti vanaṃ varṣāsiktamagniśikhā iva
||41||ādhivyādhiparāvarte saṃsāramarumārute .
kṣubhite'pi na tattvajño bhajyate kalpavṛkṣavat
||42||tattvaṃ jñātumato yatnāddhīmāneva hi dhīmatā .
prāmāṇikaḥ prabuddhātmā praṣṭavyaḥ praṇayānvitam
||43||prāmāṇikasya pṛṣṭasya vakturuttamacetasaḥ .
yatnena vacanaṃ grāhyamaṃśukeneva kuṅkumam
||44||atattvajñamanādeyavacanaṃ vāgvidāṃ vara .
yaḥ pṛcchati naraṃ tasmānnāsti mūḍhataro'paraḥ
||45||prāmāṇikasya tajjñasya vaktuḥ pṛṣṭasya yatnataḥ .
nānutiṣṭhati yo vākya nānyastasmānnarādhamaḥ
||46||ajñatātajjñate pūrva vakturnirṇīya kāryataḥ .
yaḥ karati naraḥ praśnaṃ pracchakaḥ sa mahāmatiḥ
||47||anirṇīya pravaktāraṃ bālaḥ praśnaṃ karoti yaḥ .
adhama pracchakaḥ sa syānna mahārthasya bhājanam
||48||pūrvāparasamādhānakṣamabuddhāvanindite .
pṛṣṭaṃ prājñena vaktavyaṃ nādhame paśudharmiṇi
||49||prāmāṇikārthayogyatvaṃ pracchakasyāvicārya ca .
yo vakti tamiha prājñāḥ prāhurmūḍhataraṃ naram
||50||tvamatīva guṇaślāghī pracchako raghunandana .
ahaṃ ca vaktuṃ jānāmi samo yogo'yamāvayoṃ'
||51||yadahaṃ vacmi tadyatnāttvayā śabdārthakovida .
etadvastviti nirṇīya hṛdi kāryamakhaṇḍitam
||52||mahānasi virakto'si tattvajño'si janasthitau .
tvayi coktaṃ lagatyantaḥ kuṅkumāmbu yathāṃśuke
||53||uktāvadhānaparamā paramārthavivecinī .
viśatyarthaṃ tava prajñā jalamadhyamivārkabhāḥ
||54||yadyadvacmi tadādeyaṃ hṛdi kārya prayatnataḥ .
nocetpraṣṭavya evāhaṃ na tvayeha nirarthakam
||55||mano hi capalaṃ rāma saṃsāravanamarkaṭam .
saṃśodhya hṛdi yatnena śrotavyā paramārthagīḥ
||56||avivekinamajñānamasajjanaratiṃ janam .
ciraṃ dūratare kṛtvā pūjanīyā hi sādhavaḥ
||57||nityaṃ sajjanasaṃparkādviveka upajāyate .
vivekapādapasyaiva bhogamokṣau phale smṛtau
||58||mokṣadvāre dvārapālāścatvāraḥ parikīrtitāḥ .
śamo vicāraḥ saṃtoṣaścaturthaḥ sādhusaṃgamaḥ
||59||ete sevyāḥ prayatnena catvārau dvau trayo'thavā .
dvāramuddhāṭayantyete mokṣarājagṛhe tathā
||60||ekaṃ vā sarvayatnena prāṇāṃstyaktvā samāśrayet .
ekasminvaśage yānti catvāro'pi vaśaṃ yataḥ
||61||saviveko hi śāstrasya jñānasya tapasaḥ śruteḥ .
bhājanaṃ bhūṣaṇākāro bhāskarastejasāmiva
||62||ghanataṣapayātaṃ hi prajñāmāndyamacetasām .
yāti sthāvaratāmambu jāḍyātpāṣāṇatāmiva
||63||tvaṃ tu rāghava saujanyaguṇaśāstrārthadṛṣṭibhiḥ .
vikāsitāntaḥkaraṇaḥ sthitaḥ padma ivodaye
||64||imāṃ jñānagiraṃ śrotumavaboddhaṃ ca sanmate .
arhasyuddhatakarṇastvaṃ janturvīṇāsvanaṃ yathā
||65||vairāgyābhyāsayogena samasaujanyasaṃpadām .
arjanāṃ kurutāṃ rāma yatra nāśo na vidyate
||66||śāstrasajjanasaṃsargapūrvakaiḥ satapodamaiḥ .
ādau saṃsāramu'ktyartha prajñāmevābhivardhayet
||67||etadevāsya mauryasya paramaṃ viddhi nāśanam .
yadidaṃ prekṣyate śāstraṃ kiṃcitsaṃskṛtayā dhiyā
||68||saṃsāraviṣavṛkṣo'yamekamāspadamāpadām .
ajñaṃ saṃmohayennityaṃ maurkhya yatnena nāśayet
||69||durāśāsarpagatyena maurkhyeṇa hṛdi valgatā .
cetaḥ saṃkocamāyāti carmāgnāviva yojitam
||70||prājñe yathārthabhūteyaṃ vastudṛṣṭiḥ prasīdati .
dṛgivendau nirambhode sakalāmalamaṇḍale
||71||pūryāpavicārārthaścāstvāturyaśālinī .
savikāsā matiryasya sa pumāniha kathyate
||72||vikasitena sitena tamomucā
varavicāraṇaśītalarociṣā .
guṇavatā hṛdayena virājase
tvamamalena nabhaḥ śaśinā yathā
||73||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe vakṛpracchakalakṣaṇaṃ nāmaikādaśaḥ sargaḥ .. 11 ..