मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Mumukṣuvyavahāraprakaraṇam — Sarga 11

3
Yoga Vāsiṣṭham · Mumukṣuvyavahāraprakaraṇam · 11

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

etatte kathitaṃ sarva jñānāvataraṇaṃ bhuvi .

mayā svamīhitaṃ ceva kamalodbhavaceṣṭitam

||1||

tadidaṃ paramaṃ jñānaṃ śrotumadya tavānagha .

bhṛśamutkaṇṭhitaṃ ceto mahataḥ sukṛtodayāt

||2||

śrīrāma uvāca .

kathaṃ brahmanmagavato loke jñānāvatāraṇe .

sargādanantaraṃ buddhiḥ pravṛttā parameṣṭhinaḥ

||3||

śrīvasiṣṭha uvāca .

parame brahmaṇi brahmā svabhāvavaśataḥ svayam .

jātaḥ spandamayo nityamūrmirambunidhāviva

||4||

dṛṣṭvaivamāturaṃ sarga sargasya sakalāṃ gatim .

bhūtabhavyabhaviṣyasthāṃ daśa parameśvaraḥ

||5||

sakriyākramakālasya kṛtādeḥ kṣaya āgate .

mohamālocya lokānāṃ kāruṇyamagamatprabhuḥ

||6||

tato māmīśvaraḥ sṛṣṭvā jñānenāyojya cāsakṛt .

visasarja mahīpīṭhaṃ lokasyājñānaśāntaye

||7||

yathāhaṃ prahitastena tathānye ca maharṣayaḥ .

sanatkumārapramukhā nāradādyāśca bhūriśaḥ

||8||

kriyākrameṇa puṇyena tathā jñānakrameṇa ca .

manomohāmayonnaddhamuddhartuṃ lokamīritāḥ

||9||

maharṣibhistatastaistaiḥ kṣīṇe kṛtayuge purā .

kramātkriyākrame śuddhe pṛthivyā tanutāṃ gate

||10||

kriyākramavidhānārthaṃ maryādāniyamāya ca .

pṛthagdeśavibhāgena bhūpālāḥ parikalpitāḥ

||11||

bahūni smṛtiśāstrāṇi yajñaśāstrāṇi cāvanau .

dharmakāmārthasiddhyarthaṃ kalpitānyucitānyatha

||12||

kālacakre vahatyasmiṃstato vigalite krame .

pratyahaṃ bhojanapare jane śālyarjanonmukhe

||13||

dvandvāni saṃpravṛttāni viṣayārthe mahībhujām .

daṇḍyatāṃ saṃprayātāni bhūtāni bhūvi bhūriśaḥ

||14||

tato yuddha vinā bhūpā mahī pālayituṃ kṣamāḥ .

na samathostadā yātāḥ prajābhiḥ saha dainyatām

||15||

teṣāṃ dainyāpanodārthaṃ samyagdṛṣṭikramāya ca .

tato'smadādibhiḥ proktā mahatyo jñānadṛṣṭayaḥ

||16||

adhyātmavidyā teneyaṃ pūrva rājasu varṇitā .

tadanu prasṛtā loke rājavidyetyudāhṛtā

||17||

rājavidyā rājaguhyamadhyātmajñānamuttamam .

jñātvā rāghava rājānaḥ parāṃ nirduḥkhatāṃ gatāḥ

||18||

atha rājasvatīteṣu bahuṣvamalakīrtiṣu .

asmāddaśarathādrāma jāto'dya tvamihāvanau

||19||

tava cātiprasanne'smiñjātaṃ manasi pāvanam .

nirnimittamidaṃ cāru vairāgyamarimardana

||20||

sarvasyaiva hiṃ sarvasya sādhorrāṃpe vivekinaḥ .

nimittapūrvaṃ vairāgyaṃ jāyate rāma rājasam

||21||

idaṃ tvapūrvamutpanna camatkārakaraṃ 1------ .

tavānimittaṃ vairāgyaṃ sāttvikaṃ svavivekajam

||22||

bībhatsaṃ viṣayaṃ dṛṣṭvā kau nāma na virajyate .

satāmuttamavairāgya vivekādeva jāyate

||23||

te mahāntau mahāprājñā nimittena vinaiva hi .

vairāgyaṃ jāyate yeṣāṃ teṣāṃ hyamalamānasam

||24||

svavivekacamatkāraparāmarśaviraktayā .

rājate hi dhiyā janturyuveva varamālayā

||25||

parāmṛśya vivekenasaṃsāraracanāmimām .

vairāgyaṃ ye'dhigacchanti ta eva puruṣottamāḥ

||26||

svavivekavaśādeva vicāryedaṃ punaḥpunaḥ .

indrajālaṃ parityājyaṃ sabāhyābhyantaraṃ balāt

||27||

śmaśānamāpada dainyaṃ dṛṣṭvā ko na virajyate .

tadvairāgyaṃ paraṃ śreyaḥ svato yadabhijāyate

||28||

akṛtrimavirāgatvaṃ mahattvamalamāgataḥ .

yogyo'si jñānasārasya bījasyeva mṛdusthalam

||29||

prasādātparameśasya nāthasya paramātmanaḥ .

tvādṛśasya śubhā buddhirvivekamanudhāvati

||30||

kriyākrameṇa mahatā tapasā niyamena ca .

dānena tīrthayātrābhiścirakālaṃ vivekataḥ

||31||

duṣkṛte kṣayamāpanne paramārthavicāraṇe .

kākatālīyayogena buddhirjantoḥ pravartate

||32||

kriyāparāstāvadalaṃ cakrāvartibhirāvṛtāḥ .

bhramantīha janā yāvanna paśyanti paraṃ padam

||33||

yathābhūtamidaṃ dṛṣṭvā saṃsāraṃ tanmayīṃ dhiyam .

parityajya paraṃ yānti nirālānā gajā iva

||34||

viṣameyamananteha rāma saṃsārasaṃsṛtiḥ .

dehayukto mahājanturvinā jñānaṃ na paśyati

||35||

jñānayuktiplavenaiva saṃsārābdhiṃ sudustaram .

mahādhiyaḥ samuttīrṇā nimeṣeṇa raghūdvaha

||36||

tāmimāṃ jñānayuktiṃ tvaṃ saṃsārāmbhodhitāriṇīm .

śṛṇuṣvāvahito buddhyā nityāvahitayā tayā

||37||

yasmādanantasaṃrambhā jāgatyo duḥkhabhītayaḥ .

cirāyāntardahantyetā vinā yuktimaninditām

||38||

śītavātātapādīni dvandvaduḥkhāni rāghava .

jñānaśaktiṃ vinā kena sahyatāṃ yānti sādhuṣu

||39||

āpatanti pratipadaṃ yathākālaṃ dahanti ca .

duḥkhacintā naraṃ mūḍhaṃ tṛṇamagniśikhā iva

||40||

prājñaṃ vijñātavijñeyaṃ samyagdarśanamādhayaḥ .

na dahanti vanaṃ varṣāsiktamagniśikhā iva

||41||

ādhivyādhiparāvarte saṃsāramarumārute .

kṣubhite'pi na tattvajño bhajyate kalpavṛkṣavat

||42||

tattvaṃ jñātumato yatnāddhīmāneva hi dhīmatā .

prāmāṇikaḥ prabuddhātmā praṣṭavyaḥ praṇayānvitam

||43||

prāmāṇikasya pṛṣṭasya vakturuttamacetasaḥ .

yatnena vacanaṃ grāhyamaṃśukeneva kuṅkumam

||44||

atattvajñamanādeyavacanaṃ vāgvidāṃ vara .

yaḥ pṛcchati naraṃ tasmānnāsti mūḍhataro'paraḥ

||45||

prāmāṇikasya tajjñasya vaktuḥ pṛṣṭasya yatnataḥ .

nānutiṣṭhati yo vākya nānyastasmānnarādhamaḥ

||46||

ajñatātajjñate pūrva vakturnirṇīya kāryataḥ .

yaḥ karati naraḥ praśnaṃ pracchakaḥ sa mahāmatiḥ

||47||

anirṇīya pravaktāraṃ bālaḥ praśnaṃ karoti yaḥ .

adhama pracchakaḥ sa syānna mahārthasya bhājanam

||48||

pūrvāparasamādhānakṣamabuddhāvanindite .

pṛṣṭaṃ prājñena vaktavyaṃ nādhame paśudharmiṇi

||49||

prāmāṇikārthayogyatvaṃ pracchakasyāvicārya ca .

yo vakti tamiha prājñāḥ prāhurmūḍhataraṃ naram

||50||

tvamatīva guṇaślāghī pracchako raghunandana .

ahaṃ ca vaktuṃ jānāmi samo yogo'yamāvayoṃ'

||51||

yadahaṃ vacmi tadyatnāttvayā śabdārthakovida .

etadvastviti nirṇīya hṛdi kāryamakhaṇḍitam

||52||

mahānasi virakto'si tattvajño'si janasthitau .

tvayi coktaṃ lagatyantaḥ kuṅkumāmbu yathāṃśuke

||53||

uktāvadhānaparamā paramārthavivecinī .

viśatyarthaṃ tava prajñā jalamadhyamivārkabhāḥ

||54||

yadyadvacmi tadādeyaṃ hṛdi kārya prayatnataḥ .

nocetpraṣṭavya evāhaṃ na tvayeha nirarthakam

||55||

mano hi capalaṃ rāma saṃsāravanamarkaṭam .

saṃśodhya hṛdi yatnena śrotavyā paramārthagīḥ

||56||

avivekinamajñānamasajjanaratiṃ janam .

ciraṃ dūratare kṛtvā pūjanīyā hi sādhavaḥ

||57||

nityaṃ sajjanasaṃparkādviveka upajāyate .

vivekapādapasyaiva bhogamokṣau phale smṛtau

||58||

mokṣadvāre dvārapālāścatvāraḥ parikīrtitāḥ .

śamo vicāraḥ saṃtoṣaścaturthaḥ sādhusaṃgamaḥ

||59||

ete sevyāḥ prayatnena catvārau dvau trayo'thavā .

dvāramuddhāṭayantyete mokṣarājagṛhe tathā

||60||

ekaṃ vā sarvayatnena prāṇāṃstyaktvā samāśrayet .

ekasminvaśage yānti catvāro'pi vaśaṃ yataḥ

||61||

saviveko hi śāstrasya jñānasya tapasaḥ śruteḥ .

bhājanaṃ bhūṣaṇākāro bhāskarastejasāmiva

||62||

ghanataṣapayātaṃ hi prajñāmāndyamacetasām .

yāti sthāvaratāmambu jāḍyātpāṣāṇatāmiva

||63||

tvaṃ tu rāghava saujanyaguṇaśāstrārthadṛṣṭibhiḥ .

vikāsitāntaḥkaraṇaḥ sthitaḥ padma ivodaye

||64||

imāṃ jñānagiraṃ śrotumavaboddhaṃ ca sanmate .

arhasyuddhatakarṇastvaṃ janturvīṇāsvanaṃ yathā

||65||

vairāgyābhyāsayogena samasaujanyasaṃpadām .

arjanāṃ kurutāṃ rāma yatra nāśo na vidyate

||66||

śāstrasajjanasaṃsargapūrvakaiḥ satapodamaiḥ .

ādau saṃsāramu'ktyartha prajñāmevābhivardhayet

||67||

etadevāsya mauryasya paramaṃ viddhi nāśanam .

yadidaṃ prekṣyate śāstraṃ kiṃcitsaṃskṛtayā dhiyā

||68||

saṃsāraviṣavṛkṣo'yamekamāspadamāpadām .

ajñaṃ saṃmohayennityaṃ maurkhya yatnena nāśayet

||69||

durāśāsarpagatyena maurkhyeṇa hṛdi valgatā .

cetaḥ saṃkocamāyāti carmāgnāviva yojitam

||70||

prājñe yathārthabhūteyaṃ vastudṛṣṭiḥ prasīdati .

dṛgivendau nirambhode sakalāmalamaṇḍale

||71||

pūryāpavicārārthaścāstvāturyaśālinī .

savikāsā matiryasya sa pumāniha kathyate

||72||

vikasitena sitena tamomucā

varavicāraṇaśītalarociṣā .

guṇavatā hṛdayena virājase

tvamamalena nabhaḥ śaśinā yathā

||73||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe vakṛpracchakalakṣaṇaṃ nāmaikādaśaḥ sargaḥ .. 11 ..