Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
ahaṃtādijagaccedaṃ parijñānādasatyatām .
yāti sānubhavo mohātsatyamevānyathādhiyām
||1||ajñānajvaramuktasya bodhaśītalitātmanaḥ .
etadeva bhaveccihnaṃ yadbhogāmbu na rocate
||2||alamanyaiḥ parijñānairvācyavācakavibhramaiḥ .
anahaṃvedanāmātraṃ nirvāṇaṃ tadvibhāvyatām
||3||parijñātā yathā svapne padārthā rasayanti no .
na ca santi tathaivāsminnahaṃ jagadidaṃbhrame
||4||yathā svabhāvanādyakṣastarau sasvajanaṃ puram .
paśyatyasatyamevaivaṃ jīvaḥ paśyati saṃsṛtim
||5||vibhramātmā yathā yakṣo yakṣalokaśca te mithaḥ .
sadrūpau susthitau mithyā tathāhaṃtvajagadbhramau
||6||anāvaraṇato'raṇye yakṣā vibhramarūpiṇaḥ .
yathā sphuranti bhūtāni tathemāni caturdaśa
||7||bhramamātramahaṃ mithyaiveti buddhvā vibhāvayan .
yakṣo'yakṣatvamāyāti cittaṃ cittattvatāmidam
||8||nirastakalanāśaṅkaṃ tyāgagrahaṇavarjitam .
avisārisamastecchaṃ śāntamāsva yathāsthitam
||9||asattāsaṃbhavaṃ dṛśyaṃ draṣṭrātmakamidaṃ tatam .
athavā naiva draṣṭrātma sadavācyaṃ kimāsyate
||10||vasantarasapūrasya yathā viṭapagulmatā .
svarūpamātrabharitasaṃvidaḥ sargatā tathā
||11||yadidaṃ jagadābhāsaṃ śuddhaṃ cinmātravedanam .
kātraikatā dvitā kā vā nirvāṇamalamāsyatām
||12||bhūyatāṃ cinmayavyomnā pīyatāṃ paramo rasaḥ .
sthīyatāṃ vigatāśaṅkaṃ nirvāṇānandanandane
||13||kimetāsvatiśūnyāsu saṃsārāraṇyabhūmiṣu .
mānavā vātahariṇā bhramatho bhrāntabuddhayaḥ
||14||jagattrayamarīcyambu vipralabdhāndhabuddhayaḥ .
mā dhāvata gatavyagramāśayopahratāśayāḥ
||15||rūpālokamanaskāramṛgatṛṣṇāmbupāyinaḥ .
vyarthamāyāsamāyūṃṣi mā mā kṣapayataiṇakāḥ
||16||jagadgandharvanagaragurugarveṇa naśyatha .
sukharūpāṇi duḥkhāni nāśanāyaiva paśyatha
||17||jagatkeśoṇḍrakabhrāntyai mā mahāmbaramadhyagam .
avalokayatābhrānte svarūpe pariṇamyatām
||18||mānavā vātaloloccapatraprāptāmbubhaṅgura- .
mānavāsu na cāsvandhagarbhaśayyāsu supyatām
||19||avirāmamanādyante svabhāve śāntamāsyatām .
draṣṭṭadṛśyadaśādoṣādasvabhāvādvinaśyatām
||20||ajñāvabuddhaḥ saṃsāraḥ sa hi nāsti manāgapi .
avaśiṣṭaṃ ca yatsatyaṃ tasya nāma na vidyate
||21||troṭayitvā tu tṛṣṇāyaḥśṛṅkhalāvalitaṃ balāt .
saṃsārapañjaraṃ tiṣṭha sarvasyordhvaṃ mṛgendravat
||22||ātmātmīyagrahabhrāntiśāntimātrā vimuktatā .
yathā tathā sthitasyāpi so svasattaiva yoginaḥ
||23||nirvāṇatā'vāsanatā parā'patāpatājñatā .
saṃsārādhvani khinnasya śāntā viśrāmabhūmayaḥ
||24||tajjñajñāto na mūrkhāṇāṃ mūrkhajñāto na tadvidām .
vidyate jagadartho'sāvavācyārthamayo mithaḥ
||25||viśvatā bhrāntisaṃśāntau saṃsthitaiva na labhyate .
mahārṇavāmbuvalitā putrikeva payomayī ..
bhrāntiśāntau prabuddhasya vinirvāṇasya viśvatā .
yathāsthitaiva galitā vidyate ca yathāsthitam
||27||nirdagdhatṛṇabhasmālī kvāpi yāti yathānilaiḥ .
satāṃ svabhāvaviśrāmaiḥ kvāpi yāti tathā jagat
||28||jagadbrahmapadārthasya saṃniveśaḥ sa tūttamaḥ .
brahmaśabdārtharūpātmā na jagacchabdakāryabhāk
||29||avijñātasya bālasya padārthā yādṛśā ime .
viduṣastādṛśā eva tiṣṭhataḥ kṣīṇavāsanam
||30||yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī .
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ
||31||sthitamevā'virāmī yajjāgradasya suṣuptavat .
citrāvalokita iva jāgratyo'sya rasaiṣaṇāḥ
||32||jātyandharūpānubhavasamaṃ bhuvanavedanam .
bhrāntaprāyamasadrūpaṃ jñasya bhāti na bhāti ca
||33||vimūḍhaduḥkhaṃ trijagadvimūḍhaviṣayaṃ na sat .
svapne svapnatayā jñāte rūpālokamanaḥkriyāḥ
||34||na svadante yathā tadvajjāgratsvapre sphurantu mā .
nirvibhāgaḥ samāśvasto'virodhaṃ paramāgataḥ
||35||āśītalāntaḥkaraṇo nirvāṇo jño'vatiṣṭhate .
tajjñasyākṛṣṭamuktasya samaṃ dhyānaṃ vinā sthitiḥ
||36||nimnaṃ vinaiva toyasya na saṃbhavati kācana .
artha eva manaskāro mana evārtharañjanam
||37||eṣa evaiṣa ābhāsaḥ sabāhyābhyantarātmakaḥ .
āsamudraṃ nadīvāhaśatasaṃghamayātmakam
||38||yathaikaśleṣapiṇḍātma vahatyambu taraṅgiṇām .
sabāhyābhyantarākāramarthānarthamayātmakam
||39||mana eva sphuratyarthanirbhāsaṃ vyātataṃ tathā .
nāstyarthamanasordvitvaṃ yathā jalataraṅgayoḥ
||40||ekābhāve dvayoḥ śāntiḥ pavanaspandayoriva .
nūnamekopaśāntyaiva niḥsāre paramārthataḥ
||41||ekatvādarthamanasī samamevāśu śāmyataḥ .
arthaḥ saṃkalparūpātmā nehitavyo vijānato
||42||manaśca samyagjñānena śāntirevaṃ bhavettayoḥ .
anaṣṭe naśyataścaitai jñasyārthamanasī svataḥ
||43||mṛnmaye dviṣati jñānāddviṣadbhāvabhaye yathā .
yathāsaṃkhyaṃ sthite eva jñasyārthamanasī sadā
||44||kimapyapūrvamevānyatsaṃpanne bhāvarūpiṇi .
saṃhitārthajagatkālo'pyajño'jñaviṣayo'pyasat
||45||pārśvasuptanarasvapna iva klībāgrayakṣavat .
jñasya sājñaṃ jagannāsti vīrasyeva piśācadhīḥ
||46||jñamajño bhāvayatyajñaṃ ciraṃ vandhyāpi vardhate .
vinaiva jñātaśabdārthamarthabhāvamivāgatam
||47||sthitaṃ bodhamanādyantaṃ svabhāvaṃ sargagaṃ viduḥ .
manaḥ śabdārtharahitaṃ vibhāgāntavivarjitam
||48||bodhavārimanobuddhitaraṅgamiva nirmalam .
kva saṃbhavata evāntaḥ ke vārthamanasī kila
||49||nirarthikaiva vibhrāntiḥ svabhāvamayamāsyatām .
śuddhabodhasvabhāvasthairākāśamiva śāradaiḥ
||50||jāgratsvapnasuṣuptāntairmanastvaṃ nānubhūyate .
vidhūyānantanānātvamasadbhāvamanāmaye
||51||jñeyaṃ rajjurivāśeṣaṃ svabhāve tiṣṭha cidghane .
jñaptirevāntaraṃ bāhyaṃ cārthatvamadhitiṣṭhati
||52||bījaṃ śākhāphalānīva kvāto'rthamanasī vada .
jñeyāsaṃbhavato jñaptirapyanākhyaṃ padaṃ gatā
||53||śāntāśeṣaviśeṣātmā tena śeṣo'sti satsvabhāḥ .
artha eva manaskāraḥ sa cābhāvātmako bhramaḥ
||54||mana evārthasaṃskāraḥ sa cābhāvātmako bhramaḥ .
sarvātmatvādajasyaitadapyakāraṇakaṃ manaḥ
||55||bhramānubhavato'rthaśca mithyaivāstīva bhāsate .
akāraṇakamevārthanirbhāsaṃ bhāsate manaḥ
||56||vidyudvilasitākāramasthiraṃ taralāyate .
tvaṃ manaskāramātrātmā saṃsṛtau vibhramāyase
||57||svabhāvaikaparijñānānnāsi nāpi bhramāyase .
manasaiva hi saṃsāra ātmabodhena śāmyati
||58||śuktirūpyabhramākāro jano mithyaiva tāmyati .
abhāvabhāvastu paraṃ bodharūpamasaṃsṛtiḥ
||59||nirvāṇāditarā sattā duḥkhāyāhamiti bhramaḥ .
mṛgatṛṣṇāmburūpo'hamasacchūnyasvarūpakaḥ
||60||ityevātmaparijñānādahamityeva śāmyati .
jñātvā jñānamayo bhūtvā sabāhyābhyantarārthatām
||61||gataṃ svamatyajadrūpaṃ taraṅgatvaṃ yathā payaḥ .
mūlaśākhāgraparyantā sattā viṭapino yathā
||62||nirvikāramalaṃ jñapterjñeyāntaikaiva bhāsate .
yathā yojanalakṣābhamekamevāmalaṃ nabhaḥ
||63||ekameva tathā jñānaṃ jñeyāntaṃ bhātyakhaṇḍitam .
śūnyatvādekamamalaṃ yathā sarvagameva kham
||64||tathaikamamalaṃ jñātvā jñānajñeyadaśāsvapi .
ghṛtenātmā ghanībhūya pāṣāṇīkriyate yathā
||65||citā cetyatayātmaiva svacittīkriyate tathā .
deśakālaṃ vinaivātmā bodhābodhena cittatām
||66||abuddho nīyate nyāyairekamevaiṣa susthitaḥ .
atra yadyapyabodhādeḥ saṃbhavo nāsti kaścana .
tathāpi kalpyate'traiva bodhanāya parasparam
||67||mahānubhāvā vigatābhimānā
vimūḍhabhāvopaśame galanti .
nirbhrāntayo'nantatayaiva śāntā
nityaṃ samādhānamayā bhavanti
||68||