मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 43

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 43

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

ahaṃtādijagaccedaṃ parijñānādasatyatām .

yāti sānubhavo mohātsatyamevānyathādhiyām

||1||

ajñānajvaramuktasya bodhaśītalitātmanaḥ .

etadeva bhaveccihnaṃ yadbhogāmbu na rocate

||2||

alamanyaiḥ parijñānairvācyavācakavibhramaiḥ .

anahaṃvedanāmātraṃ nirvāṇaṃ tadvibhāvyatām

||3||

parijñātā yathā svapne padārthā rasayanti no .

na ca santi tathaivāsminnahaṃ jagadidaṃbhrame

||4||

yathā svabhāvanādyakṣastarau sasvajanaṃ puram .

paśyatyasatyamevaivaṃ jīvaḥ paśyati saṃsṛtim

||5||

vibhramātmā yathā yakṣo yakṣalokaśca te mithaḥ .

sadrūpau susthitau mithyā tathāhaṃtvajagadbhramau

||6||

anāvaraṇato'raṇye yakṣā vibhramarūpiṇaḥ .

yathā sphuranti bhūtāni tathemāni caturdaśa

||7||

bhramamātramahaṃ mithyaiveti buddhvā vibhāvayan .

yakṣo'yakṣatvamāyāti cittaṃ cittattvatāmidam

||8||

nirastakalanāśaṅkaṃ tyāgagrahaṇavarjitam .

avisārisamastecchaṃ śāntamāsva yathāsthitam

||9||

asattāsaṃbhavaṃ dṛśyaṃ draṣṭrātmakamidaṃ tatam .

athavā naiva draṣṭrātma sadavācyaṃ kimāsyate

||10||

vasantarasapūrasya yathā viṭapagulmatā .

svarūpamātrabharitasaṃvidaḥ sargatā tathā

||11||

yadidaṃ jagadābhāsaṃ śuddhaṃ cinmātravedanam .

kātraikatā dvitā kā vā nirvāṇamalamāsyatām

||12||

bhūyatāṃ cinmayavyomnā pīyatāṃ paramo rasaḥ .

sthīyatāṃ vigatāśaṅkaṃ nirvāṇānandanandane

||13||

kimetāsvatiśūnyāsu saṃsārāraṇyabhūmiṣu .

mānavā vātahariṇā bhramatho bhrāntabuddhayaḥ

||14||

jagattrayamarīcyambu vipralabdhāndhabuddhayaḥ .

mā dhāvata gatavyagramāśayopahratāśayāḥ

||15||

rūpālokamanaskāramṛgatṛṣṇāmbupāyinaḥ .

vyarthamāyāsamāyūṃṣi mā mā kṣapayataiṇakāḥ

||16||

jagadgandharvanagaragurugarveṇa naśyatha .

sukharūpāṇi duḥkhāni nāśanāyaiva paśyatha

||17||

jagatkeśoṇḍrakabhrāntyai mā mahāmbaramadhyagam .

avalokayatābhrānte svarūpe pariṇamyatām

||18||

mānavā vātaloloccapatraprāptāmbubhaṅgura- .

mānavāsu na cāsvandhagarbhaśayyāsu supyatām

||19||

avirāmamanādyante svabhāve śāntamāsyatām .

draṣṭṭadṛśyadaśādoṣādasvabhāvādvinaśyatām

||20||

ajñāvabuddhaḥ saṃsāraḥ sa hi nāsti manāgapi .

avaśiṣṭaṃ ca yatsatyaṃ tasya nāma na vidyate

||21||

troṭayitvā tu tṛṣṇāyaḥśṛṅkhalāvalitaṃ balāt .

saṃsārapañjaraṃ tiṣṭha sarvasyordhvaṃ mṛgendravat

||22||

ātmātmīyagrahabhrāntiśāntimātrā vimuktatā .

yathā tathā sthitasyāpi so svasattaiva yoginaḥ

||23||

nirvāṇatā'vāsanatā parā'patāpatājñatā .

saṃsārādhvani khinnasya śāntā viśrāmabhūmayaḥ

||24||

tajjñajñāto na mūrkhāṇāṃ mūrkhajñāto na tadvidām .

vidyate jagadartho'sāvavācyārthamayo mithaḥ

||25||

viśvatā bhrāntisaṃśāntau saṃsthitaiva na labhyate .

mahārṇavāmbuvalitā putrikeva payomayī ..

bhrāntiśāntau prabuddhasya vinirvāṇasya viśvatā .

yathāsthitaiva galitā vidyate ca yathāsthitam

||27||

nirdagdhatṛṇabhasmālī kvāpi yāti yathānilaiḥ .

satāṃ svabhāvaviśrāmaiḥ kvāpi yāti tathā jagat

||28||

jagadbrahmapadārthasya saṃniveśaḥ sa tūttamaḥ .

brahmaśabdārtharūpātmā na jagacchabdakāryabhāk

||29||

avijñātasya bālasya padārthā yādṛśā ime .

viduṣastādṛśā eva tiṣṭhataḥ kṣīṇavāsanam

||30||

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī .

yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ

||31||

sthitamevā'virāmī yajjāgradasya suṣuptavat .

citrāvalokita iva jāgratyo'sya rasaiṣaṇāḥ

||32||

jātyandharūpānubhavasamaṃ bhuvanavedanam .

bhrāntaprāyamasadrūpaṃ jñasya bhāti na bhāti ca

||33||

vimūḍhaduḥkhaṃ trijagadvimūḍhaviṣayaṃ na sat .

svapne svapnatayā jñāte rūpālokamanaḥkriyāḥ

||34||

na svadante yathā tadvajjāgratsvapre sphurantu mā .

nirvibhāgaḥ samāśvasto'virodhaṃ paramāgataḥ

||35||

āśītalāntaḥkaraṇo nirvāṇo jño'vatiṣṭhate .

tajjñasyākṛṣṭamuktasya samaṃ dhyānaṃ vinā sthitiḥ

||36||

nimnaṃ vinaiva toyasya na saṃbhavati kācana .

artha eva manaskāro mana evārtharañjanam

||37||

eṣa evaiṣa ābhāsaḥ sabāhyābhyantarātmakaḥ .

āsamudraṃ nadīvāhaśatasaṃghamayātmakam

||38||

yathaikaśleṣapiṇḍātma vahatyambu taraṅgiṇām .

sabāhyābhyantarākāramarthānarthamayātmakam

||39||

mana eva sphuratyarthanirbhāsaṃ vyātataṃ tathā .

nāstyarthamanasordvitvaṃ yathā jalataraṅgayoḥ

||40||

ekābhāve dvayoḥ śāntiḥ pavanaspandayoriva .

nūnamekopaśāntyaiva niḥsāre paramārthataḥ

||41||

ekatvādarthamanasī samamevāśu śāmyataḥ .

arthaḥ saṃkalparūpātmā nehitavyo vijānato

||42||

manaśca samyagjñānena śāntirevaṃ bhavettayoḥ .

anaṣṭe naśyataścaitai jñasyārthamanasī svataḥ

||43||

mṛnmaye dviṣati jñānāddviṣadbhāvabhaye yathā .

yathāsaṃkhyaṃ sthite eva jñasyārthamanasī sadā

||44||

kimapyapūrvamevānyatsaṃpanne bhāvarūpiṇi .

saṃhitārthajagatkālo'pyajño'jñaviṣayo'pyasat

||45||

pārśvasuptanarasvapna iva klībāgrayakṣavat .

jñasya sājñaṃ jagannāsti vīrasyeva piśācadhīḥ

||46||

jñamajño bhāvayatyajñaṃ ciraṃ vandhyāpi vardhate .

vinaiva jñātaśabdārthamarthabhāvamivāgatam

||47||

sthitaṃ bodhamanādyantaṃ svabhāvaṃ sargagaṃ viduḥ .

manaḥ śabdārtharahitaṃ vibhāgāntavivarjitam

||48||

bodhavārimanobuddhitaraṅgamiva nirmalam .

kva saṃbhavata evāntaḥ ke vārthamanasī kila

||49||

nirarthikaiva vibhrāntiḥ svabhāvamayamāsyatām .

śuddhabodhasvabhāvasthairākāśamiva śāradaiḥ

||50||

jāgratsvapnasuṣuptāntairmanastvaṃ nānubhūyate .

vidhūyānantanānātvamasadbhāvamanāmaye

||51||

jñeyaṃ rajjurivāśeṣaṃ svabhāve tiṣṭha cidghane .

jñaptirevāntaraṃ bāhyaṃ cārthatvamadhitiṣṭhati

||52||

bījaṃ śākhāphalānīva kvāto'rthamanasī vada .

jñeyāsaṃbhavato jñaptirapyanākhyaṃ padaṃ gatā

||53||

śāntāśeṣaviśeṣātmā tena śeṣo'sti satsvabhāḥ .

artha eva manaskāraḥ sa cābhāvātmako bhramaḥ

||54||

mana evārthasaṃskāraḥ sa cābhāvātmako bhramaḥ .

sarvātmatvādajasyaitadapyakāraṇakaṃ manaḥ

||55||

bhramānubhavato'rthaśca mithyaivāstīva bhāsate .

akāraṇakamevārthanirbhāsaṃ bhāsate manaḥ

||56||

vidyudvilasitākāramasthiraṃ taralāyate .

tvaṃ manaskāramātrātmā saṃsṛtau vibhramāyase

||57||

svabhāvaikaparijñānānnāsi nāpi bhramāyase .

manasaiva hi saṃsāra ātmabodhena śāmyati

||58||

śuktirūpyabhramākāro jano mithyaiva tāmyati .

abhāvabhāvastu paraṃ bodharūpamasaṃsṛtiḥ

||59||

nirvāṇāditarā sattā duḥkhāyāhamiti bhramaḥ .

mṛgatṛṣṇāmburūpo'hamasacchūnyasvarūpakaḥ

||60||

ityevātmaparijñānādahamityeva śāmyati .

jñātvā jñānamayo bhūtvā sabāhyābhyantarārthatām

||61||

gataṃ svamatyajadrūpaṃ taraṅgatvaṃ yathā payaḥ .

mūlaśākhāgraparyantā sattā viṭapino yathā

||62||

nirvikāramalaṃ jñapterjñeyāntaikaiva bhāsate .

yathā yojanalakṣābhamekamevāmalaṃ nabhaḥ

||63||

ekameva tathā jñānaṃ jñeyāntaṃ bhātyakhaṇḍitam .

śūnyatvādekamamalaṃ yathā sarvagameva kham

||64||

tathaikamamalaṃ jñātvā jñānajñeyadaśāsvapi .

ghṛtenātmā ghanībhūya pāṣāṇīkriyate yathā

||65||

citā cetyatayātmaiva svacittīkriyate tathā .

deśakālaṃ vinaivātmā bodhābodhena cittatām

||66||

abuddho nīyate nyāyairekamevaiṣa susthitaḥ .

atra yadyapyabodhādeḥ saṃbhavo nāsti kaścana .

tathāpi kalpyate'traiva bodhanāya parasparam

||67||

mahānubhāvā vigatābhimānā

vimūḍhabhāvopaśame galanti .

nirbhrāntayo'nantatayaiva śāntā

nityaṃ samādhānamayā bhavanti

||68||