मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 106

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 106

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

kīdṛśaṃ syāccidākāśaṃ tadbrahmanbrahma yatparam .

bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śrṛṇvato nāsti me'mṛtam

||1||

śrīvasiṣṭha uvāca .

samayoryamayorbhrātrorvyavahārāya nāmanī .

yadvatkriyete dve tadvajjāgratsvapnaśilāmaye

||2||

vastutastvanayorbhedo na dvayoḥ payasoriva .

dvayamapyekamevaitaccinmātraṃ vyoma nirmalam

||3||

deśāddeśāntaraṃ dūraṃ prāptāyāḥ saṃvido vapuḥ .

nimiṣeṇaiva tanmadhye cidākāśaṃ taducyate

||4||

yādṛśastiṣṭhataḥ svacchaṃ rasamākarṣatastaroḥ .

bhavedbhāvo nabhaḥsvacchastādṛśaṃ cinnabhaḥ smṛtam

||5||

vinivṛttākhilecchasya puṃsaḥ saṃśāntacetasaḥ .

yādṛśaḥ syātsamo bhāvastādṛśaṃ cinnabhaḥ smṛtam

||6||

anāgatāyāṃ nidrāyāṃ manoviṣayasaṃkṣaye .

puṃsaḥ svasthasya yo bhāvaḥ sa cidākāśa ucyate

||7||

tṛṇagulmalatādīnāṃ vṛddhimāgacchatāmṛtau .

yaḥ syādunmamato bhāvaḥ sa cidākāśa ucyate

||8||

rūpālokamanaskāravimuktasyāmṛtasya yaḥ .

bhāvaḥ puṃsaḥ śaradvadyomaviśadastaccidambaram

||9||

yadetadāsanaṃ sṛṣṭaṃ kāṣṭhapāṣāṇabhūbhṛtām .

cetanānāṃ ca sattātma cidākāśaḥ sa ucyate

||10||

draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ trayāṇāmudayo yataḥ .

yatra vāstamayaścitkhaṃ tadviddhi vigatāmayam

||11||

yata udyanti yasmiṃśca citrāḥ pariṇamantyalam .

padārthānubhavāḥ sarve cidākāśaḥ sa ucyate

||12||

yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ .

yaśca sarvamayo nityaṃ sa cidākāśa ucyate

||13||

divi bhūmau bahiścāntastathānyasya samābhidhaḥ .

yo vibhātyavabhāsātmā cidākāśaḥ sa ucyate

||14||

yasminnitye tate tantau dṛḍhe sragiva tiṣṭhati .

sadasadutthitaṃ viśvaṃ viśvāṅge taccidambaram

||15||

yasmātsarvāḥ prasūyante sargapralayavikriyāḥ .

yasmiṃścaiva pralīyante yanmayāstaccidambaram

||16||

nidrāyāṃ vinivṛttāyāṃ yato viśvaṃ pravartate .

nivartate ca yacchāntau taccidambaramucyate

||17||

yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagatsattālayodayau .

svānubhūtyātmakaṃ svāntaḥ sthitaṃ tadviddhicinnabhaḥ

||18||

nedaṃ nedaṃ tadityevaṃ sarvaṃ nirṇīya sarvathā .

yanna kiṃcitsadā sarvaṃ taccidvyometi kathyate

||19||

deśāddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ .

dūrato'rdhanimeṣeṇa taccinmātravapuḥ smṛtam

||20||

viśvaṃ tanmayamevedaṃ yathā bhūtaṃ yathā sthitam .

rūpālokamanaskārairyuktamapyevamīdṛśam

||21||

īṣadunmeṣaṇādetadanyatāmiva gacchati .

ananyarūpamapi saccidvyoma vimalākṛti

||22||

paśyannevendriyairarthānnūnaṃ nirvāsanāśayaḥ .

prabuddha evaikaghanaḥ suṣuptāvasthito bhava

||23||

nirvāsanaḥ śāntamanā vada vraja pibāhara .

pāṣāṇa iva saṃjīvo nityaṃ sughanamaunavān

||24||

idaṃ na saṃbhavatyeva dṛśyaṃ paśyasi yatpuraḥ .

mṛgatṛṣṇājalamiva dvaitamindāvivoditam

||25||

idamādāvanutpannaṃ kāraṇābhāvataḥ kila .

kāraṇena vinā kāryaṃ na hi nāmopapadyate

||26||

yadvopapadyate kiṃcittadakāraṇakodbhavam .

yathāsthitaṃ paraṃ rūpamudbhūtamiva lakṣyate

||27||

tadyathāsthitamevāṅga pūrvarūpamavasthitam .

bhavatyadvayamevācchaṃ dvayenāpyupalakṣitam

||28||

tatredaṃpratyayaḥ prauḍho bhavatyanubhavo hi yaḥ .

samāyātamidaṃ bhrāntaṃ tatsvapnastrīsamaṃ viduḥ

||29||

tasmāddṛśyaṃ na cotpannaṃ naivāsti na bhaviṣyati .

na ca naśyati yannāsti tasya kiṃ nāma naśyati

||30||

tattadeva paraṃ śāntaṃ cidvyomaiva tathā sthitam .

svarūpādacyutaṃ svasthaṃ saumyaṃ jagadivoditam

||31||

na hīdamagre yaddṛṣṭaṃ dṛśyaṃ tatsatkadācana .

na cāpi draṣṭā dṛṣṭārthābhāve kva draṣṭṛtā kila

||32||

śrīrāma uvāca .

evaṃ cettadvada brahmandraṣṭṛdṛśyāvabhāsanam .

kimidaṃ kathamābhāti bhūyo'pi vadatāṃvara

||33||

śrīvasiṣṭha uvāca .

asadrūpasya dṛśyasya kāraṇābhāvataḥ sadā .

dṛśyatāsyetyapi prauḍhinirdeśasyātyasaṃbhavāt

||34||

yadidaṃ bhāsate kiṃciddraṣṭṛdṛśyabhramātmakam .

jagadādi paraṃ rūpaṃ tadviddhi paramātmanaḥ

||35||

svapne cinmātra evāste yathā gaganakānanam .

tathā jagattayā bhāti svayaṃ cinmātramātmani

||36||

ihādisargātprabhṛti nāstyupādānakāraṇam .

kiṃcanāpi kvacidapi bhātītthaṃ brahma kevalam

||37||

yaccidākāśakacanaṃ svayamātmani jṛmbhate .

tadidaṃ bhāti tasyaiva jagadityuditaṃ vapuḥ

||38||

yathā bhāvasya bhāvatvaṃ yathā śūnyasya śūnyatā .

ākāriṇo yathākārastathā cinnabhaso jagat

||39||

idaṃ viddhi cidābhāsaṃ paramārthaghanaṃ ghanam .

itthaṃ sthitaṃ svayaṃ bhātaṃ draṣṭṛdṛśyadṛgātmakam

||40||

vastutastu dvayābhāvānnābhāsi na ca bhāsanam .

kimapīdamanirdeśyaṃ sadvā'sadveti vetti kaḥ

||41||

śrīrāma uvāca .

evaṃ cettadvada brahmankāryakāraṇatādikaḥ .

kathaṃ bhedaḥ kimāyātaḥ kathaṃ satyatvamāgataḥ

||42||

śrīvasiṣṭha uvāca .

citprakāśo yathābhānaṃ yadā bhāvayati svayam .

svātmā tathā tadevāśu paśyasītyasi dṛṣṭavān

||43||

cidvyomaivāyamākāraḥ sve vyomnyeva na muhyati .

svayameva yathā svapne ko'sya paryanuyogakṛt

||44||

bhāvādbhāvāntaraprāptau madhye yatsaṃvido vapuḥ .

taccidvyoma tadevedaṃ sarvaṃ ca sthiti netarat

||45||

kāryakāraṇabhāvādidṛśo'vidyāvijṛmbhikāḥ .

jagadvatkalpayatyeṣa ko'sya paryanuyogakṛt

||46||

draṣṭā bhoktātha kartā vā kaścitsyāditaro yadi .

tatkathaṃ kimidaṃ dṛśyamiti yujyeta nānyathā

||47||

yatra svapne nirābhāsaṃ cidvyomaiva virājate .

śuddhamekamanekātma tatra kiṃ kva vikalpyate

||48||

āsvayaṃbhuva eveyaṃ cinmātre bhāti sargabhāḥ .

parijñātā satī sā tu brahmaiva bhavati kṣaṇāt

||49||

eṣaiva tvaparijñātā bhrāntirmāyeti kathyate .

jagadityucyate vidyā dṛśyamityupavarṇyate

||50||

cidākāśaprakāśena cittā dṛśyapiśācakaḥ .

vetālo bālakeneva buddho'sanneva sanniva

||51||

jagattātmanyasatyāpi cidvyomnaivānubhūyate .

satyeva sāṅgalekheva svapne'dripuratā yathā

||52||

ahamadrirahaṃ rudraḥ samudro'hamahaṃ virāṭ .

cetyate khe citaiveti svapne'dripuratā yathā

||53||

ākāri kāraṇābhāvājjātaṃ kāryaṃ na kiṃcana .

mahāpralayacidvyomni citsthitetthamidantayā

||54||

akāraṇakamevedaṃ vyoma vyomnānubhūyate .

jagadityeva śūnyāṅgaṃ cinmātrātma cidātmani

||55||

sarva eva jaḍā jīrṇā darpaṇā iva jantavaḥ .

samīpagata evāntaḥ kurvatastu vicāraṇam

||56||

tattatsvarūpamutsṛjya buddhvā cinmātrakhaṃ jagat .

aśmanā cetanenaiva stheyaṃ nāsthetarottamā

||57||

yathāste calayaddehaṃ vāryāvartajagaddravaḥ .

cetatīti tathā cittvaṃ sthitā cittajjagaddṛśā

||58||

yathā kalpadrumo'bhīṣṭaṃ kuryāccintāmaṇiryathā .

tathā yadbhāvitaṃ svāntastatpūrayati citkṣaṇāt

||59||

citiścintāmaṇiriva kalpadruma ivepsitam .

āśu saṃpādayatyantarātmanātmani khātmikā

||60||

deśāddeśāntaraprāptau madhyadeśe citervapuḥ .

yattanmayamidaṃ dṛśyaṃ kuto dvaitaikyavibhramaḥ

||61||

cicchāyaivaṃ kacatyacchamanantā bhāsvarodarā .

aṅgariktāpi dṛśyāntaḥśūnyatā nīlateva khe

||62||

visadṛśakāryānubhavo

na bhavati sahakārikāraṇābhāvāt .

sargādāvata ādyā

cideva dṛśyaṃ yathā svapne

||63||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvā0 uttarārdhe kāryakāraṇanirāso nāma ṣaḍadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 106 ..