Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
kīdṛśaṃ syāccidākāśaṃ tadbrahmanbrahma yatparam .
bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śrṛṇvato nāsti me'mṛtam
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
samayoryamayorbhrātrorvyavahārāya nāmanī .
yadvatkriyete dve tadvajjāgratsvapnaśilāmaye
||2||vastutastvanayorbhedo na dvayoḥ payasoriva .
dvayamapyekamevaitaccinmātraṃ vyoma nirmalam
||3||deśāddeśāntaraṃ dūraṃ prāptāyāḥ saṃvido vapuḥ .
nimiṣeṇaiva tanmadhye cidākāśaṃ taducyate
||4||yādṛśastiṣṭhataḥ svacchaṃ rasamākarṣatastaroḥ .
bhavedbhāvo nabhaḥsvacchastādṛśaṃ cinnabhaḥ smṛtam
||5||vinivṛttākhilecchasya puṃsaḥ saṃśāntacetasaḥ .
yādṛśaḥ syātsamo bhāvastādṛśaṃ cinnabhaḥ smṛtam
||6||anāgatāyāṃ nidrāyāṃ manoviṣayasaṃkṣaye .
puṃsaḥ svasthasya yo bhāvaḥ sa cidākāśa ucyate
||7||tṛṇagulmalatādīnāṃ vṛddhimāgacchatāmṛtau .
yaḥ syādunmamato bhāvaḥ sa cidākāśa ucyate
||8||rūpālokamanaskāravimuktasyāmṛtasya yaḥ .
bhāvaḥ puṃsaḥ śaradvadyomaviśadastaccidambaram
||9||yadetadāsanaṃ sṛṣṭaṃ kāṣṭhapāṣāṇabhūbhṛtām .
cetanānāṃ ca sattātma cidākāśaḥ sa ucyate
||10||draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ trayāṇāmudayo yataḥ .
yatra vāstamayaścitkhaṃ tadviddhi vigatāmayam
||11||yata udyanti yasmiṃśca citrāḥ pariṇamantyalam .
padārthānubhavāḥ sarve cidākāśaḥ sa ucyate
||12||yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ .
yaśca sarvamayo nityaṃ sa cidākāśa ucyate
||13||divi bhūmau bahiścāntastathānyasya samābhidhaḥ .
yo vibhātyavabhāsātmā cidākāśaḥ sa ucyate
||14||yasminnitye tate tantau dṛḍhe sragiva tiṣṭhati .
sadasadutthitaṃ viśvaṃ viśvāṅge taccidambaram
||15||yasmātsarvāḥ prasūyante sargapralayavikriyāḥ .
yasmiṃścaiva pralīyante yanmayāstaccidambaram
||16||nidrāyāṃ vinivṛttāyāṃ yato viśvaṃ pravartate .
nivartate ca yacchāntau taccidambaramucyate
||17||yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagatsattālayodayau .
svānubhūtyātmakaṃ svāntaḥ sthitaṃ tadviddhicinnabhaḥ
||18||nedaṃ nedaṃ tadityevaṃ sarvaṃ nirṇīya sarvathā .
yanna kiṃcitsadā sarvaṃ taccidvyometi kathyate
||19||deśāddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ .
dūrato'rdhanimeṣeṇa taccinmātravapuḥ smṛtam
||20||viśvaṃ tanmayamevedaṃ yathā bhūtaṃ yathā sthitam .
rūpālokamanaskārairyuktamapyevamīdṛśam
||21||īṣadunmeṣaṇādetadanyatāmiva gacchati .
ananyarūpamapi saccidvyoma vimalākṛti
||22||paśyannevendriyairarthānnūnaṃ nirvāsanāśayaḥ .
prabuddha evaikaghanaḥ suṣuptāvasthito bhava
||23||nirvāsanaḥ śāntamanā vada vraja pibāhara .
pāṣāṇa iva saṃjīvo nityaṃ sughanamaunavān
||24||idaṃ na saṃbhavatyeva dṛśyaṃ paśyasi yatpuraḥ .
mṛgatṛṣṇājalamiva dvaitamindāvivoditam
||25||idamādāvanutpannaṃ kāraṇābhāvataḥ kila .
kāraṇena vinā kāryaṃ na hi nāmopapadyate
||26||yadvopapadyate kiṃcittadakāraṇakodbhavam .
yathāsthitaṃ paraṃ rūpamudbhūtamiva lakṣyate
||27||tadyathāsthitamevāṅga pūrvarūpamavasthitam .
bhavatyadvayamevācchaṃ dvayenāpyupalakṣitam
||28||tatredaṃpratyayaḥ prauḍho bhavatyanubhavo hi yaḥ .
samāyātamidaṃ bhrāntaṃ tatsvapnastrīsamaṃ viduḥ
||29||tasmāddṛśyaṃ na cotpannaṃ naivāsti na bhaviṣyati .
na ca naśyati yannāsti tasya kiṃ nāma naśyati
||30||tattadeva paraṃ śāntaṃ cidvyomaiva tathā sthitam .
svarūpādacyutaṃ svasthaṃ saumyaṃ jagadivoditam
||31||na hīdamagre yaddṛṣṭaṃ dṛśyaṃ tatsatkadācana .
na cāpi draṣṭā dṛṣṭārthābhāve kva draṣṭṛtā kila
||32||śrīrāma uvāca .
evaṃ cettadvada brahmandraṣṭṛdṛśyāvabhāsanam .
kimidaṃ kathamābhāti bhūyo'pi vadatāṃvara
||33||śrīvasiṣṭha uvāca .
asadrūpasya dṛśyasya kāraṇābhāvataḥ sadā .
dṛśyatāsyetyapi prauḍhinirdeśasyātyasaṃbhavāt
||34||yadidaṃ bhāsate kiṃciddraṣṭṛdṛśyabhramātmakam .
jagadādi paraṃ rūpaṃ tadviddhi paramātmanaḥ
||35||svapne cinmātra evāste yathā gaganakānanam .
tathā jagattayā bhāti svayaṃ cinmātramātmani
||36||ihādisargātprabhṛti nāstyupādānakāraṇam .
kiṃcanāpi kvacidapi bhātītthaṃ brahma kevalam
||37||yaccidākāśakacanaṃ svayamātmani jṛmbhate .
tadidaṃ bhāti tasyaiva jagadityuditaṃ vapuḥ
||38||yathā bhāvasya bhāvatvaṃ yathā śūnyasya śūnyatā .
ākāriṇo yathākārastathā cinnabhaso jagat
||39||idaṃ viddhi cidābhāsaṃ paramārthaghanaṃ ghanam .
itthaṃ sthitaṃ svayaṃ bhātaṃ draṣṭṛdṛśyadṛgātmakam
||40||vastutastu dvayābhāvānnābhāsi na ca bhāsanam .
kimapīdamanirdeśyaṃ sadvā'sadveti vetti kaḥ
||41||śrīrāma uvāca .
evaṃ cettadvada brahmankāryakāraṇatādikaḥ .
kathaṃ bhedaḥ kimāyātaḥ kathaṃ satyatvamāgataḥ
||42||śrīvasiṣṭha uvāca .
citprakāśo yathābhānaṃ yadā bhāvayati svayam .
svātmā tathā tadevāśu paśyasītyasi dṛṣṭavān
||43||cidvyomaivāyamākāraḥ sve vyomnyeva na muhyati .
svayameva yathā svapne ko'sya paryanuyogakṛt
||44||bhāvādbhāvāntaraprāptau madhye yatsaṃvido vapuḥ .
taccidvyoma tadevedaṃ sarvaṃ ca sthiti netarat
||45||kāryakāraṇabhāvādidṛśo'vidyāvijṛmbhikāḥ .
jagadvatkalpayatyeṣa ko'sya paryanuyogakṛt
||46||draṣṭā bhoktātha kartā vā kaścitsyāditaro yadi .
tatkathaṃ kimidaṃ dṛśyamiti yujyeta nānyathā
||47||yatra svapne nirābhāsaṃ cidvyomaiva virājate .
śuddhamekamanekātma tatra kiṃ kva vikalpyate
||48||āsvayaṃbhuva eveyaṃ cinmātre bhāti sargabhāḥ .
parijñātā satī sā tu brahmaiva bhavati kṣaṇāt
||49||eṣaiva tvaparijñātā bhrāntirmāyeti kathyate .
jagadityucyate vidyā dṛśyamityupavarṇyate
||50||cidākāśaprakāśena cittā dṛśyapiśācakaḥ .
vetālo bālakeneva buddho'sanneva sanniva
||51||jagattātmanyasatyāpi cidvyomnaivānubhūyate .
satyeva sāṅgalekheva svapne'dripuratā yathā
||52||ahamadrirahaṃ rudraḥ samudro'hamahaṃ virāṭ .
cetyate khe citaiveti svapne'dripuratā yathā
||53||ākāri kāraṇābhāvājjātaṃ kāryaṃ na kiṃcana .
mahāpralayacidvyomni citsthitetthamidantayā
||54||akāraṇakamevedaṃ vyoma vyomnānubhūyate .
jagadityeva śūnyāṅgaṃ cinmātrātma cidātmani
||55||sarva eva jaḍā jīrṇā darpaṇā iva jantavaḥ .
samīpagata evāntaḥ kurvatastu vicāraṇam
||56||tattatsvarūpamutsṛjya buddhvā cinmātrakhaṃ jagat .
aśmanā cetanenaiva stheyaṃ nāsthetarottamā
||57||yathāste calayaddehaṃ vāryāvartajagaddravaḥ .
cetatīti tathā cittvaṃ sthitā cittajjagaddṛśā
||58||yathā kalpadrumo'bhīṣṭaṃ kuryāccintāmaṇiryathā .
tathā yadbhāvitaṃ svāntastatpūrayati citkṣaṇāt
||59||citiścintāmaṇiriva kalpadruma ivepsitam .
āśu saṃpādayatyantarātmanātmani khātmikā
||60||deśāddeśāntaraprāptau madhyadeśe citervapuḥ .
yattanmayamidaṃ dṛśyaṃ kuto dvaitaikyavibhramaḥ
||61||cicchāyaivaṃ kacatyacchamanantā bhāsvarodarā .
aṅgariktāpi dṛśyāntaḥśūnyatā nīlateva khe
||62||visadṛśakāryānubhavo
na bhavati sahakārikāraṇābhāvāt .
sargādāvata ādyā
cideva dṛśyaṃ yathā svapne
||63||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvā0 uttarārdhe kāryakāraṇanirāso nāma ṣaḍadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 106 ..