मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 173

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 173

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

sarvānubhavarūpasya tathā sarvātmano'pyayam .

anantasyātmatattvasya dehe'pi kimahaṃgrahaḥ

||1||

citaḥ pāṣāṇakāṣṭhatvaṃ svapnādiṣu kathaṃ bhavet .

idaṃ pāṣāṇakāṣṭhādi kathaṃ nāstyasti vā katham

||2||

śrīvasiṣṭha uvāca .

śarīriṇo yathā haste hastatāyāṃ yathāgrahaḥ .

sarvātmanastathā dehe dehatāyāṃ tathāgrahaḥ

||3||

pādapasya yathā patre patratāyāṃ yathāgrahaḥ .

sarvātmanastathā vṛkṣe vṛkṣatāyāṃ tathāgrahaḥ

||4||

ākāśasya yathā śūnye śūnyatāyāṃ yathāgrahaḥ .

sarvātmanastathā dravye dravyatāyāṃ tathāgrahaḥ

||5||

svapnocitaḥ svapnapure rūpatāyāṃ yathāgrahaḥ .

sarvātmanastathā svapnajāgradādau tathāgrahaḥ

||6||

yathāgendre dṛṣadvṛkṣavāryādau sa tathāgrahaḥ .

tathā sarvātmano'gendrapuratāyāṃ tathāgrahaḥ

||7||

śarīrasya yathā keśanakhādiṣu yathāgrahaḥ .

sarvātmanastathā kāṣṭhadṛṣadādau tathāgrahaḥ

||8||

cita eva yathā svapne bhavetkāṣṭhopalāditā .

cidākāśasya sargādau tathaivāvayavāditā

||9||

cetanācetanātmaikaṃ puruṣasya yathā vapuḥ .

nakhakeśajalākāśadharmamākārabhāsuram

||10||

cetanācetanātmaikaṃ tathā sarvātmano vapuḥ .

jaṅgamaṃ sthāvaramayaṃ kiṃtu nityamanākṛti

||11||

yathāsthitaṃ śāmyatīdaṃ samyagjñānavato jagat .

svapne svapnaparijñāturyathā dṛṣṭārthasaṃbhramaḥ

||12||

cinmātrākāśamevedaṃ na draṣṭāsti na dṛśyatā .

iti maunamalaṃ svapnadraṣṭuryatsā prabuddhatā

||13||

kalpakoṭisahasrāṇi sargā āyānti yānti ca .

ta evānye ca cidvyomni jalāvartā ivārṇave

||14||

karotyabdhau yathormyādau nānā kacakacaṃ vapuḥ .

citkaroti tathā saṃjñāḥ sargādyāścetane nije

||15||

yathāsthitamidaṃ viśvaṃ brahmaivānāmayaṃ sadā .

tattvajñaṃ pratyatattvajñajanatāniścayādṛte

||16||

nāhaṃ taraṅgaḥ salilamahamityeva yuktitaḥ .

buddhaṃ yena taraṅgena kutastasya taraṅgatā

||17||

brahmaṇo'sya taraṅgatvamivābhānaṃ yatastataḥ .

taraṅgatvātaraṅgatve brāhayau śaktī sthitiṃ gate

||18||

cidvyomno'tyajato rūpaṃ svapnavadvyastavedanam .

tadidaṃ hi mano rāma brahmetyuktaḥ pitāmahaḥ

||19||

evamādyaḥ prajānātho nirākāro nirāmayaḥ .

cinmātrarūpasaṃkalpapuravatkāraṇojjhitaḥ

||20||

yenāṅgadatvaṃ nāstīti buddhaṃ hemāṅgadena vai .

aṅgadatvaṃ kutastasya tasya śuddhaiva hematā

||21||

aje saṃkalpamātrātma cinmātravyomadehini .

ahaṃ tvaṃ jagadityādi yadvibhātaṃ tadeva tat

||22||

ciccamatkṛtayo bhānti yāścidvyomani śūnyatāḥ .

etāstāḥ sargasaṃhārasthitisaṃrambhasaṃvidaḥ

||23||

acchaṃ cinmātranabhasaḥ kacanaṃ svayameva tat .

svapnābhaṃ cittatāmātraṃ sa eṣa prapitāmahaḥ

||24||

yathā taraṅgastenaiva rūpeṇānyena vā'niśam .

sphuratyevamanādyantaḥ sargapralayavibhramaḥ

||25||

cidvyomnaḥ kacanaṃ kāntaṃ yadvirāḍiti śabditam .

bhavetsaṃkalpapuravattasya kuryānmano'pi vai

||26||

sargaḥ svapnaḥ svapna eva jāgraddehaḥ sa eva ca .

ghanaṃ suṣuptaṃ taimiryādyathā saṃvedanaṃ bhavet

||27||

tasya kalpāntarajanī śiroruhatayoditā .

prakāśatamasī kālakriyākhyāḥ svāṅgasaṃdhayaḥ

||28||

tasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhā khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ .

candrārkau dṛgū diśau śrotre kalpaneti vijṛmbhitā

||29||

evaṃ samyagdṛśyamāno vyomātmā vitatākṛtiḥ .

asmatsaṃkalpaśailābho virāḍ svapnākṛtisthitaḥ

||30||

yacca cetaccidākāśe svayaṃ kacakacāyate .

tadetajjagadityevaṃ tenātmaivānubhūyate

||31||

virāḍātmaivamākāśaṃ bhāti cinmayamātatam .

svabhāvasvapnanagaraṃ naganāgamayātmakam

||32||

anubhavitaivānubhavaṃ

satyaṃ svātmānamapyasantamiva .

anubhavatīyattvena

svapnanaṭaḥ svapnadeśamiva

||33||

vedāntārhatasāṃkhyasaugatagurutryakṣādisūktā dṛśo

brahmaiva sphuritaṃ tathātmakalayā stādātmanityaṃ yataḥ .

teṣāṃ cātmāvedo'nurūpamakhilaṃ svargaṃ phalaṃ tadbhava-

tyasya brahmaṇa īdṛgeva mahimā sarvātma yattadvapuḥ

||34||

ityārṣe śrīvāsiṣṭha0 vā0 de0 mo0 ni0 u0 brahmagītāsu paramārthopadeśo nāma trisaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 173 ..