Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
tato'hamabhito bhrāntastādṛśaṃ pravicārayan .
bahukālamasaṃruddhasaṃvidākāśatāṃ gataḥ
||1||śabdaṃ paścāttamaśrauṣamahaṃ vīṇāsvanopamam .
kramātsphuṭapadaṃ jātaṃ tata āryātvamāgatam
||2||śabdadeśapatadvṛṣṭirdṛṣṭavānvanitāmaham .
pārśve kanakaniṣpandaprabhayā bhāsitāmbarām
||3||ālolamālyavasanāmalakākulalocanām .
loladdhammillavalanāmanyāṃ śriyamivāgatām
||4||kāntakāñcanagaurāṅgīṃ mārgasthanavayauvanām .
vanadevīmivāmodisarvāvayavasundarīm
||5||sā pūrṇacandravadanā puṣpaprakarahāsinī .
yauvanoddāmavadanā pakṣmalakṣaṇaśālinī
||6||ākāśakośasadanā śaśāṅkakarasundarī .
muktākalāparacanā kāntā madanusāriṇī
||7||svareṇa madhureṇaivamāryāmāryavilāsinī .
papāṭhākaṭhinaṃ vāmā matpārśve mṛduhāsinī ..
asaducitariktacetana-
saṃsṛtisariti pramuhyamānānām .
avalambanataṭaviṭapina-
mabhinaumi bhavantameva mune
||9||ityākarṇyāhamālokya tāṃ cāruvadanasvanām .
lalaneyaṃ kimanayetyanādṛtyaiva tāṃ gataḥ
||10||tato jagadvṛndamayīṃ māyāṃ saṃprekṣya vismitaḥ .
anādṛtyaiva tāṃ vyomni vihartumahamudyataḥ .0
||11||tatastāṃ tatkṛtāṃ cintāmalamutsṛjya khe sthitām .
jaganmāyāṃ kalayituṃ vyomātmāhaṃ pravṛttavān
||12||yāvattāni tathogrāṇi jaganti sakalāni kham .
śūnyameva yathā svapne saṃkalpe kathane tathā
||13||na paśyanti na śṛṇvanti kadācitkānicitkvacit .
tāni kalpamahākalpamahājanmaikatānyatha
||14||pramattapuṣkarāvartānunmattotpātamārutān .
sphuṭitādrīndṛḍhākāraghaṭitabrahmamaṇḍapān 1
||13||jvalatkalpāgnivisphoṭacaṭadaiḍaviḍāspadān .
pratapaddvādaśākārakandumārtaṇḍamaṇḍalān
||16||luṭhatsurapuravrātavitatākrandaghargharān .
raṇasarvādrikaṭakaśreṇīnigiraṇodbhaṭān
||17||kalpāgnijvalanollāsapaṭhatpaṭapaṭāravān .
ātmabhraṃśabṛhatkṣobhakṣubdhāmbaramahārṇavān .1
||18||devāsuranarāgāraghargharākrandakarkaśān .
saptārṇavamahāpūrapūritārkendumaṇḍalān
||19||na vicetanti kalpāntānsarvāṇyevaparasparam .
ekamandirasaṃsuptāḥ svapne raṇarayāniva
||20||tatra rudrasahasrāṇi brahmakoṭiśatāni ca .
dṛṣṭāni viṣṇulakṣāṇi kalpavṛndānyalaṃ mayā
||21||tatra kvacidanāditye nirahorātrabhūtale .
ākalpayugavarṣānte jagatyūhaiḥ kṣayodayaḥ
||22||citi sarvaṃ citaḥ sarvaṃ citsarvaṃ sarvataśca cit .
citsatsarvātmiketyetaddṛṣṭaṃ tatra mayākhilam
||23||tvaṃ kiṃciditi cedvakṣi tatra kiṃ cidivāṅga cit .
sā hi śūnyatamā vyomno na ca nāma na kiṃcana
||24||tadākāśamidaṃ bhāti jagadityabhiśabditam .
tenaiva śabdanabhasā sarve hi paramaṃ nabhaḥ
||25||dṛśyadṛṣṭiriyaṃ bhrāntirākāśatarumañjarī .
cidvyomāṅga kameveti tatrāhamanubhūtavān
||26||buddhyākāśaikarūpeṇa vyāpinā bodharūpiṇā .
tatrānantena saṃkalpamanubhūtamidaṃ mayā
||27||brahmavyoma jagajjālaṃ brahmavyoma diśo daśa .
brahmavyoma kalākāladeśadravyakriyādikam
||28||tatrāhamiva saṃsāraśate bhāte munīśvarāḥ .
dṛṣṭā vasiṣṭhanāmāno brahmaputrāḥ saduttamāḥ
||29||brahmandvāsaptatistretāḥ sarvā eva sarāghavāḥ .
tatra dṛṣṭaṃ kṛtaśataṃ dvāparāṇāṃ śataṃ tathā
||30||bhedodayena vai dṛṣṭāstāstāḥ sargadaśāstathā .
bodhena cettadatyacchamekaṃ brahma nabhastatam
||31||nedaṃ brahmaṇi nāmāsti jagadbrahmaṇyatha tvidam .
brahmaivājamanādyantaṃ tatsarvaṃ tatpadādikam
||32||pāṣāṇamaunapratimaṃ nakiṃcidabhiśabditam .
yattatkiṃciditi dyotarūpaṃ brahma jagatsmṛtam
||33||vibhātyacetyaṃ cidvyomni svasattaiva jagattayā .
nirākāre nirākārā svapnānubhavasaṃnibhā
||34||ananyamātmano brahma sarvaṃ bhāmātrarūpakam .
prakāśanamivālokaḥ karoti na karoti ca
||35||teṣu nāmānubhūyante jagallakṣeṣu tatra vai .
uṣṇāni candrabimbāni sūryāḥ śītalamūrtayaḥ
||36||prajāstamasi paśyanti paśyantyeva na tejasi .
ulūkasya samācārāstasyaiva sadṛśasvarāḥ
||37||itaḥ śubhena naśyanti yānti pāpaistathā divam .
viṣāśanena jīvanti mriyante'mṛtabhojanaiḥ
||38||yadyathā budhyate bodhe yathodetyathavā svataḥ .
tathāśu sphuṭatāmeti sadvāsadvā tadeva tat
||39||viṭapākāramūlaughadarśanādvajraśobhibhiḥ .
ghūrṇate patrapuṣpābhaiḥ pādapairvyomni kānanam
||40||sikatāḥ pīḍitāḥ satyaḥ sravanti snehajaṃ rasam .
śilāphalakakebhyaśca jāyante kamalānyalam .0
||41||dāruṇyaśmani bhittau ca cañcalāḥ śālabhañjikāḥ .
devāṅganābhiḥ sahitaṃ gāyanti kathayanti ca
||42||meghānparidadhatyuccairbhūtānyuccaiḥ paṭāniva .
prativarṣaṃ vijātīyānyutpadyante phalānyage
||43||saṃniveśairna niyatairaṅgānāṃ vividhāṅgakaiḥ .
śirobhiḥ sarvabhūtāni parikrāmanti bhūmigaiḥ
||44||śāstravedavihīnāni nirdharmāṇyeva kānicit .
yatkiṃcanaikakārīṇi tiryagvanti jagantyadhaḥ 0
||45||kāmasaṃvittihīnāni niḥstrījātāni kānicit .
bhūtaiḥ saṃśuṣkahṛdayairvyāptānyaśmamayairiva
||46||pavanāśanabhūtāni samaratnāśmakāni ca .
ajātārthānyalubdhāni nigarvāṇīva kāni ca
||47||kvacitpratyekamātmānaṃ paśyatyāpnoti netarat .
bahubhūtakamapyasti jagadityekabhūtakam
||48||nakhakeśādike yadvattadvadanyatra saṃsthitaḥ .
ātmavatsarvabhūtānāmekībhūtātmabhāvanā
||49||anantāpāraparyanta śūnyameva bahu kvacit .
yatnataḥ saṃvidāpnoti tasyānte na jagatpunaḥ
||50||atyantābuddhabuddhāni mokṣaśabdārthadṛṣṭiṣu .
dāruyantramayāśeṣabhūtaughānīva kānicit
||51||ṛkṣacakravihīnāni niṣkālakalanāni ca .
mūkasaṃketasārāṇi bhūtajālāni kānicit ]
||52||kānicidvarjitānyeva netraśabdārthasaṃvidā .
vyarthadīptātmatejāṃsi bhūtānītyekacintayā
||53||prāṇasaṃvidvihīnāni vyarthāmodāni kānicit .
mūkāni śabdavaiyarthyācchrutihīnāni kānicit
||54||vākyasaṃvidvihīnatvānmūkānyanyāni kānicit .
sparśasaṃvidvihīnatvādaśmāṅgānīva kānicit
||55||saṃvinmātramayānyeva dṛṣṭānyapi ca kānicit .
vyavahārīṇyapyagrāhyāṇyeva nityaṃ piśācavat 0
||56||bhūmayānyekaniṣṭhāni niṣpiṇḍānyeva kānicit .
kānicidvāripūrṇāni vahnipūrṇāni kānicit
||57||kānicidvātapūrṇāni sarvākārāṇi kānicit .
jaganti vyomarūpāṇi vata tatra kacanti khe
||58||dharāpīṭhaikapūrṇeṣu tiṣṭhantyanyeṣu dehinaḥ .
bhekā iva śilākośe kīṭā iva dharodare
||59||jalaikaparipūrṇeṣu tiṣṭhantyurvīvanādriṣu .
bhramantyanyeṣu bhūtāni nityamevogramīnavat
||60||anyeṣvagnyekapūrṇeṣu jalādirahitānyapi .
bhūtānyagnimayānyeva sphurantyalamalātavat
||61||anyeṣvanilapūrṇeṣu bhūtānyastetarāṇyapi .
vātamātramayāṅgāni sphurantyarjunavātavat
||62||anyeṣu vyomamātrātmadeheṣu vyomarūpiṇaḥ .
prāṇinaḥ santi sargeṣu darśanavyavahāriṇaḥ
||63||pātālapātiṣu tathāmbaramutpatatsu
tiṣṭhatsu vibhramapadeṣvatha diṅmukheṣu .
nānājagatsu kimivāsti mayā na dṛṣṭaṃ
yannāma cijjaladhicañcalabudbudeṣu .
||64||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe pāṣā0 jagajjālavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭitamaḥ sargaḥ .. 60 ..