Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
svapnābhamādyaṃ cidvyoma kāraṇaṃ dehasaṃvidām .
dṛśyānyatā'saṃbhavataścidvyomnastatkuto vapuḥ
||1||sargādau svapnasavittirūpaṃ sarvaṃ vinānagha .
na sargo na paro loko dṛśyamāno'pi siddhyati
||2||asadevānubhūritthamevedaṃ bhāsate jagat .
svapnāṅganāsaṅga iva śāntaṃ cidvyoma kevalam
||3||evaṃnāmāsti ciddhāturanādinidhano'malaḥ .
śūnyātmaivāccharūpo'pi jagadityavabhāti yaḥ
||4||malastveṣo'parijñātaḥ parijñātaḥ paraṃ bhavet .
kutaḥ kila pare vyomanyanādinidhane malaḥ
||5||yadetadvedanaṃ śuddhaṃ tadeva svapnapattanam .
jagattadeva sargādau pṛthvyādeḥ saṃbhavaḥ kutaḥ
||6||cidvyomātmāvabhāsasya nabhasaḥ sargarūpiṇī .
kṛtā pṛthvyādikalanā manobuddhyāditā tathā
||7||vāryāvarta ivābhāti pavanaspandavacca yat .
abuddhipūrvaṃ cidvyomni jagadbhānamabhittimat
||8||paścāttasyaiva tenaiva svayamaiśvaryaśaṃsinā .
kṛtaṃ buddhyādipṛthvyādikalpanaṃ sadasanmayam
||9||svayameva kacatyacchācchā yeyaṃ svā mahācitiḥ .
sargābhidhānamasyaiva nabha eveha netarat
||10||na ca kiṃcana nāmāṅga kacatyacchaiva sā smṛtā .
cinmātraikaikakalanaṃ tatamevātmanātmani
||11||cidākāśaścidākāśe tadidaṃ svamalaṃ vapuḥ .
cittaṃ dṛśyamivābhāti yathā svapne tathā sthitam
||12||anyathānupapattyārthakāraṇābhāvataḥ svataḥ .
sargādāveva svātmaiva dṛśyaṃ cidvyoma paśyati
||13||svapnavattacca nirdharma manāgapi na bhidyate .
tasmāccidvyoma cidvyoma śūnyatvaṃ gaganādivat
||14||yadaiva tatparaṃ brahma sarvarūpavivarjitam .
tadevaikaṃ tathārūpamevaṃ sarvatayā sthitam
||15||svapne'nubhūyate caitatsvapno hyātmaiva bhāsate .
nānābodhamanānaiva brahmaivāmalameva tat
||16||brahmaivātmani cidbhāvājjīvatvamiva kalpayat .
rūpamatyajadevācchaṃ manastāmiva gacchati
||17||idaṃ sarvaṃ tanotīva tacca khātmakameva kham .
bhavatīva jagadrūpaṃ vikārīvāvikāryapi
||18||mana eva svayaṃ brahmā sa sargasya hṛdi sthitaḥ .
karotyavirataṃ sarvamajasraṃ saṃharatyapi
||19||pṛthvyādirahito yasminmanohṛdyaṅgavarjite .
anyadvā trijagadbhāti yathā svapne nirākṛti
||20||deharūpajagadrūpairahamekamanākṛti .
manastiṣṭhāmyanantātma bodhābodhaṃ parābhavam
||21||neha pṛthvyādi no deho na caivānyāsti dṛśyatā .
jagattayā kevalaṃ khaṃ manaḥ kacakacāyate
||22||vicāryadṛṣṭyaitadapi na kiṃcidapi vidyate .
kevalaṃ bhāti cinmātramātmanātmani nirghanam
||23||yato vāco nivartante tūṣṇīṃbhāvo'vaśiṣyate .
vyavahāryapi khātmaiva tadvattiṣṭhati mūkavat
||24||anantāpāraparyantā cinmātraparameṣṭakā .
tūṣṇīṃ bhūtvā bhavatyeṣa prabuddhaḥ puruṣottamaḥ
||25||abuddhipūrvaṃ dravato yathāvartādayo'mbhasi .
kriyante brahmaṇā tadvaccittabuddhyādayo jaḍāḥ
||26||abuddhipūrvaṃ vātena kriyate spandanaṃ yathā .
ananyadevaṃ buddhyādi kriyate paramātmanā
||27||ananyadātmano vāyoryathā spandanamavyayam .
ananyadātmanastadvaccinmātraṃ paramātmanaḥ
||28||cidvyoma brahmacinmātramātmā citi mahāniti .
paramātmeti paryāyā jñeyā jñānavatāṃ vara
||29||brahmonmeṣanimeṣātma spandāspandātma vātavat .
nimeṣo yādṛgevāsya samunmeṣastathā jagat
||30||dṛśyamasya samunmeṣo dṛśyābhāvo nimeṣaṇam .
ekametannirākāraṃ taddvayorapyupakṣayāt
||31||nimeṣonmeṣayorekarūpameva paraṃ matam .
ato'sti dṛśyaṃ nāstīti sadasacca sadā citiḥ
||32||nimeṣo nānya unmeṣānnonmeṣo'pi nimeṣataḥ .
brahmaṇaḥ sargavapuṣo nimeṣonmeṣarūpiṇaḥ
||33||tadyathāsthitamevedaṃ viddhi śāntamaśeṣataḥ .
ajātamajaraṃ vyoma saumyaṃ samasamaṃ jagat
||34||cidacityātmakaṃ vyoma rūpaṃ kacakacāyate .
cinnāma tadidaṃ bhāti jagadityeva tadvapuḥ
||35||na naśyati na cotpannaṃ dṛśyaṃ nāpyanubhūyate .
svayaṃ camatkarotyantaḥ kevalaṃ kevalaiva cit
||36||mahācidvyomamaṇibhā dṛśyanāmnī nijākarāt .
ananyānyeva bhātāpi bhānubhāsa ivoṣṇatā
||37||suṣuptaṃ svapnavadbhāti bhāti brahmaiva sargavat .
sarvamekaṃ śivaṃ śāntaṃ nānevāpi sthitaṃ sphurat
||38||yadyatsaṃvedyate yādṛksadvā'sadvā yathā yadā .
tathānubhūyate tādṛktatsadastvasadastu vā
||39||anyathānupapattyā cetkāraṇaṃ parikalpyate .
tatsvapnābho jagadbhāvādanyathā nopapadyate
||40||pramātītātparādviśvamananyaduditaṃ yataḥ .
pramātītamidaṃ caiva kiṃcinnābhyuditaṃ tataḥ
||41||yasya yadrasikaṃ cittaṃ tattathā tasya gacchati .
brahmaikarasikaṃ tena manastattāṃ samaśnute
||42||yaccitto yadgataprāṇo jano bhavati sarvadā .
tattena vastviti jñātaṃ jānāti tadasau sphuṭam
||43||brahmaikarasikaṃ yatsyānmanastattadbhavetkṣaṇāt .
yasya yadrasikaṃ ceto buddhaṃ tena tadeva sat
||44||viśrāntaṃ yasya vai cittaṃ jantostatparamārthasat .
vyavahṛtyai karotyanyatsadācārādatadrasam
||45||dvitvaikatvādikalanā neha kācana vidyate .
sattāmātraṃ ca dṛgiyamitaścedalamīkṣyate
||46||adṛśyadṛśyasadasanmūrtāmūrtadṛśāmiha .
naivāsti na ca nāstyeva kartā bhoktā'thavā kvacit
||47||idamitthamanādyantaṃ jagatparyāyamātmani .
brahmaikaghanamāśāntaṃ sthitaṃ sthāṇurivādhvani
||48||yadeva brahma buddhyādi tadevaitannirañjanam .
yadeva gaganaṃ śāntaṃ śūnyaṃ viddhi tadeva tat
||49||keśoṇḍrakādayo vyomni yathā sadasadātmakāḥ .
dvitāmivāgatā bhānti pare buddhyādayastathā
||50||tathā buddhyādi dehādi vedanādi parāpare .
anekānyapyananyāni śūnyatvāni yathāmbare
||51||suṣuptādviśataḥ svapnamekanidrātmano yathā .
sargasthasyāpi na dvitvaṃ naikatvaṃ brahmaṇastathā
||52||evameva kacatyacchā chāyeyaṃ svā mahāciteḥ .
na ca kiṃcana nāmāṅga kacatyacchaivamāsthitā
||53||cidvyomni hi cidākāśameva svamamalaṃ vapuḥ .
cetyaṃ dṛśyamivābhāti svapneṣviva yathāsthitam
||54||anyathānupapattyārthakāraṇābhāvataḥ svataḥ .
cidvyomātmānamevādau dṛśyamityeva paśyati
||55||sargādāveva khātmaiva dṛśyaṃ bhāti nirākṛti .
saṃbhramaḥ svapnasaṃkalpamithyājñāneṣvivābhitaḥ
||56||svapnavattacca nirdharma manāgapi na bhidyate .
vikāryapi sadharmāpi cidvyomno vastuno malāt
||57||tatsvapnanagarākāraṃ sadharmāpyasadharmakam .
śivādananyamevetthaṃ sthitameva nirantaram
||58||dṛśyaṃ svapnādrivatsvacchaṃ manāgapi na bhidyate .
tasmāccidvyomacidvyomnaḥ śūnyatvaṃ gaganādiva
||59||yadeva tatparaṃ brahma sarvarūpavivarjitam .
tadevedaṃ tathābhūtameva sargatayā sthitam
||60||svapne'nubhūyate caitatsvapne hyātmaiva bhāsate .
purāditvena na tu satpurādiracitaṃ tadā
||61||svapne ca pratyabhijñāyāḥ saṃskārasya smṛtestathā .
na sattā tadidaṃ dṛṣṭamityarthasyātyasaṃbhavāt
||62||tasmādetattrayaṃ tyaktvā yadbhānaṃ brahmasaṃvidaḥ .
tasya dṛṣṭārthasādṛśyānmūḍhaiḥ smṛtyāditohitā
||63||yathā yatraiva laharī vāriṇyeti punaḥ punaḥ .
tatraivaiti tathā tadvadananyā khe pare jagat
||64||vidhayaḥ pratiṣedhāśca sarva eva sadaiva ca .
vibhaktāśca vimiśrāśva pare santi na santi ca
||65||tasmātsadbrahma sarvātma kimivātra na vidyate .
saiva sattaiva sarvātma caitadapyetadātmakam
||65||bhrāntasya bhramaṇaṃ bhūmerna bhūrbhrāntaiva vā gaṇaiḥ .
na śāmyati jñāturapi tathābhyāsaṃ vinātra dṛk
||67||śāstrasyāsya tu yannāma vādanaṃ tadvināparaḥ .
abhyāso dṛśyasaṃśāntyai na bhūto na bhaviṣyati
||68||na jīvanna mṛtaṃ cittaṃ rodhamāyāti saṃsṛteḥ .
avinābhāvidehatvādvodhāttvetanna paśyati
||69||sarvadaivāvinābhāvi cittaṃ dṛśyaśarīrayoḥ .
iha cāmutra caitasya bodhānte śāmyataḥ svayam
||70||cittadṛśyaśarīrāṇi trīṇi śāmyanti bodhataḥ .
pavanaspandasainyāni kāraṇābhāvato yathā
||71||kāraṇaṃ maurkhyamevāsya taccāsmādeva śāstrataḥ .
kiṃcitsaṃskṛtabuddhīnāṃ vācitādeva śāmyati
||72||abuddhamuttaragranthātpūrvaṃ pūrvaṃ hi budhyate .
granthaṃ padapadārthajñaḥ khedavānna nivartate
||73||upāyamidamevāto viddhi śāstraṃ bhramakṣaye .
ananyasādhāraṇatāṃ gatamityanubhūyate
||74||tasmādasmānmahāśāstrādyathāśakti vicārayet .
bhāgau dvau bhāgamekaṃ vā tena duḥkhakṣayo bhavet
||75||āruṣeyamidamiti pramādāccenna rocate .
tadanyadātmavijñānaśāstraṃ kiṃcidvicārayet
||76||anarthenāvicāreṇa vayaḥ kuryānna bhasmasāt .
bodhena jñānasāreṇa dṛśyaṃ kartavyamātmasāt
||77||āyuṣaḥ kṣaṇa eko'pi sarvaratnairna labhyate .
nīyate tadvṛthā yena pramādaḥ sumahānaho
||78||anubhūtamapi ca no sa-
dṛśyamidaṃ draṣṭṛsahitamapi .
svapnanijamaraṇabāndhava-
rodanamiva sadiva kacitamapi
||79||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 avi0 vi0 paramārthagītāsvadvaitayuktirnāma pañcasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 175..