मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 175

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 175

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

svapnābhamādyaṃ cidvyoma kāraṇaṃ dehasaṃvidām .

dṛśyānyatā'saṃbhavataścidvyomnastatkuto vapuḥ

||1||

sargādau svapnasavittirūpaṃ sarvaṃ vinānagha .

na sargo na paro loko dṛśyamāno'pi siddhyati

||2||

asadevānubhūritthamevedaṃ bhāsate jagat .

svapnāṅganāsaṅga iva śāntaṃ cidvyoma kevalam

||3||

evaṃnāmāsti ciddhāturanādinidhano'malaḥ .

śūnyātmaivāccharūpo'pi jagadityavabhāti yaḥ

||4||

malastveṣo'parijñātaḥ parijñātaḥ paraṃ bhavet .

kutaḥ kila pare vyomanyanādinidhane malaḥ

||5||

yadetadvedanaṃ śuddhaṃ tadeva svapnapattanam .

jagattadeva sargādau pṛthvyādeḥ saṃbhavaḥ kutaḥ

||6||

cidvyomātmāvabhāsasya nabhasaḥ sargarūpiṇī .

kṛtā pṛthvyādikalanā manobuddhyāditā tathā

||7||

vāryāvarta ivābhāti pavanaspandavacca yat .

abuddhipūrvaṃ cidvyomni jagadbhānamabhittimat

||8||

paścāttasyaiva tenaiva svayamaiśvaryaśaṃsinā .

kṛtaṃ buddhyādipṛthvyādikalpanaṃ sadasanmayam

||9||

svayameva kacatyacchācchā yeyaṃ svā mahācitiḥ .

sargābhidhānamasyaiva nabha eveha netarat

||10||

na ca kiṃcana nāmāṅga kacatyacchaiva sā smṛtā .

cinmātraikaikakalanaṃ tatamevātmanātmani

||11||

cidākāśaścidākāśe tadidaṃ svamalaṃ vapuḥ .

cittaṃ dṛśyamivābhāti yathā svapne tathā sthitam

||12||

anyathānupapattyārthakāraṇābhāvataḥ svataḥ .

sargādāveva svātmaiva dṛśyaṃ cidvyoma paśyati

||13||

svapnavattacca nirdharma manāgapi na bhidyate .

tasmāccidvyoma cidvyoma śūnyatvaṃ gaganādivat

||14||

yadaiva tatparaṃ brahma sarvarūpavivarjitam .

tadevaikaṃ tathārūpamevaṃ sarvatayā sthitam

||15||

svapne'nubhūyate caitatsvapno hyātmaiva bhāsate .

nānābodhamanānaiva brahmaivāmalameva tat

||16||

brahmaivātmani cidbhāvājjīvatvamiva kalpayat .

rūpamatyajadevācchaṃ manastāmiva gacchati

||17||

idaṃ sarvaṃ tanotīva tacca khātmakameva kham .

bhavatīva jagadrūpaṃ vikārīvāvikāryapi

||18||

mana eva svayaṃ brahmā sa sargasya hṛdi sthitaḥ .

karotyavirataṃ sarvamajasraṃ saṃharatyapi

||19||

pṛthvyādirahito yasminmanohṛdyaṅgavarjite .

anyadvā trijagadbhāti yathā svapne nirākṛti

||20||

deharūpajagadrūpairahamekamanākṛti .

manastiṣṭhāmyanantātma bodhābodhaṃ parābhavam

||21||

neha pṛthvyādi no deho na caivānyāsti dṛśyatā .

jagattayā kevalaṃ khaṃ manaḥ kacakacāyate

||22||

vicāryadṛṣṭyaitadapi na kiṃcidapi vidyate .

kevalaṃ bhāti cinmātramātmanātmani nirghanam

||23||

yato vāco nivartante tūṣṇīṃbhāvo'vaśiṣyate .

vyavahāryapi khātmaiva tadvattiṣṭhati mūkavat

||24||

anantāpāraparyantā cinmātraparameṣṭakā .

tūṣṇīṃ bhūtvā bhavatyeṣa prabuddhaḥ puruṣottamaḥ

||25||

abuddhipūrvaṃ dravato yathāvartādayo'mbhasi .

kriyante brahmaṇā tadvaccittabuddhyādayo jaḍāḥ

||26||

abuddhipūrvaṃ vātena kriyate spandanaṃ yathā .

ananyadevaṃ buddhyādi kriyate paramātmanā

||27||

ananyadātmano vāyoryathā spandanamavyayam .

ananyadātmanastadvaccinmātraṃ paramātmanaḥ

||28||

cidvyoma brahmacinmātramātmā citi mahāniti .

paramātmeti paryāyā jñeyā jñānavatāṃ vara

||29||

brahmonmeṣanimeṣātma spandāspandātma vātavat .

nimeṣo yādṛgevāsya samunmeṣastathā jagat

||30||

dṛśyamasya samunmeṣo dṛśyābhāvo nimeṣaṇam .

ekametannirākāraṃ taddvayorapyupakṣayāt

||31||

nimeṣonmeṣayorekarūpameva paraṃ matam .

ato'sti dṛśyaṃ nāstīti sadasacca sadā citiḥ

||32||

nimeṣo nānya unmeṣānnonmeṣo'pi nimeṣataḥ .

brahmaṇaḥ sargavapuṣo nimeṣonmeṣarūpiṇaḥ

||33||

tadyathāsthitamevedaṃ viddhi śāntamaśeṣataḥ .

ajātamajaraṃ vyoma saumyaṃ samasamaṃ jagat

||34||

cidacityātmakaṃ vyoma rūpaṃ kacakacāyate .

cinnāma tadidaṃ bhāti jagadityeva tadvapuḥ

||35||

na naśyati na cotpannaṃ dṛśyaṃ nāpyanubhūyate .

svayaṃ camatkarotyantaḥ kevalaṃ kevalaiva cit

||36||

mahācidvyomamaṇibhā dṛśyanāmnī nijākarāt .

ananyānyeva bhātāpi bhānubhāsa ivoṣṇatā

||37||

suṣuptaṃ svapnavadbhāti bhāti brahmaiva sargavat .

sarvamekaṃ śivaṃ śāntaṃ nānevāpi sthitaṃ sphurat

||38||

yadyatsaṃvedyate yādṛksadvā'sadvā yathā yadā .

tathānubhūyate tādṛktatsadastvasadastu vā

||39||

anyathānupapattyā cetkāraṇaṃ parikalpyate .

tatsvapnābho jagadbhāvādanyathā nopapadyate

||40||

pramātītātparādviśvamananyaduditaṃ yataḥ .

pramātītamidaṃ caiva kiṃcinnābhyuditaṃ tataḥ

||41||

yasya yadrasikaṃ cittaṃ tattathā tasya gacchati .

brahmaikarasikaṃ tena manastattāṃ samaśnute

||42||

yaccitto yadgataprāṇo jano bhavati sarvadā .

tattena vastviti jñātaṃ jānāti tadasau sphuṭam

||43||

brahmaikarasikaṃ yatsyānmanastattadbhavetkṣaṇāt .

yasya yadrasikaṃ ceto buddhaṃ tena tadeva sat

||44||

viśrāntaṃ yasya vai cittaṃ jantostatparamārthasat .

vyavahṛtyai karotyanyatsadācārādatadrasam

||45||

dvitvaikatvādikalanā neha kācana vidyate .

sattāmātraṃ ca dṛgiyamitaścedalamīkṣyate

||46||

adṛśyadṛśyasadasanmūrtāmūrtadṛśāmiha .

naivāsti na ca nāstyeva kartā bhoktā'thavā kvacit

||47||

idamitthamanādyantaṃ jagatparyāyamātmani .

brahmaikaghanamāśāntaṃ sthitaṃ sthāṇurivādhvani

||48||

yadeva brahma buddhyādi tadevaitannirañjanam .

yadeva gaganaṃ śāntaṃ śūnyaṃ viddhi tadeva tat

||49||

keśoṇḍrakādayo vyomni yathā sadasadātmakāḥ .

dvitāmivāgatā bhānti pare buddhyādayastathā

||50||

tathā buddhyādi dehādi vedanādi parāpare .

anekānyapyananyāni śūnyatvāni yathāmbare

||51||

suṣuptādviśataḥ svapnamekanidrātmano yathā .

sargasthasyāpi na dvitvaṃ naikatvaṃ brahmaṇastathā

||52||

evameva kacatyacchā chāyeyaṃ svā mahāciteḥ .

na ca kiṃcana nāmāṅga kacatyacchaivamāsthitā

||53||

cidvyomni hi cidākāśameva svamamalaṃ vapuḥ .

cetyaṃ dṛśyamivābhāti svapneṣviva yathāsthitam

||54||

anyathānupapattyārthakāraṇābhāvataḥ svataḥ .

cidvyomātmānamevādau dṛśyamityeva paśyati

||55||

sargādāveva khātmaiva dṛśyaṃ bhāti nirākṛti .

saṃbhramaḥ svapnasaṃkalpamithyājñāneṣvivābhitaḥ

||56||

svapnavattacca nirdharma manāgapi na bhidyate .

vikāryapi sadharmāpi cidvyomno vastuno malāt

||57||

tatsvapnanagarākāraṃ sadharmāpyasadharmakam .

śivādananyamevetthaṃ sthitameva nirantaram

||58||

dṛśyaṃ svapnādrivatsvacchaṃ manāgapi na bhidyate .

tasmāccidvyomacidvyomnaḥ śūnyatvaṃ gaganādiva

||59||

yadeva tatparaṃ brahma sarvarūpavivarjitam .

tadevedaṃ tathābhūtameva sargatayā sthitam

||60||

svapne'nubhūyate caitatsvapne hyātmaiva bhāsate .

purāditvena na tu satpurādiracitaṃ tadā

||61||

svapne ca pratyabhijñāyāḥ saṃskārasya smṛtestathā .

na sattā tadidaṃ dṛṣṭamityarthasyātyasaṃbhavāt

||62||

tasmādetattrayaṃ tyaktvā yadbhānaṃ brahmasaṃvidaḥ .

tasya dṛṣṭārthasādṛśyānmūḍhaiḥ smṛtyāditohitā

||63||

yathā yatraiva laharī vāriṇyeti punaḥ punaḥ .

tatraivaiti tathā tadvadananyā khe pare jagat

||64||

vidhayaḥ pratiṣedhāśca sarva eva sadaiva ca .

vibhaktāśca vimiśrāśva pare santi na santi ca

||65||

tasmātsadbrahma sarvātma kimivātra na vidyate .

saiva sattaiva sarvātma caitadapyetadātmakam

||65||

bhrāntasya bhramaṇaṃ bhūmerna bhūrbhrāntaiva vā gaṇaiḥ .

na śāmyati jñāturapi tathābhyāsaṃ vinātra dṛk

||67||

śāstrasyāsya tu yannāma vādanaṃ tadvināparaḥ .

abhyāso dṛśyasaṃśāntyai na bhūto na bhaviṣyati

||68||

na jīvanna mṛtaṃ cittaṃ rodhamāyāti saṃsṛteḥ .

avinābhāvidehatvādvodhāttvetanna paśyati

||69||

sarvadaivāvinābhāvi cittaṃ dṛśyaśarīrayoḥ .

iha cāmutra caitasya bodhānte śāmyataḥ svayam

||70||

cittadṛśyaśarīrāṇi trīṇi śāmyanti bodhataḥ .

pavanaspandasainyāni kāraṇābhāvato yathā

||71||

kāraṇaṃ maurkhyamevāsya taccāsmādeva śāstrataḥ .

kiṃcitsaṃskṛtabuddhīnāṃ vācitādeva śāmyati

||72||

abuddhamuttaragranthātpūrvaṃ pūrvaṃ hi budhyate .

granthaṃ padapadārthajñaḥ khedavānna nivartate

||73||

upāyamidamevāto viddhi śāstraṃ bhramakṣaye .

ananyasādhāraṇatāṃ gatamityanubhūyate

||74||

tasmādasmānmahāśāstrādyathāśakti vicārayet .

bhāgau dvau bhāgamekaṃ vā tena duḥkhakṣayo bhavet

||75||

āruṣeyamidamiti pramādāccenna rocate .

tadanyadātmavijñānaśāstraṃ kiṃcidvicārayet

||76||

anarthenāvicāreṇa vayaḥ kuryānna bhasmasāt .

bodhena jñānasāreṇa dṛśyaṃ kartavyamātmasāt

||77||

āyuṣaḥ kṣaṇa eko'pi sarvaratnairna labhyate .

nīyate tadvṛthā yena pramādaḥ sumahānaho

||78||

anubhūtamapi ca no sa-

dṛśyamidaṃ draṣṭṛsahitamapi .

svapnanijamaraṇabāndhava-

rodanamiva sadiva kacitamapi

||79||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 avi0 vi0 paramārthagītāsvadvaitayuktirnāma pañcasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 175..