Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
bhūtalāpsarasā sārdhamananyadayitāpatiḥ .
akṛtrimapremarasaṃ sa reme kāntayā tayā
||1||udyānavanagulmeṣu tamālagahaneṣu ca .
puṣpamaṇḍaparamyeṣu latāvalayasadmasu
||2||puṣpāntaḥpuraśayyāsu puṣpasaṃbhāravīthiṣu .
vasantodyānadolāsu krīḍāpuṣkariṇīṣu ca
||3||candanadrumaśaileṣu saṃtānakataleṣu ca .
kadambanīpageheṣu pāribhadrodareṣu ca
||4||vikasatkundamandāramakarandasugandhiṣu .
vasantavanajāleṣu kūjatkokilapakṣiṣu
||5||nānāraṇyatṛṇānāṃ ca sthaleṣu mṛdudīptiṣu .
nirjhareṣu tarattārasīkarāsāravarṣiṣu
||6||śailānāṃ maṇimāṇikyaśilānāṃ phalakeṣu ca .
devarṣimunigeheṣu dūrapuṇyāśrameṣu ca
||7||kumudvatīṣu phullāsu smerāsu nalinīṣu ca .
vanasthalīṣu kṛṣṇāsu phullāsu phalinīṣu ca ..
surataiḥ suratāruṇyaiḥ sundaraḥ sundarehitaiḥ .
īhitaiḥ peśalānyonyaghanapremarasādhikaiḥ
||9||prahelikābhirākhyānaistathā cākṣaramuṣṭibhiḥ .
aṣṭāpadairbahudyūtaistathā gūḍhacaturthakaiḥ
||10||nāṭikākhyāyikābhiśca ślokairvindumatikramaiḥ .
deśakālavibhāgaiśca nagaragrāmaceṣṭitaiḥ
||11||sragdāmamālāvalitairnānābharaṇayojanaiḥ .
līlāvilolacalanairvicitrarasabhojanaiḥ
||12||ārdrakuṅkumakarpūratāmbūlīdalacarvaṇaiḥ .
phullapuṣpalatāguñjādehagopanakhavraṇaiḥ
||13||samālambhanalīlābhirmālāpraharaṇakramaiḥ .
gṛhe kusumadolābhiranyonyaṃ dolanakramaiḥ
||14||nauyānayugmahastyaśvadāntoṣṭrādigamāgamaiḥ .
jalakelivilāsena parasparasamukṣaṇaiḥ
||15||nṛtyagītakalālāsyatālatāṇḍavamaṇḍanaiḥ .
saṃgītakaiḥ saṃkathanairvīṇāmurajavādanaiḥ
||16||udyāneṣu sarittīravṛkṣeṣu varavīthiṣu .
antaḥpureṣu harmyeṣu phulladolāvadolanaiḥ
||17||sā tathā sukhasaṃvṛddhā tasya praṇayinī priyā .
ekadā cintayāmāsa subhrūḥ saṃkalpaśālinī
||18||prāṇebhyo'pi priyo bhartā mamaiṣa jagatīpatiḥ .
yauvanollāsavānśrīmānkathaṃ syādajarāmaraḥ
||19||bhartrānena sahottuṅgastanī kusumasadmasu .
kathaṃ svairaṃ ciraṃ kāntā rame yugaśatānyaham
||20||tathā yate yatnamatastapojapayamehitaiḥ .
rajanīśamukho rājā yathā syādajarāmaraḥ
||21||jñānavṛddhāṃstapovṛddhānvidyāvṛddhānahaṃ dvijān .
pṛcchāmi tāvanmaraṇaṃ kathaṃ na syānnṛṇāmiti
||22||ityānīyātha saṃpūjya dvijānpapraccha sā natā .
amaratvaṃ kathaṃ viprā bhavediti punaḥpunaḥ
||23||viprā ūcuḥ .
tapojapayamairdevi samastāḥ siddhasiddhayaḥ .
saṃprāpyante'maratvaṃ tu na kadācana labhyate
||24||ityākarṇya dvijamukhāccintayāmāsa sā punaḥ .
idaṃ svaprajñayaivāśu bhītā priyaviyogataḥ
||25||maraṇaṃ bharturagre me yadi daivādbhaviṣyati .
tatsarvaduḥkhanirmuktā saṃsthāsye sukhamātmani
||26||atha varṣasahasreṇa bhartādau cenmariṣyati .
tatkariṣye tathā yena jīvo gehānna yāsyati
||27||tadbhramadbhartṛjīve'sminnije śuddhāntamaṇḍape .
bhartrā vilokitā nityaṃ nivatsyāmi yathāsukham
||28||adyaivārabhyaitadartha devīṃ jñaptiṃ sarasvatīm .
japopavāsaniyamairātoṣaṃ pūjayāmyaham
||29||iti niścitya sā nāthamanuktvaiva varāṅganā .
yathāśāstraṃ cacārograṃ tathā niyamamāsthitā
||30||trirātrasya trirātrasya paryante kṛtapāraṇā .
devadvijaguruprājñavidvatpūjāparāyaṇā
||31||snānadānatapodhyānanityodyuktaśarīrikā .
sarvāstikyasadācārakāriṇī kleśahāriṇī
||32||yathākālaṃ yathodyogaṃ yathāśāstraṃ yathākramam .
toṣayāmāsa bhartāramaparijñātasaṃsthitiḥ
||33||trirātraśatamevaṃ sā bālā niyamaśālinī .
anārataṃ taponiṣṭhāmatiṣṭhatkaṣṭaceṣṭayā
||34||trirātrāṇāṃ śate cātha pūjitā pratimānitā .
tuṣṭā bhagavatī gaurī vāgīśā samuvāca tām
||35||śrīsarasvatyuvāca .
nirantareṇa tapasā bhartṛbhaktyatiśālinā .
parituṣṭāsmi te vatse gṛhāṇa varamīpsitam
||36||śrīrājñyuvāca .
jaya janmajarājvālādāhadoṣaśaśiprabhe .
jaya hārdāndhakāraughanivāraṇaraviprabhe
||37||amba mātarjaganmātastrāyasva kṛpaṇāmimām .
idaṃ varadvayaṃ dehi yadahaṃ prārthaye śubhe
||38||ekaṃ tāvadvidehasya bharturjīvo mamāmbike .
asmādeva hi mā yāsīnnijāntaḥpuramaṇḍapāt
||39||dvitīyaṃ tvāṃ mahādevi prārthaye'haṃ yadā yadā .
darśanāya varārthāya tadā me dehi darśanam
||40||ityākarṇya jaganmātā tavāstvevamiti svayam .
uktvāntardhānamagamatprotthāyormirivārṇave
||41||atha sā rājamahiṣī parituṣṭeṣṭadevatā .
śrutagīteva hariṇī babhūvānandadhāriṇī
||42||pakṣamāsartukaṭake dināre varṣadaṇḍake .
kṣaṇanābhau spandamaye kālacakre vahatyatha
||43||antardhimājagāmāsyāḥ patyustaccetanaṃ tanau .
saṃdṛśyamānamevāśu śuṣkapatraraso yathā
||44||raṇakhaṇḍitadehe'sminmṛte'ntaḥpuramaṇḍape .
nirjalā nalinīvāsau parāṃ mlānimupāyayau
||45||viṣoṣṇaśvasanadhvastasakalādharapallavā .
prāpa sā maraṇāvasthāṃ saśalyeva mṛgī yathā
||46||prāpa sā tamasāndhatvaṃ tasminmaraṇamāgate .
dīpajvālālave kṣīṇe sadmaśrīriva bhūṣitā
||47||kārśyamāpa kṣaṇenāsau bālā virasatāṃ gatā .
yathā srotasvinī srotakṣaye kṣāravidhūsarā
||48||kṣipramākrandinī kṣipraṃ maunamūkā viyoginī .
babhūva cakravākīva māninī maraṇonmukhī
||49||atha tāmatimātravihvalāṃ sakṛpākāśabhavā sarasvatī .
śapharīṃ hradaśoṣavihvalāṃ prathamā vṛṣṭirivānvakampata
||50||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe maṇḍapopākhyāne rājñīparidevanaṃ nāma ṣoḍaśaḥ sargaḥ .. 16 ..