Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
ityadhyātmavicitrābhiḥ kathābhistau parasparam .
āsāte vedyavettārau muhūrtatritayaṃ vane
||1||tata utthāya kasmiṃścitsānau sarasasārase .
sarovare vane caiva vihṛtau nandane vane
||2||tenācāreṇa tābhiśca kathābhistau vane tataḥ .
nītavantau dinānyaṣṭau tāsu kānanavīthiṣu
||3||atha kumbha uvācānyadvanaṃ yāvo girāviti .
tadomiti nṛpo matvā tāvubhau praviceratuḥ
||4||vanānyanekarūpāṇi jaṅgalāni taṭāni ca .
sarāṃsi gulmajālāni śrṛṅgāṇi gahanāni ca
||5||nadīrdeśāṃstathā grāmānnagarāṇi vanāni ca .
mañjughoṣāngirīnkuñjāṃstīrthānyāyatanāni ca
||6||samameva samasnehau samavetau sthitāvubhau .
samasattvau samotsāhau śaṃsantau tasthatuḥ sadā
||7||ānarcatuḥ pitṛndevānbubhujāte ca rāghava .
samaṃ tapte ca sikte ca samabuddhī babhūvatuḥ
||8||tamālavanakhaṇḍeṣu mandāragahaneṣu ca .
daṃpatī snigdhahṛdayau suhṛdau tau virejatuḥ
||9||idaṃ gehamidaṃ neti vikalpakalanā manaḥ .
na jahāra tayo rāma vātyeva vibudhācalam
||10||viceratustau suhṛdau kvaciddhūlividhūsarau .
kvaciccandanadigdhāṅgau kvacidbhasmānurañjitau
||11||kvaciddivyāmbaradharau citrāmbaradharau kvacit .
kvacitpallavasaṃchannau kvacitkusumamaṇḍitau
||12||dinaiḥ katipayaireva samacittatayā tayā .
sattvodāttatayā caiva rājā kumbhavadābabhau
||13||atha taṃ suragarbhābhaṃ cūḍālā sā śikhidhvajam .
dṛṣṭvā śobhāmupagataṃ cintayāmāsa māninī
||14||ayaṃ patiradīnātmā ramyāśca vanabhūmayaḥ .
iyaṃ sthitiranāyāsā yā na kāmena vañcitā
||15||jīvanmuktadhiyāṃ bhogaṃ yathāprāptamatiṣṭhatām .
ekāgrahātmikā tucchā mūḍhataivoditā bhavet
||16||nijaḥ patirudārātmā nirādhiśca navaṃ vayaḥ .
gṛhāṇi puṣpajālāni sā hatā yā na kāminī
||17||vanapuṣpalatāgehe svāyatte bhartari priyā .
ramate yā na nirduḥkhā sā hataiva duraṅganā
||18||ramyaṃ vivāhitaṃ kāntaṃ patimāsādya nirjane .
strī satī yā na ramate tāṃ dhigastu duraṅganām
||19||samujjhatā yathāprāptamapi vedyavidā sadā .
anindyaṃ samudārārthaṃ kiṃ tajjñena kṛtaṃ bhavet
||20||tatkiṃcidracayāmyāśu prapañcaṃ prekṣayā vane .
yenāyaṃ bhūpatirbhartā ramate mayi mānadaḥ
||21||iti saṃcintya cūḍālā kumbhaveṣadharā patim .
prāha kānanagulmasthā kokilaṃ kokilā yathā
||22||kumbha uvāca .
caitramāsasya śuklo'yaṃ pratipaddivaso mahān .
adyāsthānaṃ mahārambhaṃ svarge bhavati vai hareḥ
||23||saṃnidhānaṃ mayā tatra kartavyaṃ pituragrataḥ .
yathāsthitā hi niyatirna saṃtyājyā kadācana
||24||pratipālayitavyaṃ me tvayeha ca vanāvanau .
krīḍatā navapuṣpāyāṃ samudvegamagacchatā
||25||āgacchāmi dinānte'dya nirvikalpaṃ nabhastalāt .
sargādatitarāmeva tvatsaṅgo mama tuṣṭaye
||26||ityuktvā mañjarīṃ kumbho dadau mitrāya kausumīm .
prītaye svāmiva prītiṃ kāntāṃ nandanavṛkṣajām
||27||āgantavyaṃ tvayā śīghramevaṃ vadati bhūpatau .
ṣupluve'tha vanādvayoma śaranmukhapayodavat
||28||puṣpāñjaliṃ jahau vyoma vrajankusumadāmajam .
visāri vanavātena himaṃ haima ivāmbudaḥ
||29||śikhidhvajo vrajantaṃ taṃ dadarśā''darśanaṃ tadā .
unnidro'bdaṃ yathā barhī dhīmatprītirhi dustyajā
||30||śikhidhvajadṛśāmante vyomni kumbhavapurjahau .
śāntāvarteva vāriśrīrmugdhā svaṃ rūpamāyayau
||31||prāpa mañjaritākārakalpavṛkṣopamaṃ puram .
sphuratpatākamātmīyaṃ svargaramyaṃ divaḥ pathā
||32||antaḥpuramadṛśyaiva viveśa lalanākulam .
madhumāsamahālakṣmīrlasallatamiva drumam
||33||rājakāryāṇi sarvāṇi tatra saṃpādya satvaram .
śikhidhvajasya purataḥ papāta phalapuṣpavat
||34||tatra kāladyuti mukhaṃ cakārākhinnamānasā .
induṃ sanīhāramiva śyāmā khinnamivāmbujam
||35||taṃ dṛṣṭvā tādṛśākāraṃ samuttasthau śikhidhvajaḥ .
babhūva khinnacetāśca samuvācedamādṛtaḥ
||36||devaputra namaste'stu vimanā iva lakṣyase .
kumbhastvaṃ tyaja saṃrambhamidamāsanamāsyatām
||37||santo viditavedyā ye te hi harṣaviṣādajām .
nāśrayanti sthitiṃ svasthāḥ padmā iva jalārdratām
||38||śrīvasiṣṭha uvāca .
tena kṣmāpatinetyukte kumbha āhāsane viśan .
girā viṣaṇṇayā śīrṇavaṃśasvanasamānayā
||39||yāvaddehamavasthāsu samacittatayaiva ye .
karmendriyairna tiṣṭhanti na te tattvavidaḥ śaṭhāḥ
||40||ye hyatattvavido mūḍhā rājanbālatayaiva te .
avasthābhyaḥ palāyante gṛhītābhyaḥ svabhāvataḥ
||41||yāvattilaṃ yathā tailaṃ yāvaddehaṃ tathā daśā .
yo na dehadaśāmeti sa cchinattyasināmbaram
||42||eṣa dehadaśāduḥkhaparityāgo hyanuttamaḥ .
yatsāmyaṃ cetaso yogānna tu karmendriyasthiteḥ
||43||yāvaddehaṃ yathācāraṃ daśāsvaṅga vijānatā .
karmendriyairhi sthātavyaṃ na tu buddhīndriyaiḥ kvacit
||44||parameṣṭhiprabhṛtayaḥ sarva evoditāśayāḥ .
dehāvasthāsu tiṣṭhanti niyatereṣa niścayaḥ
||45||ajñatattvajñabhūtāni dṛśyajātamidaṃ hi yat .
tatsarvameva niyatiṃ dhāvatyambu yathāmbudhim
||46||tajjñā buddhyādisāmyena pāṇyādicalanena ca .
niyatiṃ yāpayantīmāṃ yāvaddehamakhaṇḍitām
||47||ajñāstu sarvakṣobheṇa sukhaduḥkhadaśāhatāḥ .
niyatiṃ yāpayantyaṅga dehalakṣairvikhaṇḍitām
||48||itthaṃ sukheṣu nanu duḥkhadaśāsu cetthaṃ
sthātavyamityadhigataṃ yadihāṅga jīvaiḥ .
ajñajñabhūtanivahasphuritastadevaṃ
durlaṃghya eṣa niyato niyatervilāsaḥ
||49||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nivā0 pū0 cū0 jīvanmuktavyavahārapratipādanaṃ nāma caturadhikaśatatamaḥ sargaḥ ..104..