मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 104

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 104

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

ityadhyātmavicitrābhiḥ kathābhistau parasparam .

āsāte vedyavettārau muhūrtatritayaṃ vane

||1||

tata utthāya kasmiṃścitsānau sarasasārase .

sarovare vane caiva vihṛtau nandane vane

||2||

tenācāreṇa tābhiśca kathābhistau vane tataḥ .

nītavantau dinānyaṣṭau tāsu kānanavīthiṣu

||3||

atha kumbha uvācānyadvanaṃ yāvo girāviti .

tadomiti nṛpo matvā tāvubhau praviceratuḥ

||4||

vanānyanekarūpāṇi jaṅgalāni taṭāni ca .

sarāṃsi gulmajālāni śrṛṅgāṇi gahanāni ca

||5||

nadīrdeśāṃstathā grāmānnagarāṇi vanāni ca .

mañjughoṣāngirīnkuñjāṃstīrthānyāyatanāni ca

||6||

samameva samasnehau samavetau sthitāvubhau .

samasattvau samotsāhau śaṃsantau tasthatuḥ sadā

||7||

ānarcatuḥ pitṛndevānbubhujāte ca rāghava .

samaṃ tapte ca sikte ca samabuddhī babhūvatuḥ

||8||

tamālavanakhaṇḍeṣu mandāragahaneṣu ca .

daṃpatī snigdhahṛdayau suhṛdau tau virejatuḥ

||9||

idaṃ gehamidaṃ neti vikalpakalanā manaḥ .

na jahāra tayo rāma vātyeva vibudhācalam

||10||

viceratustau suhṛdau kvaciddhūlividhūsarau .

kvaciccandanadigdhāṅgau kvacidbhasmānurañjitau

||11||

kvaciddivyāmbaradharau citrāmbaradharau kvacit .

kvacitpallavasaṃchannau kvacitkusumamaṇḍitau

||12||

dinaiḥ katipayaireva samacittatayā tayā .

sattvodāttatayā caiva rājā kumbhavadābabhau

||13||

atha taṃ suragarbhābhaṃ cūḍālā sā śikhidhvajam .

dṛṣṭvā śobhāmupagataṃ cintayāmāsa māninī

||14||

ayaṃ patiradīnātmā ramyāśca vanabhūmayaḥ .

iyaṃ sthitiranāyāsā yā na kāmena vañcitā

||15||

jīvanmuktadhiyāṃ bhogaṃ yathāprāptamatiṣṭhatām .

ekāgrahātmikā tucchā mūḍhataivoditā bhavet

||16||

nijaḥ patirudārātmā nirādhiśca navaṃ vayaḥ .

gṛhāṇi puṣpajālāni sā hatā yā na kāminī

||17||

vanapuṣpalatāgehe svāyatte bhartari priyā .

ramate yā na nirduḥkhā sā hataiva duraṅganā

||18||

ramyaṃ vivāhitaṃ kāntaṃ patimāsādya nirjane .

strī satī yā na ramate tāṃ dhigastu duraṅganām

||19||

samujjhatā yathāprāptamapi vedyavidā sadā .

anindyaṃ samudārārthaṃ kiṃ tajjñena kṛtaṃ bhavet

||20||

tatkiṃcidracayāmyāśu prapañcaṃ prekṣayā vane .

yenāyaṃ bhūpatirbhartā ramate mayi mānadaḥ

||21||

iti saṃcintya cūḍālā kumbhaveṣadharā patim .

prāha kānanagulmasthā kokilaṃ kokilā yathā

||22||

kumbha uvāca .

caitramāsasya śuklo'yaṃ pratipaddivaso mahān .

adyāsthānaṃ mahārambhaṃ svarge bhavati vai hareḥ

||23||

saṃnidhānaṃ mayā tatra kartavyaṃ pituragrataḥ .

yathāsthitā hi niyatirna saṃtyājyā kadācana

||24||

pratipālayitavyaṃ me tvayeha ca vanāvanau .

krīḍatā navapuṣpāyāṃ samudvegamagacchatā

||25||

āgacchāmi dinānte'dya nirvikalpaṃ nabhastalāt .

sargādatitarāmeva tvatsaṅgo mama tuṣṭaye

||26||

ityuktvā mañjarīṃ kumbho dadau mitrāya kausumīm .

prītaye svāmiva prītiṃ kāntāṃ nandanavṛkṣajām

||27||

āgantavyaṃ tvayā śīghramevaṃ vadati bhūpatau .

ṣupluve'tha vanādvayoma śaranmukhapayodavat

||28||

puṣpāñjaliṃ jahau vyoma vrajankusumadāmajam .

visāri vanavātena himaṃ haima ivāmbudaḥ

||29||

śikhidhvajo vrajantaṃ taṃ dadarśā''darśanaṃ tadā .

unnidro'bdaṃ yathā barhī dhīmatprītirhi dustyajā

||30||

śikhidhvajadṛśāmante vyomni kumbhavapurjahau .

śāntāvarteva vāriśrīrmugdhā svaṃ rūpamāyayau

||31||

prāpa mañjaritākārakalpavṛkṣopamaṃ puram .

sphuratpatākamātmīyaṃ svargaramyaṃ divaḥ pathā

||32||

antaḥpuramadṛśyaiva viveśa lalanākulam .

madhumāsamahālakṣmīrlasallatamiva drumam

||33||

rājakāryāṇi sarvāṇi tatra saṃpādya satvaram .

śikhidhvajasya purataḥ papāta phalapuṣpavat

||34||

tatra kāladyuti mukhaṃ cakārākhinnamānasā .

induṃ sanīhāramiva śyāmā khinnamivāmbujam

||35||

taṃ dṛṣṭvā tādṛśākāraṃ samuttasthau śikhidhvajaḥ .

babhūva khinnacetāśca samuvācedamādṛtaḥ

||36||

devaputra namaste'stu vimanā iva lakṣyase .

kumbhastvaṃ tyaja saṃrambhamidamāsanamāsyatām

||37||

santo viditavedyā ye te hi harṣaviṣādajām .

nāśrayanti sthitiṃ svasthāḥ padmā iva jalārdratām

||38||

śrīvasiṣṭha uvāca .

tena kṣmāpatinetyukte kumbha āhāsane viśan .

girā viṣaṇṇayā śīrṇavaṃśasvanasamānayā

||39||

yāvaddehamavasthāsu samacittatayaiva ye .

karmendriyairna tiṣṭhanti na te tattvavidaḥ śaṭhāḥ

||40||

ye hyatattvavido mūḍhā rājanbālatayaiva te .

avasthābhyaḥ palāyante gṛhītābhyaḥ svabhāvataḥ

||41||

yāvattilaṃ yathā tailaṃ yāvaddehaṃ tathā daśā .

yo na dehadaśāmeti sa cchinattyasināmbaram

||42||

eṣa dehadaśāduḥkhaparityāgo hyanuttamaḥ .

yatsāmyaṃ cetaso yogānna tu karmendriyasthiteḥ

||43||

yāvaddehaṃ yathācāraṃ daśāsvaṅga vijānatā .

karmendriyairhi sthātavyaṃ na tu buddhīndriyaiḥ kvacit

||44||

parameṣṭhiprabhṛtayaḥ sarva evoditāśayāḥ .

dehāvasthāsu tiṣṭhanti niyatereṣa niścayaḥ

||45||

ajñatattvajñabhūtāni dṛśyajātamidaṃ hi yat .

tatsarvameva niyatiṃ dhāvatyambu yathāmbudhim

||46||

tajjñā buddhyādisāmyena pāṇyādicalanena ca .

niyatiṃ yāpayantīmāṃ yāvaddehamakhaṇḍitām

||47||

ajñāstu sarvakṣobheṇa sukhaduḥkhadaśāhatāḥ .

niyatiṃ yāpayantyaṅga dehalakṣairvikhaṇḍitām

||48||

itthaṃ sukheṣu nanu duḥkhadaśāsu cetthaṃ

sthātavyamityadhigataṃ yadihāṅga jīvaiḥ .

ajñajñabhūtanivahasphuritastadevaṃ

durlaṃghya eṣa niyato niyatervilāsaḥ

||49||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nivā0 pū0 cū0 jīvanmuktavyavahārapratipādanaṃ nāma caturadhikaśatatamaḥ sargaḥ ..104..