Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvālmīkiruvāca .
śānto dāntaścoparato niṣiddhātkāmyakarmaṇaḥ .
viṣayendriyasaṃśleṣasukhācca śraddhayānvitaḥ
||1||mṛdvāsane samāsīno jitacittendriyakriyaḥ .
omityuccārayettāvanmano yāvatprasīdati
||2||prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryādantaḥkaraṇaśuddhaye .
indriyāṇyāharetpaścādviṣayebhyaḥ śanaiḥśanaiḥ
||3||dehendriyamanobuddhikṣetrajñānāṃ ca saṃbhavaḥ .
yasmādbhavati tajjñātvā teṣu paścādvilāpayet
||4||virāji prathamaṃ sthitvā tatrātmani tataḥ param .
avyākṛte sthitaḥ paścātsthitaḥ paramakāraṇe
||5||māṃsādipārthivaṃ bhāgaṃ pṛthivyāṃ pravilāpayet .
āpyaṃ raktādikaṃ cāpsu taijasaṃ tejasi kṣipet
||6||vāyavyaṃ ca mahāvāyau nābhasaṃ nabhasi kṣipet .
pṛthivyādiṣu vinyasya cendriyāṇyātmayoniṣu
||7||śrotrādilakṣaṇopetāṃ karturbhogaprasiddhaye .
dikṣu nyasyātmanaḥ śrotraṃ tvacaṃ vidyuti nikṣipet
||8||cakṣurādityabimbe ca jihvāmapsu vinikṣipet .
prāṇaṃ vāyau vācamagnau pāṇimindre vinikṣipet
||9||viṣṇau tathātmanaḥ pādau pāyuṃ mitre tathaiva ca .
upasthaṃ kaśyape nyasya manaścandre niveśayet
||10||buddhiṃ brahmaṇi saṃyacchedetāḥ karaṇadevatāḥ .
indriyavyapadeśena vyādiśyante ca devatāḥ
||11||śrutivākyamanusmṛtya na svataḥ prakaṭīkṛtāḥ .
evaṃ nyasyātmano dehaṃ virāḍasmīti cintayet
||12||brahmāṇḍāntaḥ sthito yo'sāvardhanārīśvaraḥ prabhuḥ .
ādhāraḥ sarvabhūtānāṃ kāraṇaṃ tadudāhṛtam
||13||sa yajñasṛṣṭirūpo'sau jagadvṛttau vyavasthitaḥ .
dviguṇāṇḍādvahiḥ pṛthvī pṛthivyā dviguṇaṃ jalam
||14||salilāddviguṇaṃ tejastejaso dviguṇo'nilaḥ .
vāyordviguṇamākāśamūrdhvamekaikaśaḥ kramāt
||15||vyastena ca samastena vyāpinā grathitaṃ jagat .
kṣitiṃ cāpsu samāveśya salilaṃ cānale kṣipet
||16||agniṃ vāyau samāveśya vāyuṃ ca nabhasi kṣipet .
nabhaśca mahadākāśe samastotpattikāraṇe
||17||sthitvā tasminkṣaṇaṃ yogī liṅgamātraśarīradhṛk .
vāsanā bhūtasūkṣmāśca karmāvidye tathaiva ca
||18||daśendriyamanobuddhiretalliṅgaṃ vidurbudhāḥ .
tato'rdhoṇḍādbahiryātastatrātmāsmīti cintayet
||19||caturmukho'grake cāyaṃ bhūtasūkṣmavyavasthitaḥ .
liṅgamavyākṛte sūkṣme nyasyāvyakte ca buddhimān
||20||nāmarūpavinirmuktaṃ yasminsaṃtiṣṭhate jagat .
tamāhuḥ prakṛtiṃ kecinmāyāmeke pare tvaṇūn
||21||avidyāmapare prāhustarkavibhrāntacetasaḥ .
tatra sarve layaṃ gatvā tiṣṭhantyavyaktarūpiṇaḥ
||22||niḥsaṃbandhā nirāsvādāḥ saṃbhavanti tataḥ punaḥ .
tatsvarūpā hi tiṣṭhanti yāvatsṛṣṭiḥ pravartate
||23||ānulomyātsmṛtā sṛṣṭiḥ prātilomyena saṃhṛtiḥ .
ataḥ sthānatrayaṃ tyaktvā turīyaṃ padamavyayam
||24||dhyāyettatprāptaye liṅgaṃ pravilāpya paraṃ viśet .
bhūtendriyamanobuddhivāsanākarmavāyavaḥ
||25||ajñānaṃ ca pratiṣṭhāḥ syurliṅgamavyākṛte sati .
bharadvāja uvāca .
idānīṃ liṅganigaḍānmukto'haṃ sarvathā yataḥ
||25||cidaṃśatvātpraviṣṭo'haṃ caitanyānandasāgare .
abhedātparamātmāsmi sarvopādhivivarjitaḥ
||27||kūṭasthaḥ kevalo vyāpī cidacicchaktimānaham .
ghaṭābhāve ghaṭākāśakalaśākāśayoryathā
||28||tamāhuḥ śrutayo bahvya evamevaikyamādarāt .
yathāgniragnau saṃkṣiptaḥ samānatvamanuvrajet
||29||tadākhyastanmayo bhūtvā gṛhyate na viśeṣataḥ .
yathā tṛṇādikaṃ kṣiptaṃ rumāyāṃ lavaṇaṃ bhavet
||30||acetanaṃ jagannyastaṃ caitanye cetanī bhavet .
yathā vai lavaṇagranthiḥ samudre saindhavo yathā
||31||nāmarūpādvinirmuktaḥ praviśyaiti samudratām .
yathā jale jalaṃ nyastaṃ kṣīre kṣīraṃ ghṛte ghṛtam
||32||avinaṣṭā bhavantyete gṛhyante na viśeṣataḥ .
tathāhaṃ sarvabhāvena praviṣṭaścetane sati
||33||nityānande samastajñe pare paramakāraṇe .
nityaṃ sarvagataṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam
||34||niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śuddhaṃ tadbrahmāsmi paraṃ param .
heyopādeyanirmuktaṃ satyarūpaṃ nirindriyam
||35||kevalaṃ satyasaṃkalpaṃ śuddhaṃ brahmāsmyahaṃ param .
puṇyapāpavinirmuktaṃ kāraṇaṃ jagataḥ param
||36||advitīyaṃ paraṃ jyotirbrahmāsmyānandamavyayam .
evamādiguṇairyuktaṃ sattvādiguṇavarjitam
||37||praviṣṭaṃ sakalaṃ brahma sadā dhyāyetsvakarmakṛt .
evamabhyasataḥ puṃso mano'staṃ yāti tatra vai
||38||manasyastaṃ gate tasya svayamātmā prakāśate .
prakāśe sarvaduḥkhānāṃ hāniḥ syātsukhamātmani
||39||svayamevātmanātmānamānandaṃ pratipadyate .
na matto'styaparaḥ kaściccidānandamayaḥ prabhuḥ
||40||ahamekaḥ paraṃ brahma ityātmāntaḥ prakāśate .
śrīvālmīkiruvāca .
sakhe saṃnyasya karmāṇi brahmaṇaḥ praṇayī bhava
||41||neṣyase yadi saṃsāracakrāvartabhramaḥ śamam .
bharadvāja uvāca .
tvayoktaṃ sarvamevedaṃ jñānaṃ buddhaṃ mayā guro
||42||buddhiśca nirmalā jātā saṃsāro na vilambate .
idānīṃ jñātumicchāmi jñāninaḥ karma kīdṛśam
||43||pravṛttaṃ vā nivṛttaṃ vā kartavyaṃ ca na vā prabho ..
śrīvālmīkiruvāca .
tasmādyanna kṛte doṣastatkartavyaṃ mumukṣubhiḥ
||44||kāmyaṃ karma niṣiddhaṃ ca na kartavyaṃ viśeṣataḥ .
yadā brahmaguṇairjīvo yuktastyaktvā manoguṇān
||45||saṃśāntakaraṇagrāmastadā syātsarvagaḥ prabhuḥ .
dehendriyamanobuddheḥ parastasmācca yaḥ paraḥ
||46||so'hamasmi yadā dhyāyettadā jīvo vimucyate .
kartṛbhokttrādinirmuktaḥ sarvopādhivivarjitaḥ
||47||sukhaduḥkhavinirmuktastadānīṃ vipramucyate .
sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani
||48||yadā paśyatyabhedena tadā jīvo vimucyate .
jāgratsvapnasuṣuptākhyaṃ hitvā sthānatrayaṃ yadā
||49||viśetturīyamānandaṃ tadā jīvo vimucyate .
jīvasya ca turīyākhyā sthitiryā paramātmani
||50||avasthābījanidrādinirmuktā citsukhātmikā .
yogasya seyaṃ vā niṣṭhā sukhaṃ saṃvedanaṃ mahat
||51||manasyastaṃ gate puṃsāṃ tadanyannopalabhyate .
praśāntāmṛtakallole kevalāmṛtavāridhau
||52||majja majjasi kiṃ dvaitagrahakṣārābdhivīciṣu .
bhaja saṃbharitābhogaṃ parameśaṃ jagadgurum
||53||iti te varṇitaṃ sarvaṃ vasiṣṭhasyopadeśanam .
anena jñānamārgeṇa yogamārgeṇa putraka
||54||bharadvāja mahāprājña sarvaṃ jñāsyasi niścitam .
parāmarśena śāstrasya guruvākyārthabodhanāt
||55||abhyāsātsarvasiddhiḥ syāditi vedānuśāsanam .
tasmāttvaṃ sarvamutsṛjya kurvabhyāse sthiraṃ manaḥ
||56||bharadvāja uvāca .
rāmaḥ prāptaḥ paraṃ yogaṃ svātmanātmani he mune .
kathaṃ vasiṣṭhadevena vyavahāraparaḥ kṛtaḥ
||57||iti jñātvāhamapyevamabhyāsārthaṃ yate yathā .
tathaiva vyavahāro'pi vyutthāne me bhaviṣyati
||58||śrīvālmīkiruvāca .
yadā pariṇataḥ sādhuḥ svasvarūpe mahāmanāḥ .
viśvāmitrastadovāca vasiṣṭhamṛṣisattamam
||59||viśvāmitra uvāca .
he vasiṣṭha mahābhāga brahmaputra mahānasi .
gurutvaṃ śaktipātena tatkṣaṇādeva darśitam
||60||darśanātsparśanācchabdātkṛpayā śiṣyadehake .
janayedyaḥ samāveśaṃ śāṃbhavaṃ sa hi deśikaḥ
||61||rāmo'pyayaṃ viśuddhātmā viraktaḥ svātmanaiva hi .
vibhrāntimātrākāṅkṣī ca saṃvādātprāptavānpadam
||62||śiṣyaprajñaiva bodhasya kāraṇaṃ guruvākyataḥ .
malatrayamapakvaṃ cetkathaṃ buddhyati pakvavat
||63||jñānaṃ pratyakṣamevedaṃ guruśiṣyaprayojanam .
ubhāvapi yato yogyau sarveṣāmīdṛśāmapi
||64||idānīṃ kṛpayā rāmavyutthānaṃ kartumarhasi .
pade pariṇatastvaṃ hi kāryāviṣṭā vayaṃ yataḥ
||65||smarankāryaṃ mama vibho yaduddiśyāhamāgataḥ .
prārthitaścātikaṣṭena rājā daśarathaḥ svayam
||66||tadvṛthā mā kṛthāḥ sarvaṃ śuddhena manasā mune .
devakāryaṃ carāmānyadavatāraprayojanam
||67||siddhāśramaṃ mayā nīto rāmo rākṣasamardanam .
kariṣyati tato'halyāmuktiṃ ca janakātmajām
||68||pariṇeṣyati kodaṇḍabhaṅgena kṛtaniścayaḥ .
rāmasya jāmadagnyasya kartā naṣṭāṃ gatiṃ dhruvam
||69||pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ vigato'bhayanispṛhaḥ .
vanavāsacchaleneha daṇḍakāraṇyavāsinaḥ
||70||uddhariṣyati tīrthāni prāṇino vividhāni hi .
sītāharaṇadaurgatyacchalena bhuvi śocyatām
||71||darśayiṣyati sarveṣāṃ rāvaṇādivadhādapi .
strīsaṅgināmathāsvāsthyaṃ vānarādeḥ parāvṛtim
||72||sītāviśuddhimanviccham̐llokānumatimātmanaḥ .
jīvanmukto nispṛhopi kriyākāṇḍaparāyaṇaḥ
||73||bhaviṣyati gatiṃ draṣṭuṃ jñānakarmasamuccayau .
yairdṛṣṭo yaiḥ smṛto vāpi yaiḥ śruto bodhitastu yaiḥ
||74||sarvāvasthāgatānāṃ tu jīvanmuktiṃ pradāsyati .
iti kāryamaśeṣeṇa trailokyasya mamāpi hi
||75||anena rāmacandreṇa puruṣeṇa mahātmanā .
namo'smai jitamevaite ko'pyevaṃ ciramedhatām
||76||śrīvālmīkiruvāca .
iti śrutvā ca te sarve viśvāmitreṇa bhāṣitam .
siddhāśca varayogīndrā vasiṣṭhapramukhāḥ punaḥ
||77||rāmāṅgipadmarajasāmādarasmaraṇāsthitāḥ .
dūraśrutottarakathāḥ kathayā maithilīpateḥ
||78||na saṃtutoṣa bhagavānvasiṣṭho'nye maharṣayaḥ .
guṇānguṇanidhestasya bruvannākarṇayañchrutam
||79||viśvāmitramuniṃ prāha vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ .
śrīvasiṣṭha uvāca .
brūhi viśvāmitra mune rāmo rājīvalocanaḥ .
ko'yamabhūdbudhaḥ kiṃ vā manuṣyo vātha rāghavaḥ
||80||viśvāmitra uvāca .
atraiva kuru viśvāsamayaṃ sa puruṣaḥ paraḥ .
viśvārthamathitāmbhodhirgambhīrāgamagocaraḥ
||2||paripūrṇaparānandaḥ samaḥ śrīvatsalāñchanaḥ .
sarveṣāṃ prāṇināṃ rāmaḥ pradātā suprasāditaḥ
||82||ayaṃ nihanti kupitaḥ sṛjatyayamasatsakān .
viśvādirviśvajanako dhātā bhartā mahāsakhaḥ
||83||ayaṃ vyutkrāntaniḥsāramṛdusaṃsāradhūrtakaiḥ .
ānandasindhurvitato vītarāgairvigāhyate
||84||kvacinmukta ivātmasthaḥ kvacitturyapadābhidhaḥ .
kvacitpraṇītaprakṛtiḥ kvacittatsthaḥ pumānayam
||85||ayaṃ trayīmayo devastraiguṇyagahanātigaḥ .
jayatyaṅgairayaṃ ṣaḍbhirvedātmā puruṣo'dbhutaḥ
||86||ayaṃ caturbāhurayaṃ viśvasraṣṭā caturmukhaḥ .
ayameva mahādevaḥ saṃhartā ca trilocanaḥ
||87||ajo'yaṃ jāyate yogājjāgarūkaḥ sadā mahān .
bibharti bhagavānetadvirūpo viśvarūpavān
||88||vijayo vikrameṇeva prakāśa iva tejasā .
prajñotkarṣaḥ śruteneva suparṇenāyamuhyate
||89||ayaṃ daśaratho dhanyaḥ suto yasya paraḥ pumān .
dhanyaḥ sa daśakaṇṭho'pi cintyaścittena yo'munā
||90||hā svargamamunā śūnyaṃ hā pātālādihāgataḥ .
tasyāgamādayaṃ loko madhyamaḥ śreṣṭhatāṃ gataḥ
||91||rāma ityavatīrṇo'yamarṇavāntaḥśayaḥ pumān .
cidānandaghano rāmaḥ paramātmāyamavyayaḥ
||92||nigṛhītendriyagrāmā rāmaṃ jānanti yoginaḥ .
vayaṃ tvavaramevāsya rūpaṃ rūpayituṃ kṣamāḥ
||93||raghoraghocchedakaro bhagavāniti śuśruma .
vasiṣṭha kṛpayā tvaṃ hi vyavahāraparaṃ kuru
||94||śrīvālmīkiruvāca .
ityuktvāvasthitastūṣṇīṃ viśvāmitro mahāmuniḥ .
vasiṣṭhastu mahātejā rāmacandramabhāṣata
||95||śrīvasiṣṭha uvāca .
rāma rāma mahābāho mahāpuruṣa cinmaya .
nāyaṃ viśrāntikālo hi lokānandakaro bhava
||96||yāvallokaparāmarśo nirūḍho nāsti yoginaḥ .
tāvadrūḍhasamādhitvaṃ na bhavatyeva nirmalam
||97||tasmādrājyādiviṣayānparyālokya vinaśvarān .
devakāryādibhārāṃśca bhaja putra sukhī bhava
||98||śrīvālmīkiruvāca .
ityukto'pi yadā rāmaḥ kiṃcinnoce layaṃ gataḥ .
tadā suṣumnayā so'pi viveśa hṛdayaṃ śanaiḥ
||99||śaktiprāṇamanaḥprasaktikaraṇo jīvaḥ prakāśātmako
nāḍīrandhrasupuṣṭasarvakaraṇaḥ pronmīlya netre śanaiḥ .
dṛṣṭvotkṛṣṭavasiṣṭhamukhyaviduṣo nirmuktasarvaiṣaṇaḥ
kṛtyākṛtyavicāraṇādirahitaḥ sarvānpratīkṣya sthitaḥ
||100||śrutvā vasiṣṭhavacanaṃ guruvākyamiti svayam .
śrutvā provāca bhagavānrāmacandraḥ samāhitaḥ
||101||śrīrāma uvāca .
na vidherna niṣedhasya tvatprasādādayaṃ prabhuḥ .
tathāpi tava vākyaṃ tu karaṇīyaṃ hi sarvadā
||102||vedāgamapurāṇeṣu smṛtiṣvapi mahāmune .
guruvākyaṃ vidhiḥ prokto niṣedhastadviparyayaḥ
||103||ityuktvā caraṇau tasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ .
śirasā dhārya sarvātmā sarvānprāha ghṛṇānidhiḥ
||104||śrīrāma uvāca .
sarve śrṛṇuta bhadraṃ vo niścayena suniścitam .
ātmajñānātparaṃ nāsti gurorapi ca tadvidaḥ
||105||siddhādaya ūcuḥ .
rāmaivameva sarveṣāṃ manasi sthitimāgatam .
tvatprasādācca sakalaṃ saṃvādena dṛḍhīkṛtam
||15||sukhī bhava mahārāja rāmacandra namo'stu te .
vasiṣṭhenāpyanujñātā gacchāmo'dya yathāgatam
||107||śrīvālmīkiruvāca .
evamuktvā gatāḥ sarve rāmasaṃstavane ratāḥ .
rāmacandrasya śirasi pauṣpī vṛṣṭiḥ papāta ha
||108||etatte sarvamākhyātaṃ rāmacandrakathānakam .
anena kramayogena bharadvāja sukhī bhava
||109||iti raghupatisiddhiḥ proditā yā mayā te
varamunivacanālīratnamālāvicitrā .
nikhilakavikulānāṃ yogināṃ sevyarūpā
paramagurukaṭākṣānmuktimārgaṃ dadāti
||110||ya imaṃ śrṛṇuyānnityaṃ vidhiṃ rāmavasiṣṭhayoḥ .
sarvāvastho'pi śravaṇānmucyate brahma gacchati
||111||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte dvātriṃśatsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ bālakāṇḍe mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pūrvārdhe brahmadarśane rāmavyutthānaṃ nāmāṣṭāviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ .. 128 ..