मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 128

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 128

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvālmīkiruvāca .

śānto dāntaścoparato niṣiddhātkāmyakarmaṇaḥ .

viṣayendriyasaṃśleṣasukhācca śraddhayānvitaḥ

||1||

mṛdvāsane samāsīno jitacittendriyakriyaḥ .

omityuccārayettāvanmano yāvatprasīdati

||2||

prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryādantaḥkaraṇaśuddhaye .

indriyāṇyāharetpaścādviṣayebhyaḥ śanaiḥśanaiḥ

||3||

dehendriyamanobuddhikṣetrajñānāṃ ca saṃbhavaḥ .

yasmādbhavati tajjñātvā teṣu paścādvilāpayet

||4||

virāji prathamaṃ sthitvā tatrātmani tataḥ param .

avyākṛte sthitaḥ paścātsthitaḥ paramakāraṇe

||5||

māṃsādipārthivaṃ bhāgaṃ pṛthivyāṃ pravilāpayet .

āpyaṃ raktādikaṃ cāpsu taijasaṃ tejasi kṣipet

||6||

vāyavyaṃ ca mahāvāyau nābhasaṃ nabhasi kṣipet .

pṛthivyādiṣu vinyasya cendriyāṇyātmayoniṣu

||7||

śrotrādilakṣaṇopetāṃ karturbhogaprasiddhaye .

dikṣu nyasyātmanaḥ śrotraṃ tvacaṃ vidyuti nikṣipet

||8||

cakṣurādityabimbe ca jihvāmapsu vinikṣipet .

prāṇaṃ vāyau vācamagnau pāṇimindre vinikṣipet

||9||

viṣṇau tathātmanaḥ pādau pāyuṃ mitre tathaiva ca .

upasthaṃ kaśyape nyasya manaścandre niveśayet

||10||

buddhiṃ brahmaṇi saṃyacchedetāḥ karaṇadevatāḥ .

indriyavyapadeśena vyādiśyante ca devatāḥ

||11||

śrutivākyamanusmṛtya na svataḥ prakaṭīkṛtāḥ .

evaṃ nyasyātmano dehaṃ virāḍasmīti cintayet

||12||

brahmāṇḍāntaḥ sthito yo'sāvardhanārīśvaraḥ prabhuḥ .

ādhāraḥ sarvabhūtānāṃ kāraṇaṃ tadudāhṛtam

||13||

sa yajñasṛṣṭirūpo'sau jagadvṛttau vyavasthitaḥ .

dviguṇāṇḍādvahiḥ pṛthvī pṛthivyā dviguṇaṃ jalam

||14||

salilāddviguṇaṃ tejastejaso dviguṇo'nilaḥ .

vāyordviguṇamākāśamūrdhvamekaikaśaḥ kramāt

||15||

vyastena ca samastena vyāpinā grathitaṃ jagat .

kṣitiṃ cāpsu samāveśya salilaṃ cānale kṣipet

||16||

agniṃ vāyau samāveśya vāyuṃ ca nabhasi kṣipet .

nabhaśca mahadākāśe samastotpattikāraṇe

||17||

sthitvā tasminkṣaṇaṃ yogī liṅgamātraśarīradhṛk .

vāsanā bhūtasūkṣmāśca karmāvidye tathaiva ca

||18||

daśendriyamanobuddhiretalliṅgaṃ vidurbudhāḥ .

tato'rdhoṇḍādbahiryātastatrātmāsmīti cintayet

||19||

caturmukho'grake cāyaṃ bhūtasūkṣmavyavasthitaḥ .

liṅgamavyākṛte sūkṣme nyasyāvyakte ca buddhimān

||20||

nāmarūpavinirmuktaṃ yasminsaṃtiṣṭhate jagat .

tamāhuḥ prakṛtiṃ kecinmāyāmeke pare tvaṇūn

||21||

avidyāmapare prāhustarkavibhrāntacetasaḥ .

tatra sarve layaṃ gatvā tiṣṭhantyavyaktarūpiṇaḥ

||22||

niḥsaṃbandhā nirāsvādāḥ saṃbhavanti tataḥ punaḥ .

tatsvarūpā hi tiṣṭhanti yāvatsṛṣṭiḥ pravartate

||23||

ānulomyātsmṛtā sṛṣṭiḥ prātilomyena saṃhṛtiḥ .

ataḥ sthānatrayaṃ tyaktvā turīyaṃ padamavyayam

||24||

dhyāyettatprāptaye liṅgaṃ pravilāpya paraṃ viśet .

bhūtendriyamanobuddhivāsanākarmavāyavaḥ

||25||

ajñānaṃ ca pratiṣṭhāḥ syurliṅgamavyākṛte sati .

bharadvāja uvāca .

idānīṃ liṅganigaḍānmukto'haṃ sarvathā yataḥ

||25||

cidaṃśatvātpraviṣṭo'haṃ caitanyānandasāgare .

abhedātparamātmāsmi sarvopādhivivarjitaḥ

||27||

kūṭasthaḥ kevalo vyāpī cidacicchaktimānaham .

ghaṭābhāve ghaṭākāśakalaśākāśayoryathā

||28||

tamāhuḥ śrutayo bahvya evamevaikyamādarāt .

yathāgniragnau saṃkṣiptaḥ samānatvamanuvrajet

||29||

tadākhyastanmayo bhūtvā gṛhyate na viśeṣataḥ .

yathā tṛṇādikaṃ kṣiptaṃ rumāyāṃ lavaṇaṃ bhavet

||30||

acetanaṃ jagannyastaṃ caitanye cetanī bhavet .

yathā vai lavaṇagranthiḥ samudre saindhavo yathā

||31||

nāmarūpādvinirmuktaḥ praviśyaiti samudratām .

yathā jale jalaṃ nyastaṃ kṣīre kṣīraṃ ghṛte ghṛtam

||32||

avinaṣṭā bhavantyete gṛhyante na viśeṣataḥ .

tathāhaṃ sarvabhāvena praviṣṭaścetane sati

||33||

nityānande samastajñe pare paramakāraṇe .

nityaṃ sarvagataṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam

||34||

niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śuddhaṃ tadbrahmāsmi paraṃ param .

heyopādeyanirmuktaṃ satyarūpaṃ nirindriyam

||35||

kevalaṃ satyasaṃkalpaṃ śuddhaṃ brahmāsmyahaṃ param .

puṇyapāpavinirmuktaṃ kāraṇaṃ jagataḥ param

||36||

advitīyaṃ paraṃ jyotirbrahmāsmyānandamavyayam .

evamādiguṇairyuktaṃ sattvādiguṇavarjitam

||37||

praviṣṭaṃ sakalaṃ brahma sadā dhyāyetsvakarmakṛt .

evamabhyasataḥ puṃso mano'staṃ yāti tatra vai

||38||

manasyastaṃ gate tasya svayamātmā prakāśate .

prakāśe sarvaduḥkhānāṃ hāniḥ syātsukhamātmani

||39||

svayamevātmanātmānamānandaṃ pratipadyate .

na matto'styaparaḥ kaściccidānandamayaḥ prabhuḥ

||40||

ahamekaḥ paraṃ brahma ityātmāntaḥ prakāśate .

śrīvālmīkiruvāca .

sakhe saṃnyasya karmāṇi brahmaṇaḥ praṇayī bhava

||41||

neṣyase yadi saṃsāracakrāvartabhramaḥ śamam .

bharadvāja uvāca .

tvayoktaṃ sarvamevedaṃ jñānaṃ buddhaṃ mayā guro

||42||

buddhiśca nirmalā jātā saṃsāro na vilambate .

idānīṃ jñātumicchāmi jñāninaḥ karma kīdṛśam

||43||

pravṛttaṃ vā nivṛttaṃ vā kartavyaṃ ca na vā prabho ..

śrīvālmīkiruvāca .

tasmādyanna kṛte doṣastatkartavyaṃ mumukṣubhiḥ

||44||

kāmyaṃ karma niṣiddhaṃ ca na kartavyaṃ viśeṣataḥ .

yadā brahmaguṇairjīvo yuktastyaktvā manoguṇān

||45||

saṃśāntakaraṇagrāmastadā syātsarvagaḥ prabhuḥ .

dehendriyamanobuddheḥ parastasmācca yaḥ paraḥ

||46||

so'hamasmi yadā dhyāyettadā jīvo vimucyate .

kartṛbhokttrādinirmuktaḥ sarvopādhivivarjitaḥ

||47||

sukhaduḥkhavinirmuktastadānīṃ vipramucyate .

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani

||48||

yadā paśyatyabhedena tadā jīvo vimucyate .

jāgratsvapnasuṣuptākhyaṃ hitvā sthānatrayaṃ yadā

||49||

viśetturīyamānandaṃ tadā jīvo vimucyate .

jīvasya ca turīyākhyā sthitiryā paramātmani

||50||

avasthābījanidrādinirmuktā citsukhātmikā .

yogasya seyaṃ vā niṣṭhā sukhaṃ saṃvedanaṃ mahat

||51||

manasyastaṃ gate puṃsāṃ tadanyannopalabhyate .

praśāntāmṛtakallole kevalāmṛtavāridhau

||52||

majja majjasi kiṃ dvaitagrahakṣārābdhivīciṣu .

bhaja saṃbharitābhogaṃ parameśaṃ jagadgurum

||53||

iti te varṇitaṃ sarvaṃ vasiṣṭhasyopadeśanam .

anena jñānamārgeṇa yogamārgeṇa putraka

||54||

bharadvāja mahāprājña sarvaṃ jñāsyasi niścitam .

parāmarśena śāstrasya guruvākyārthabodhanāt

||55||

abhyāsātsarvasiddhiḥ syāditi vedānuśāsanam .

tasmāttvaṃ sarvamutsṛjya kurvabhyāse sthiraṃ manaḥ

||56||

bharadvāja uvāca .

rāmaḥ prāptaḥ paraṃ yogaṃ svātmanātmani he mune .

kathaṃ vasiṣṭhadevena vyavahāraparaḥ kṛtaḥ

||57||

iti jñātvāhamapyevamabhyāsārthaṃ yate yathā .

tathaiva vyavahāro'pi vyutthāne me bhaviṣyati

||58||

śrīvālmīkiruvāca .

yadā pariṇataḥ sādhuḥ svasvarūpe mahāmanāḥ .

viśvāmitrastadovāca vasiṣṭhamṛṣisattamam

||59||

viśvāmitra uvāca .

he vasiṣṭha mahābhāga brahmaputra mahānasi .

gurutvaṃ śaktipātena tatkṣaṇādeva darśitam

||60||

darśanātsparśanācchabdātkṛpayā śiṣyadehake .

janayedyaḥ samāveśaṃ śāṃbhavaṃ sa hi deśikaḥ

||61||

rāmo'pyayaṃ viśuddhātmā viraktaḥ svātmanaiva hi .

vibhrāntimātrākāṅkṣī ca saṃvādātprāptavānpadam

||62||

śiṣyaprajñaiva bodhasya kāraṇaṃ guruvākyataḥ .

malatrayamapakvaṃ cetkathaṃ buddhyati pakvavat

||63||

jñānaṃ pratyakṣamevedaṃ guruśiṣyaprayojanam .

ubhāvapi yato yogyau sarveṣāmīdṛśāmapi

||64||

idānīṃ kṛpayā rāmavyutthānaṃ kartumarhasi .

pade pariṇatastvaṃ hi kāryāviṣṭā vayaṃ yataḥ

||65||

smarankāryaṃ mama vibho yaduddiśyāhamāgataḥ .

prārthitaścātikaṣṭena rājā daśarathaḥ svayam

||66||

tadvṛthā mā kṛthāḥ sarvaṃ śuddhena manasā mune .

devakāryaṃ carāmānyadavatāraprayojanam

||67||

siddhāśramaṃ mayā nīto rāmo rākṣasamardanam .

kariṣyati tato'halyāmuktiṃ ca janakātmajām

||68||

pariṇeṣyati kodaṇḍabhaṅgena kṛtaniścayaḥ .

rāmasya jāmadagnyasya kartā naṣṭāṃ gatiṃ dhruvam

||69||

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ vigato'bhayanispṛhaḥ .

vanavāsacchaleneha daṇḍakāraṇyavāsinaḥ

||70||

uddhariṣyati tīrthāni prāṇino vividhāni hi .

sītāharaṇadaurgatyacchalena bhuvi śocyatām

||71||

darśayiṣyati sarveṣāṃ rāvaṇādivadhādapi .

strīsaṅgināmathāsvāsthyaṃ vānarādeḥ parāvṛtim

||72||

sītāviśuddhimanviccham̐llokānumatimātmanaḥ .

jīvanmukto nispṛhopi kriyākāṇḍaparāyaṇaḥ

||73||

bhaviṣyati gatiṃ draṣṭuṃ jñānakarmasamuccayau .

yairdṛṣṭo yaiḥ smṛto vāpi yaiḥ śruto bodhitastu yaiḥ

||74||

sarvāvasthāgatānāṃ tu jīvanmuktiṃ pradāsyati .

iti kāryamaśeṣeṇa trailokyasya mamāpi hi

||75||

anena rāmacandreṇa puruṣeṇa mahātmanā .

namo'smai jitamevaite ko'pyevaṃ ciramedhatām

||76||

śrīvālmīkiruvāca .

iti śrutvā ca te sarve viśvāmitreṇa bhāṣitam .

siddhāśca varayogīndrā vasiṣṭhapramukhāḥ punaḥ

||77||

rāmāṅgipadmarajasāmādarasmaraṇāsthitāḥ .

dūraśrutottarakathāḥ kathayā maithilīpateḥ

||78||

na saṃtutoṣa bhagavānvasiṣṭho'nye maharṣayaḥ .

guṇānguṇanidhestasya bruvannākarṇayañchrutam

||79||

viśvāmitramuniṃ prāha vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ .

śrīvasiṣṭha uvāca .

brūhi viśvāmitra mune rāmo rājīvalocanaḥ .

ko'yamabhūdbudhaḥ kiṃ vā manuṣyo vātha rāghavaḥ

||80||

viśvāmitra uvāca .

atraiva kuru viśvāsamayaṃ sa puruṣaḥ paraḥ .

viśvārthamathitāmbhodhirgambhīrāgamagocaraḥ

||2||

paripūrṇaparānandaḥ samaḥ śrīvatsalāñchanaḥ .

sarveṣāṃ prāṇināṃ rāmaḥ pradātā suprasāditaḥ

||82||

ayaṃ nihanti kupitaḥ sṛjatyayamasatsakān .

viśvādirviśvajanako dhātā bhartā mahāsakhaḥ

||83||

ayaṃ vyutkrāntaniḥsāramṛdusaṃsāradhūrtakaiḥ .

ānandasindhurvitato vītarāgairvigāhyate

||84||

kvacinmukta ivātmasthaḥ kvacitturyapadābhidhaḥ .

kvacitpraṇītaprakṛtiḥ kvacittatsthaḥ pumānayam

||85||

ayaṃ trayīmayo devastraiguṇyagahanātigaḥ .

jayatyaṅgairayaṃ ṣaḍbhirvedātmā puruṣo'dbhutaḥ

||86||

ayaṃ caturbāhurayaṃ viśvasraṣṭā caturmukhaḥ .

ayameva mahādevaḥ saṃhartā ca trilocanaḥ

||87||

ajo'yaṃ jāyate yogājjāgarūkaḥ sadā mahān .

bibharti bhagavānetadvirūpo viśvarūpavān

||88||

vijayo vikrameṇeva prakāśa iva tejasā .

prajñotkarṣaḥ śruteneva suparṇenāyamuhyate

||89||

ayaṃ daśaratho dhanyaḥ suto yasya paraḥ pumān .

dhanyaḥ sa daśakaṇṭho'pi cintyaścittena yo'munā

||90||

hā svargamamunā śūnyaṃ hā pātālādihāgataḥ .

tasyāgamādayaṃ loko madhyamaḥ śreṣṭhatāṃ gataḥ

||91||

rāma ityavatīrṇo'yamarṇavāntaḥśayaḥ pumān .

cidānandaghano rāmaḥ paramātmāyamavyayaḥ

||92||

nigṛhītendriyagrāmā rāmaṃ jānanti yoginaḥ .

vayaṃ tvavaramevāsya rūpaṃ rūpayituṃ kṣamāḥ

||93||

raghoraghocchedakaro bhagavāniti śuśruma .

vasiṣṭha kṛpayā tvaṃ hi vyavahāraparaṃ kuru

||94||

śrīvālmīkiruvāca .

ityuktvāvasthitastūṣṇīṃ viśvāmitro mahāmuniḥ .

vasiṣṭhastu mahātejā rāmacandramabhāṣata

||95||

śrīvasiṣṭha uvāca .

rāma rāma mahābāho mahāpuruṣa cinmaya .

nāyaṃ viśrāntikālo hi lokānandakaro bhava

||96||

yāvallokaparāmarśo nirūḍho nāsti yoginaḥ .

tāvadrūḍhasamādhitvaṃ na bhavatyeva nirmalam

||97||

tasmādrājyādiviṣayānparyālokya vinaśvarān .

devakāryādibhārāṃśca bhaja putra sukhī bhava

||98||

śrīvālmīkiruvāca .

ityukto'pi yadā rāmaḥ kiṃcinnoce layaṃ gataḥ .

tadā suṣumnayā so'pi viveśa hṛdayaṃ śanaiḥ

||99||

śaktiprāṇamanaḥprasaktikaraṇo jīvaḥ prakāśātmako

nāḍīrandhrasupuṣṭasarvakaraṇaḥ pronmīlya netre śanaiḥ .

dṛṣṭvotkṛṣṭavasiṣṭhamukhyaviduṣo nirmuktasarvaiṣaṇaḥ

kṛtyākṛtyavicāraṇādirahitaḥ sarvānpratīkṣya sthitaḥ

||100||

śrutvā vasiṣṭhavacanaṃ guruvākyamiti svayam .

śrutvā provāca bhagavānrāmacandraḥ samāhitaḥ

||101||

śrīrāma uvāca .

na vidherna niṣedhasya tvatprasādādayaṃ prabhuḥ .

tathāpi tava vākyaṃ tu karaṇīyaṃ hi sarvadā

||102||

vedāgamapurāṇeṣu smṛtiṣvapi mahāmune .

guruvākyaṃ vidhiḥ prokto niṣedhastadviparyayaḥ

||103||

ityuktvā caraṇau tasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ .

śirasā dhārya sarvātmā sarvānprāha ghṛṇānidhiḥ

||104||

śrīrāma uvāca .

sarve śrṛṇuta bhadraṃ vo niścayena suniścitam .

ātmajñānātparaṃ nāsti gurorapi ca tadvidaḥ

||105||

siddhādaya ūcuḥ .

rāmaivameva sarveṣāṃ manasi sthitimāgatam .

tvatprasādācca sakalaṃ saṃvādena dṛḍhīkṛtam

||15||

sukhī bhava mahārāja rāmacandra namo'stu te .

vasiṣṭhenāpyanujñātā gacchāmo'dya yathāgatam

||107||

śrīvālmīkiruvāca .

evamuktvā gatāḥ sarve rāmasaṃstavane ratāḥ .

rāmacandrasya śirasi pauṣpī vṛṣṭiḥ papāta ha

||108||

etatte sarvamākhyātaṃ rāmacandrakathānakam .

anena kramayogena bharadvāja sukhī bhava

||109||

iti raghupatisiddhiḥ proditā yā mayā te

varamunivacanālīratnamālāvicitrā .

nikhilakavikulānāṃ yogināṃ sevyarūpā

paramagurukaṭākṣānmuktimārgaṃ dadāti

||110||

ya imaṃ śrṛṇuyānnityaṃ vidhiṃ rāmavasiṣṭhayoḥ .

sarvāvastho'pi śravaṇānmucyate brahma gacchati

||111||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte dvātriṃśatsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ bālakāṇḍe mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pūrvārdhe brahmadarśane rāmavyutthānaṃ nāmāṣṭāviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ .. 128 ..