Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
bodho jagadivābhāti mune yena krameṇa ha .
taṃ krameṇa kramaṃ brūhi bhūyo bhedanivṛttaye
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
vṛkṣasyeva vimūḍhasya yaddṛṣṭau tatsvacetasi .
yanna dṛṣṭau na taccitte bhavatyalpatarasmṛte
||2||bhavyaḥ paśyati śāstrārthameva pūrvāparānvitam .
na dṛṣṭiviṣayaṃ vastu yatpaśyati karoti tat
||3||bhāvānuṣṭhānaniṣṭhaḥ san śāstrārthaikamanā muniḥ .
bhūtvopadeśaṃ tvamimaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam
||4||iyaṃ dṛśyabharabhrāntirnanvavidyeti cocyate .
vastuto vidyate naiṣā tāpanadyāṃ yathā payaḥ
||5||upadeśyopadeśārthamenāṃ maduparodhataḥ .
satyāmiva kṣaṇaṃ tāvadāśritya śrūyatāmidam
||6||kuta eṣā kathaṃ ceti vikalpānanudāharan .
nedameṣāṃ na cāstīti svayaṃ jñāsyasi bodhataḥ
||7||yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṃgamam .
sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ kalpānte tadvinaśyati
||8||asya bhāgavibhāgātmā nāśo'vaśyamavāritaḥ .
bindunā bindunā bodhe uddhṛtasyāsti hi kṣayaḥ
||9||evaṃ sthite dravyanāśe brahmaṇastanmayatvataḥ .
nānantatvaṃ na cāstitvaṃ na ca vai saṃbhavatyalam
||10||madaśaktiriva jñānamiti nāsmāsu sidhyati .
deho vijñānato'smākaṃ svapnavanna tu tattvataḥ
||11||naśyatyeva ca dṛśyaśrīḥ saiva nānyaiva naiva ca .
itthaṃ bhavetsamucitaṃ kṛtaṃ śāstraṃ ca nānyathā
||12||saivaitītyasamullekhaṃ kathaṃ naṣṭasya saṃbhavaḥ .
tadrūpānyeti yuktaṃ syādanubhūtānugā vayam
||13||saiva vyomatayaivāsīdityasatsaiva sā katham .
tathaiva vyomasaṃsthā cennāśaṃ tarhi na sā gatā
||14||kāryakāraṇayorekarūpataivaṃ yadā tadā .
kāryakāraṇatābhāvādaikyamevāsmadāgamaḥ
||15||śūnyatvamupalambhatvaṃ yadgataṃ naṣṭameva tat .
anyastarhi bhavennāśaḥ kīdṛśaḥ kila kathyatām
||16||naṣṭaṃ bhūyastadutpannamiti yatpratyayeti kaḥ .
naśyatyavaśyaṃ tenedaṃ punaranyatpravartate
||17||madhye madhye yadutsedhaphalādyavayavaikikā .
ādehaṃ bījasattāsti kāryakāraṇatā kutaḥ
||18||deśakālakriyātmaikaṃ yathādṛṣṭamiha sthitam .
bījamevaikakarmāto na ghaṭaḥ paṭakāryakṛt
||19||sarvadarśanasiddhānte nāsti bhedo na vastuni .
paramārthamaye tena vivādena kimatra naḥ
||20||idaṃ śāntamanādyantaṃ tadrūpatvādvicārataḥ .
vyomābhaṃ bodhatāmātramanubhūtipramāṇataḥ
||21||yathaitannānubhūtaṃ sadyathaitadanubhūyate .
yathaitatsiddhimāpnoti tadidaṃ kathyate kramāt
||22||mahākalpānta unnaṣṭe sarvasmindṛśyamaṇḍale .
āmahādevaparyantaṃ samanobuddhikarmaṇi
||23||vyomanyapi śamaṃ yāte kāle'pyakalitasthitau .
vāyāvapi tvapagate tejasyatyantamasthite
||24||tejasyapi gate dhvaṃsaṃ vāryādau suciraṃ kṣate .
alamantamanuprāpte sarvaśabdārthasaṃcaye
||25||śiṣyate śāntabodhātma sadacchaṃ bādhyavarjitam .
anādinidhanaṃ saumyaṃ kimapyamalamavyayam
||26||avācyamanabhivyaktamatīndriyamanāmakam .
sarvabhūtātmakaṃ śūnyaṃ sadasacca paraṃ padam
||27||tanna vāyurna cākāśaṃ na buddhyādi na śūnyakam .
na kiṃcidapi sarvātma kimapyanyatparaṃ nabhaḥ
||28||tadvidā tatpadasthena tanmuktenānubhūyate .
anyaiḥ kevalamāmnātairāgamaireva varṇyate
||29||na kālo na mano nātmā na sannāsanna deśadik .
na madhyametayornāntaṃ na bodho nāpyabodhitam
||30||kimapyeva tadatyacchaṃ budhyate bodhapāragaiḥ .
śāntasaṃsāravisaraiḥ parāṃ bhūmimupāgataiḥ
||31||pratiṣiddhā mayaite tu ye'rthāḥ sarvatra te sthitāḥ .
asmadbuddhyā paricchedyāḥ saumyāmbhodherivormayaḥ
||32||yathāsthitaṃ sthitāḥ sarve bhāvāstatra yathā tathā .
anutkīrṇā mahāstambhe vividhāḥ śālabhañjikāḥ
||33||evaṃ tatra sthitāḥ sarve bhāvā evaṃ ca na sthitāḥ .
asarvātmaiva sarvātma tadeva na tadeva ca
||34||padaṃ yathaitatsarvātma sarvārthaparivarjitam . .
yathā tatra ca paśyanti tatraikapariṇāminaḥ
||35||sarvaṃ sarvātmakaṃ caiva sarvārtharahitaṃ padam .
sarvārthaparipūrṇaṃ ca tadādyaṃ paridṛśyate
||36||tavaitāvanmahābuddhe sarvārthopaśamātmakam .
na samyagdānamutpannaṃ saṃśayo'tra nidarśanam
||37||yaḥ prabuddho nirābhāsaṃ paramābhāsamāgataḥ .
svacchāntaḥkaraṇaḥ śāntastaṃ svabhāvaṃ sa paśyati
||38||ayaṃ tvamahamityāditriṃkālagajagadbhramaḥ .
tatrāsti hemapiṇḍāntariva rūpakajālakam
||39||hemapiṇḍādyathā bhāṇḍajālaṃ nānopalabhyate .
tathā na labhyate bhinnaṃ paramārthaghanājjagat
||40||sarvadaiva hi bhinnātmā svāṅgabhūtopalambhadṛk .
sa jagaddvaitamevedaṃ hemevāṅgadarūpakam
||41||riktaṃ deśādiśabdārthairdeśakālakriyātmakam .
yathāsthitamidaṃ tatra sarvamasti na vāsti ca
||42||yathormyādi same toye citraṃ citrakṛdīhate .
bhāṇḍavṛndaṃ mṛdaḥ piṇḍe tathedaṃ brahmaṇi sthitam
||43||tathaitadatra no bhinnaṃ nābhinnaṃ nāsti cāsti ca .
nityaṃ tanmayamevācchaṃ śānte śāntamidaṃ tathā
||44||anikhātaiva bhātīyaṃ trijagacchālabhañjikā .
svarasasyeva dṛśyatvamitā brahmaṇi dāruṇi
||45||nikhātā dṛśyatāṃ yānti stambhasthāḥ śālabhañjikāḥ .
asminnakṣobhya evāntastaraṅgāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ
||46||sarasyatirase bhānti cidghanāmṛtavṛṣṭayaḥ .
avibhāge vibhāgasthā akṣobhe kṣubhitā iva .
avibhātā vibhāntīva cidghane sṛṣṭidṛṣṭayaḥ
||47||paramāṇau paramāṇāvatra saṃsāramaṇḍalam .
vibhāti bhāsurārambhaṃ na vibhāti ca kiṃcana
||48||ākāśakālapavanādipadārthajāta-
masyāṅgamaṅgarahitasya tadapyanaṅgam .
sarvātmakaṃ sakalabhāvavikāraśūnya-
mapyetadāhurajaraṃ paramārthatattvam
||49||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u0 brahmasvarūpavarṇanaṃ nāma dvipañcāśaḥ sargaḥ .. 52 ..