मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 52

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 52

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

bodho jagadivābhāti mune yena krameṇa ha .

taṃ krameṇa kramaṃ brūhi bhūyo bhedanivṛttaye

||1||

śrīvasiṣṭha uvāca .

vṛkṣasyeva vimūḍhasya yaddṛṣṭau tatsvacetasi .

yanna dṛṣṭau na taccitte bhavatyalpatarasmṛte

||2||

bhavyaḥ paśyati śāstrārthameva pūrvāparānvitam .

na dṛṣṭiviṣayaṃ vastu yatpaśyati karoti tat

||3||

bhāvānuṣṭhānaniṣṭhaḥ san śāstrārthaikamanā muniḥ .

bhūtvopadeśaṃ tvamimaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam

||4||

iyaṃ dṛśyabharabhrāntirnanvavidyeti cocyate .

vastuto vidyate naiṣā tāpanadyāṃ yathā payaḥ

||5||

upadeśyopadeśārthamenāṃ maduparodhataḥ .

satyāmiva kṣaṇaṃ tāvadāśritya śrūyatāmidam

||6||

kuta eṣā kathaṃ ceti vikalpānanudāharan .

nedameṣāṃ na cāstīti svayaṃ jñāsyasi bodhataḥ

||7||

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṃgamam .

sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ kalpānte tadvinaśyati

||8||

asya bhāgavibhāgātmā nāśo'vaśyamavāritaḥ .

bindunā bindunā bodhe uddhṛtasyāsti hi kṣayaḥ

||9||

evaṃ sthite dravyanāśe brahmaṇastanmayatvataḥ .

nānantatvaṃ na cāstitvaṃ na ca vai saṃbhavatyalam

||10||

madaśaktiriva jñānamiti nāsmāsu sidhyati .

deho vijñānato'smākaṃ svapnavanna tu tattvataḥ

||11||

naśyatyeva ca dṛśyaśrīḥ saiva nānyaiva naiva ca .

itthaṃ bhavetsamucitaṃ kṛtaṃ śāstraṃ ca nānyathā

||12||

saivaitītyasamullekhaṃ kathaṃ naṣṭasya saṃbhavaḥ .

tadrūpānyeti yuktaṃ syādanubhūtānugā vayam

||13||

saiva vyomatayaivāsīdityasatsaiva sā katham .

tathaiva vyomasaṃsthā cennāśaṃ tarhi na sā gatā

||14||

kāryakāraṇayorekarūpataivaṃ yadā tadā .

kāryakāraṇatābhāvādaikyamevāsmadāgamaḥ

||15||

śūnyatvamupalambhatvaṃ yadgataṃ naṣṭameva tat .

anyastarhi bhavennāśaḥ kīdṛśaḥ kila kathyatām

||16||

naṣṭaṃ bhūyastadutpannamiti yatpratyayeti kaḥ .

naśyatyavaśyaṃ tenedaṃ punaranyatpravartate

||17||

madhye madhye yadutsedhaphalādyavayavaikikā .

ādehaṃ bījasattāsti kāryakāraṇatā kutaḥ

||18||

deśakālakriyātmaikaṃ yathādṛṣṭamiha sthitam .

bījamevaikakarmāto na ghaṭaḥ paṭakāryakṛt

||19||

sarvadarśanasiddhānte nāsti bhedo na vastuni .

paramārthamaye tena vivādena kimatra naḥ

||20||

idaṃ śāntamanādyantaṃ tadrūpatvādvicārataḥ .

vyomābhaṃ bodhatāmātramanubhūtipramāṇataḥ

||21||

yathaitannānubhūtaṃ sadyathaitadanubhūyate .

yathaitatsiddhimāpnoti tadidaṃ kathyate kramāt

||22||

mahākalpānta unnaṣṭe sarvasmindṛśyamaṇḍale .

āmahādevaparyantaṃ samanobuddhikarmaṇi

||23||

vyomanyapi śamaṃ yāte kāle'pyakalitasthitau .

vāyāvapi tvapagate tejasyatyantamasthite

||24||

tejasyapi gate dhvaṃsaṃ vāryādau suciraṃ kṣate .

alamantamanuprāpte sarvaśabdārthasaṃcaye

||25||

śiṣyate śāntabodhātma sadacchaṃ bādhyavarjitam .

anādinidhanaṃ saumyaṃ kimapyamalamavyayam

||26||

avācyamanabhivyaktamatīndriyamanāmakam .

sarvabhūtātmakaṃ śūnyaṃ sadasacca paraṃ padam

||27||

tanna vāyurna cākāśaṃ na buddhyādi na śūnyakam .

na kiṃcidapi sarvātma kimapyanyatparaṃ nabhaḥ

||28||

tadvidā tatpadasthena tanmuktenānubhūyate .

anyaiḥ kevalamāmnātairāgamaireva varṇyate

||29||

na kālo na mano nātmā na sannāsanna deśadik .

na madhyametayornāntaṃ na bodho nāpyabodhitam

||30||

kimapyeva tadatyacchaṃ budhyate bodhapāragaiḥ .

śāntasaṃsāravisaraiḥ parāṃ bhūmimupāgataiḥ

||31||

pratiṣiddhā mayaite tu ye'rthāḥ sarvatra te sthitāḥ .

asmadbuddhyā paricchedyāḥ saumyāmbhodherivormayaḥ

||32||

yathāsthitaṃ sthitāḥ sarve bhāvāstatra yathā tathā .

anutkīrṇā mahāstambhe vividhāḥ śālabhañjikāḥ

||33||

evaṃ tatra sthitāḥ sarve bhāvā evaṃ ca na sthitāḥ .

asarvātmaiva sarvātma tadeva na tadeva ca

||34||

padaṃ yathaitatsarvātma sarvārthaparivarjitam . .

yathā tatra ca paśyanti tatraikapariṇāminaḥ

||35||

sarvaṃ sarvātmakaṃ caiva sarvārtharahitaṃ padam .

sarvārthaparipūrṇaṃ ca tadādyaṃ paridṛśyate

||36||

tavaitāvanmahābuddhe sarvārthopaśamātmakam .

na samyagdānamutpannaṃ saṃśayo'tra nidarśanam

||37||

yaḥ prabuddho nirābhāsaṃ paramābhāsamāgataḥ .

svacchāntaḥkaraṇaḥ śāntastaṃ svabhāvaṃ sa paśyati

||38||

ayaṃ tvamahamityāditriṃkālagajagadbhramaḥ .

tatrāsti hemapiṇḍāntariva rūpakajālakam

||39||

hemapiṇḍādyathā bhāṇḍajālaṃ nānopalabhyate .

tathā na labhyate bhinnaṃ paramārthaghanājjagat

||40||

sarvadaiva hi bhinnātmā svāṅgabhūtopalambhadṛk .

sa jagaddvaitamevedaṃ hemevāṅgadarūpakam

||41||

riktaṃ deśādiśabdārthairdeśakālakriyātmakam .

yathāsthitamidaṃ tatra sarvamasti na vāsti ca

||42||

yathormyādi same toye citraṃ citrakṛdīhate .

bhāṇḍavṛndaṃ mṛdaḥ piṇḍe tathedaṃ brahmaṇi sthitam

||43||

tathaitadatra no bhinnaṃ nābhinnaṃ nāsti cāsti ca .

nityaṃ tanmayamevācchaṃ śānte śāntamidaṃ tathā

||44||

anikhātaiva bhātīyaṃ trijagacchālabhañjikā .

svarasasyeva dṛśyatvamitā brahmaṇi dāruṇi

||45||

nikhātā dṛśyatāṃ yānti stambhasthāḥ śālabhañjikāḥ .

asminnakṣobhya evāntastaraṅgāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ

||46||

sarasyatirase bhānti cidghanāmṛtavṛṣṭayaḥ .

avibhāge vibhāgasthā akṣobhe kṣubhitā iva .

avibhātā vibhāntīva cidghane sṛṣṭidṛṣṭayaḥ

||47||

paramāṇau paramāṇāvatra saṃsāramaṇḍalam .

vibhāti bhāsurārambhaṃ na vibhāti ca kiṃcana

||48||

ākāśakālapavanādipadārthajāta-

masyāṅgamaṅgarahitasya tadapyanaṅgam .

sarvātmakaṃ sakalabhāvavikāraśūnya-

mapyetadāhurajaraṃ paramārthatattvam

||49||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u0 brahmasvarūpavarṇanaṃ nāma dvipañcāśaḥ sargaḥ .. 52 ..