Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
uddālaka uvāca .
apāraparyantavapuḥ paramāṇvaṇureva ca .
cidacetyā tadākrāntau na śaktā vāsanādayaḥ
||1||manaḥ śemuṣyahaṃkārapratibimbairjaḍendriyaiḥ .
vāsanāvitatāḥ śūnyā vetālatrāsanodyatāḥ
||2||tatkṛtebhyo vicārebhyo'nubhūtebhyo'pi bhūriśaḥ .
bhūyo'pyanubhavatyantarahaṃ hi cidalepikā
||3||svadurbhāvoparacitāṃ dehaḥ saṃsārasaṃsthitim .
gṛhṇātvatha tyajatu vāpyahaṃ hi cidalepikā
||4||cito na janmamaraṇe sarvagāyāścitaḥ kila .
kiṃ nāma mriyate janturmāryate kena vāpi kim
||5||cito na jīvitenārthaḥ sarvātmā sarvajīvitam .
kiṃ prāpsyati kadātmaiṣā prāyatā yadi jīvitam
||6||jīvyate mriyate ceti kuvikalpakamālinī .
kalanā manasāmeva nātmano vimalātmanaḥ
||7||yo hyahaṃbhāvatāṃ prāpto bhāvābhāvaiḥ sa gṛhyate .
ātmano nāstyahaṃbhāvo bhāvābhāvāḥ kuto'sya te
||8||ahaṃbhāvo mudhā moho manaśca mṛgatṛṣṇikā .
jaḍaḥ padārthasaṃbhāraḥ kasyāhaṃkārabhāvanā
||9||raktamāṃsamayo deho mano naṣṭaṃ vicāraṇāt .
jaḍāścittādayaḥ sarve kuto'haṃbhāvabhāvanā
||10||ātmaṃbharitayā nityamindriyāṇi sthitānyalam .
padārthāśca padārthatve kuto'haṃbhāvabhāvanā
||11||guṇā guṇārthe vartante prakṛtau prakṛtiḥ sthitā .
sadeva sati viśrāntaṃ kuto'haṃbhāvabhāvanā
||12||sarvagaṃ sarvadehasthaṃ sarvakālamayaṃ mahat .
kevalaṃ paramātmānaṃ cidātmaiveha saṃsthitaḥ
||13||evaṃ kimākṛtiḥ ko vā kimādeśaśca kiṃkṛtaḥ .
kiṃrūpaḥ kiṃmayaḥ kohaṃ kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim
||14||tenāhaṃ nāma nehāsti bhāvābhāvopapattimān .
anahaṃkārarūpasya saṃbandhaḥ kena me katham
||15||asatyalamahaṃkāre saṃbandhaḥ kasya kena kaḥ .
saṃbandhābhāvasaṃsiddhau vilīnā dvitvakalpanā
||16||evaṃ brahmātmakamidaṃ yatkiṃcijjagati sthitam .
sadevāsmi tadevāsmi pariśocāmi kiṃ mudhā
||17||ekasminneva vimale pade sarvagate sthite .
ahaṃkārakalaṅkasya kathaṃ nāmodayaḥ kutaḥ
||18||nāstyeva hi padārthaśrīrātmaivāstīha sarvagaḥ .
padārthalakṣmyāṃ satyāṃ ca saṃbandhosti na kasyacit
||19||indriyairindriyairaṃgairmano manasi valgati .
cidaliptavapuḥ kena saṃbandhaḥ kasya kiṃ katham
||20||upalāyaḥśalākānāṃ saṃbandho na yathā mithaḥ .
tathaikatrāpi dṛṣṭānāṃ dehendriyamanaścitām
||21||asadabhyutthite vyarthamahaṃkāramahābhrame .
mamedamidamasyeti viparyastamidaṃ jagat
||22||atattvālokajāteyamahaṃkāracamatkṛtiḥ .
tāpena himalekheva tattvāloke vilīyate
||23||ātmano vyatirekeṇa na kiṃcidapi vidyate .
sarvaṃ brahmeti me tattvametattadbhāvayāmyaham
||24||ahaṃkārabhramasyāsya jātasyākāśavarṇavat .
apunaḥsmaraṇaṃ manye nūnaṃ vismaraṇaṃ varam
||25||samūlaṃ saṃparityajya cirāyāhaṃkṛtibhramam .
tiṣṭhāmyātmani śāntātmā śaratkhaṃ śaradīva khe
||26||dadātyanarthanicayaṃ vistārayati duṣkṛtam .
vistārayati saṃtāpamahaṃbhāvonusaṃhitaḥ
||27||sphuratyahaṃkāraghane hṛdvyomni salilātmani .
vikasatyabhitaḥ kāyakadambe doṣamañjarī
||28||maraṇaṃ jīvitopāntaṃ jīvitaṃ maraṇāntagam .
bhāvo'bhāvādvyavacchinnaḥ kaṣṭeyaṃ duḥkhavedanā
||29||idaṃ labdhamidaṃ prāpsyāmītyārtirdāhakāriṇī .
na śāmyatyarkaratnānāṃ grīṣme'gniriva durdhiyām
||30||nāstīdamidamastīti cintā dhāvatyahaṃkṛtim .
jaḍāśayā jaḍāmabhramālā śailāvalīmiva
||31||ahaṃbhāve parikṣīṇe śuṣkaḥ saṃsārapādapaḥ .
bhūyaḥ prayacchatyaraso na pāṣāṇavadaṃkuram
||3||svatṛṣṇākṛṣṇabhoginyo dehadrumakṛtālayāḥ .
kvāpi yānti vicārātmanyāgate vinatāsute
||33||asadabhyutthite viśve tajjāte bhramasanmaye .
asanmayaparispande tvahaṃ tvaṃ ceti kaḥ kramaḥ
||34||idaṃ jagadudetyādāvakāraṇamakāraṇāt .
yadakāraṇamudbhūtaṃ tatsadityucyate katham
||35||aparyantapurākāle mṛdi kumbha ivākṛtiḥ .
deho'bhavadidānīṃ tu tathaivāsti bhaviṣyati
||36||madhyetarapayomātraṃ kaṃcitkālaṃ calācalam .
ādyantasaumyate tyaktvā vāri vīcitayā yathā
||37||asminkṣaṇaparispande dehe visaraṇonmukhe .
taraṅge ca nibaddhāsthā ye hatāste kubuddhayaḥ
||38||prākpurastācca sarvāṇi santi vastūni nābhitaḥ .
madhye sphuṭatvameteṣāṃ kaivāsthā hatarūpiṇī
||39||cittaṃ pūrvaṃ purastācca ciddeśaṃ śāntamityapi .
sadasadvā khalīnaṃ madhye'sminkiṃ tavoditam
||40||yathā svapnavikāreṣu yathā saṃbhramadṛṣṭiṣu .
yathā vā madalīlāsu yathā nauyānasaṃbhrame
||41||yathā dhātuvikāreṣu yathā cendriyaviklave .
yathātisaṃbhramānande doṣāveśadaśāsu ca
||42||dṛśyate kṣīyate caiva rūpaṃ sadasatoścalam .
tathaiveyamiha tveṣā kāle nyūnātiriktatā
||43||sā ca tvayā kṛtā nityaṃ citta duḥkhasukhodaye .
yathā viyogayāminyo matayo hanti rāgiṇam
||44||mayaivehāsadabhyāsānmithyā sadiva lakṣyase .
mṛgatṛṣṇeva tenaitattvatkṛtaṃ matkṛtaṃ bhavet
||45||yadidaṃ kiṃcidābhogi tatsarvaṃ dṛśyamaṇḍalam .
avastviti vinirṇīya mano yātyamanaḥpadam
||46||avastvidamiti sphāre rūḍhe manasi niścaye .
hemanta iva mañjaryaḥ kṣīyante bhogavāsanāḥ
||47||cittvāddṛṣṭātmanā nūnaṃ saṃtyaktamananaujasā .
manasā vītarāgeṇa svayaṃ svasthena bhūyate
||48||paramātmānale kṣiptaṃ saṃvṛttyāvayavaṃ svayam .
dagdhvātmānamalaṃ cittaṃ śuddhatāmeti śāśvatīm
||49||dehamanyatayā dṛṣṭvā tyaktvā viṣayavāsanām .
vināśamurarīkṛtya mano jayati vīravat
||50||manaḥ śatruḥ śarīrasya śarīraṃ manaso ripuḥ .
ekābhāvena naśyete ādhārādheyakāryavat
||51||rāgadveṣavatornityamanyonyātiviruddhayoḥ .
etayormūlakāṣeṇa vināśaḥ paramaṃ sukham
||52||etayorekasaṃsthāne mṛtirityeva yā kathā .
sā vyomnyayā striyā bhuktā dhareti kathayā samā
||53||akṛtrimavirodhasthau yatra saṃghaṭitāvubhau .
dhārā iva patantyeva tatrānarthaparamparāḥ
||54||mitho viruddhasaṃsarge ratimetyadhamo hi yaḥ .
tyaktavyaḥ sa patadvārāvagnirāśāvalepane
||55||saṃkalpena manaḥ puṣṭvā śarīraṃ bālayakṣavat .
āyurevāśanānyasmai svaduḥkhāni prayacchati
||56||tarduḥkhaistāpito deho mano hantumathecchati .
putro'pi hanti pitaramātatāyipadaṃ gatam
||57||nāsti śatruḥ prakṛtyaiva na ca mitraṃ kadācana .
sukhadaṃ mitramityuktaṃ duḥkhadāḥ śatravaḥ smṛtāḥ
||58||deho duḥkhānyanubhavansvamano hantumicchati .
dehaṃ manaḥ svaduḥkhānāṃ saṃketaṃ kurute kṣaṇāt
||59||evaṃ mitho duḥkhadayoḥ śliṣṭayoḥ kaḥ sukhāgamaḥ .
etayordehamanasorjātyaivātiviruddhayoḥ
||60||manasyeva parikṣīṇe na deho duḥkhabhājanam .
tatkṣayotkatayā nityaṃ deho'pi paridhāvati
||61||naṣṭānaṣṭamanarthāya śarīraṃ padamāpadām .
alabdhātmavivekena manasā suprajāyate
||62||ete manaḥśarīre hi mithaḥ pīvaratāṃ gate .
jaḍarūpe hi vapuṣā payodasarasī yathā
||63||mitho duḥkhāya saṃpanne ekarūpe dvidhā sthite .
vyavahārapare sārdhaṃ loke vāryanalāviva
||64||citte kṣayiṇi saṃkṣīṇe deho hyāmūlito bhavet .
vardhamāne taruriva śataśākhaḥ pravartate
||65||kṣīyate manasi kṣīṇe dehaḥ prakṣīṇavāsanaḥ .
mano na kṣīyate kṣīṇe dehe tatkṣapayenmanaḥ
||36||saṃkalpapādapaṃ tṛṣṇālataṃ chittvā manovanam .
vitatāṃ bhuvamāsādya viharāmi yathāsukham
||67||prakṣīyamāṇamevedaṃ na mano manasi sthitam .
praśāmyadvāsanājālaṃ prāvṛḍanta ivāmbudaḥ
||68||dhātūnāṃ saṃniveśo'yaṃ dehanāmā ripurmama .
prakṣīyamāṇe manasi galatveṣo'vatiṣṭhatu
||69||yadarthaṃ kila bhogaśrīrvāñchate svakalevaram .
tanme nāpi na tasyāhaṃ ko'rthaḥ sukhalavena me
||70||nāhaṃ deha iti tvasminyuktimākarṇaya krame .
sarvāṅgeṣvapi satsveva śavaḥ kasmānna valgati
||71||tasmāddehādatīto'haṃ nityo'nastamitadyutiḥ .
yaḥ saṅgaṃ bhāsvatā prāpya vedmi vyomani bhāskaram
||72||nājño'haṃ naca me duḥkhaṃ nānartho na ca duḥkhitā .
śarīramastu māvāstu sthitosmi vigatajvaraḥ
||73||yatrātmā tatra na mano nendriyāṇi na vāsanāḥ .
pāmarā paritiṣṭhanti nikaṭe na mahībhṛtaḥ
||74||padaṃ tadanuyāto'smi kevalosmi jayāmyaham .
nirvāṇosmi niraṃśosmi nirīhosmi nirīpsitaḥ
||75||idānīmasmyasaṃbaddho manodehendriyādibhiḥ .
pṛthakkṛtasya tailasya tilairvigalanairiva
||76||svasmātpadavarādasmāllīlayā calitasya me .
pṛthakkṛtamateḥ kiṃca parivāro hyayaṃ śubhaḥ
||77||svacchatorjitatā sattā hṛdyatā satyatā jñatā .
ānanditopaśamitā sadā ca mṛdubhāṣitā
||78||pūrṇatodāratā satyā kāntimattaikatānatā .
sarvaikatā nirbhayatā kṣīṇadvitvavikalpatā
||79||nityoditāḥ samāḥ svasthāḥ sundaryaḥ subhagodayāḥ .
mamaikātmamaternityaṃ kāntā hṛdayavallabhāḥ
||80||sarvathā sarvadā sarvaṃ sarvasminsaṃbhavatyataḥ .
sarvaṃ prati mama kṣīṇe vāñchāvāñche sukhāsukhe
||81||vigatamohatayā vimanastayā
gatavikalpanacittatayā sphuṭam .
uparamāmyahamātmani śītale
ghanalavaḥ śaradīva nabhastale
||82||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe uddālakavicāravilāso nāma tripañcāśaḥ sargaḥ .. 53 ..