Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrībhagavānuvāca .
bhūya eva mahābāho śrṛṇu me paramaṃ vacaḥ .
yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā
||1||mātrāsparśā hi kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ .
āgamāpāyino nityāstāṃstitikṣasva bhārata
||2||te tu naikātmanaścānye kvā'to duḥkhaṃ kva vā sukham .
anādyante'navayave kutaḥ pūraṇakhaṇḍane
||3||saṃsthitā sparśamātrākhyā mātrāsparśabhramātmakaḥ .
samaduḥkhasukho dhīraḥ so'mṛtatvāya kalpate
||4||sarvatvādātmanaścaite subhedāḥ saṃsthitā iva .
asadrūpāstvasadrūpaṃ kathaṃ soḍhuṃ na śakyate
||5||manāgapi na vidyante sukhaduḥkhe tu sarvaśaḥ .
sarvatvādātmatattvasya sattā kathamanātmanaḥ
||6||nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .
nāstyeva sukhaduḥkhādi paramātmāsti sarvagaḥ
||7||sattvāsattvamatī tyaktvā caitayorjagadātmanoḥ .
tyaktvā na kiṃcinmadhye ca śeṣe baddhapado bhava
||8||na hṛṣyati sukhairātmā duḥkhairglāyati no'rjuna .
dṛśyadṛkvetanātmāpi śarīrāntargato'pi san
||9||jaḍaṃ cittādi duḥkhasya bhājanaṃ dehatāṃ gatam .
na caitasminkṣate kṣīṇe kiṃcidevātmanaḥ kṣatam
||10||jaḍaṃ dehādi duḥkhāderyadidaṃ bhoktṛsaṃsthitam .
tanmāyābhramamevāṅga viddhyabodhavaśotthitam
||11||na kiṃcideva dehādi na ca duḥkhādi vidyate .
ātmano yatpṛthagbhūtaṃ kiṃ kenāto'nubhūyate
||12||yadidaṃ kathayāmyatra tenaivāto vinaśyati .
bhrāntirduḥkhamabodhotthā samyagbodhena bhārata
||13||yathā rajjvāmahibhayaṃ bodhānnaśyatyabodhajam .
tathā dehādiduḥkhādi bodhānnaśyatyabodhajam
||14||viṣvagviśvamajaṃ brahma na naśyati na jāyate .
iti satyaṃ paraṃ viddhi bodhaḥ parama eṣa saḥ
||15||brahmāmbudhau taraṅgatvaṃ kiṃcidbhūtvā vilīyate .
brahmāvarte sphurasyadya brahmaivāsi nirāmayam
||16||yāvatkālakriyādeśāstvamahaṃsainikā iva .
brahmaṇīva parispandā nātra staḥ sadasadbhramau
||17||jahi mānaṃ madaṃ śokaṃ bhayamīhāṃ sukhāsukhe .
dvaitametadasadrūpamekaḥ sadrūpavānbhava
||18||puruṣākṣauhiṇīnāṃ ca kṣayeṇānubhavātmanā .
brahmaṇā bṛhitaṃ śuddhaṃ brahma brahmamayaṃ kuru
||19||asaṃvidansukhaṃ duḥkhaṃ lābhālābhau jayājayau .
śuddhaṃ brahmaikatāṃ gaccha brahmābdhistvaṃ hi bhārata
||20||lābhālābhasamo bhūtvā bhūtvā nūnaṃ na kiṃcana .
khaṇḍavāta ivāspandī prakṛtaṃ kāryamācara
||21||yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat .
yatkariṣyasi kaunteya tadātmeti sthiro bhava
||22||yanmayo yo bhavatyantaḥ sa tadāpnotyasaṃśayam .
brahmasatyamavāptuṃ tvaṃ brahmasatyamayo bhava
||23||anapekṣaphalaṃ brahma bhūtvā brahmeti bhāvitam .
kriyate kevalaṃ karma brahmajñena yathāgatam
||24||karmaṇyakarma yaḥ paśyatyakarmaṇi ca karma yaḥ .
sa buddhimānmanuṣyeṣu sa coktaḥ kṛtsnakarmakṛt
||25||mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi .
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya
||26||karmāsaktimanāśritya tathā nāśritya mūḍhatām .
naiṣkarmyamapyanāśritya samastiṣṭha yathāsthitam
||27||tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ .
karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiṃcitkaroti saḥ
||28||āsaktimāhuḥ kartṛtvamakarturapi tadbhavet .
maurkhye sthite hi manasi tasmānmaurkhyaṃ parityajet
||29||paraṃ tattvajñamāśritya nirāsaktermahātmanaḥ .
sarvakarmaratasyāpi kartṛtodeti na kvacit
||30||akartṛtvādabhoktṛtvamabhoktṛtvātsamaikatā .
samaikatvādanantatvaṃ tato brahmatvamātatam
||31||nānātāmalamutsṛjya paramātmaikatāṃ gataḥ .
kurvankāryamakāryaṃ ca naiva kartā tvamarjuna
||32||yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ .
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ
||33||samaḥ saumyaḥ sthiraḥ svasthaḥ śāntaḥ savārthanispṛhaḥ .
yastiṣṭhati sa savyagro'pyalamavyagratāṃ gataḥ
||34||nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān .
yathāprāptānuvartī tvaṃ bhava bhūṣitabhūtalaḥ
||35||karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran .
indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate
||36||yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna .
karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate
||37||āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ
samudramāpaḥ praviśanti yadvat .
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve
sa śāntimāpnoti na kāmakāmī
||38||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 arjunopākhyāne ātmajñānopadeśo nāma catuṣpañcāśaḥ sargaḥ 54