मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 54

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 54

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrībhagavānuvāca .

bhūya eva mahābāho śrṛṇu me paramaṃ vacaḥ .

yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā

||1||

mātrāsparśā hi kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ .

āgamāpāyino nityāstāṃstitikṣasva bhārata

||2||

te tu naikātmanaścānye kvā'to duḥkhaṃ kva vā sukham .

anādyante'navayave kutaḥ pūraṇakhaṇḍane

||3||

saṃsthitā sparśamātrākhyā mātrāsparśabhramātmakaḥ .

samaduḥkhasukho dhīraḥ so'mṛtatvāya kalpate

||4||

sarvatvādātmanaścaite subhedāḥ saṃsthitā iva .

asadrūpāstvasadrūpaṃ kathaṃ soḍhuṃ na śakyate

||5||

manāgapi na vidyante sukhaduḥkhe tu sarvaśaḥ .

sarvatvādātmatattvasya sattā kathamanātmanaḥ

||6||

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .

nāstyeva sukhaduḥkhādi paramātmāsti sarvagaḥ

||7||

sattvāsattvamatī tyaktvā caitayorjagadātmanoḥ .

tyaktvā na kiṃcinmadhye ca śeṣe baddhapado bhava

||8||

na hṛṣyati sukhairātmā duḥkhairglāyati no'rjuna .

dṛśyadṛkvetanātmāpi śarīrāntargato'pi san

||9||

jaḍaṃ cittādi duḥkhasya bhājanaṃ dehatāṃ gatam .

na caitasminkṣate kṣīṇe kiṃcidevātmanaḥ kṣatam

||10||

jaḍaṃ dehādi duḥkhāderyadidaṃ bhoktṛsaṃsthitam .

tanmāyābhramamevāṅga viddhyabodhavaśotthitam

||11||

na kiṃcideva dehādi na ca duḥkhādi vidyate .

ātmano yatpṛthagbhūtaṃ kiṃ kenāto'nubhūyate

||12||

yadidaṃ kathayāmyatra tenaivāto vinaśyati .

bhrāntirduḥkhamabodhotthā samyagbodhena bhārata

||13||

yathā rajjvāmahibhayaṃ bodhānnaśyatyabodhajam .

tathā dehādiduḥkhādi bodhānnaśyatyabodhajam

||14||

viṣvagviśvamajaṃ brahma na naśyati na jāyate .

iti satyaṃ paraṃ viddhi bodhaḥ parama eṣa saḥ

||15||

brahmāmbudhau taraṅgatvaṃ kiṃcidbhūtvā vilīyate .

brahmāvarte sphurasyadya brahmaivāsi nirāmayam

||16||

yāvatkālakriyādeśāstvamahaṃsainikā iva .

brahmaṇīva parispandā nātra staḥ sadasadbhramau

||17||

jahi mānaṃ madaṃ śokaṃ bhayamīhāṃ sukhāsukhe .

dvaitametadasadrūpamekaḥ sadrūpavānbhava

||18||

puruṣākṣauhiṇīnāṃ ca kṣayeṇānubhavātmanā .

brahmaṇā bṛhitaṃ śuddhaṃ brahma brahmamayaṃ kuru

||19||

asaṃvidansukhaṃ duḥkhaṃ lābhālābhau jayājayau .

śuddhaṃ brahmaikatāṃ gaccha brahmābdhistvaṃ hi bhārata

||20||

lābhālābhasamo bhūtvā bhūtvā nūnaṃ na kiṃcana .

khaṇḍavāta ivāspandī prakṛtaṃ kāryamācara

||21||

yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat .

yatkariṣyasi kaunteya tadātmeti sthiro bhava

||22||

yanmayo yo bhavatyantaḥ sa tadāpnotyasaṃśayam .

brahmasatyamavāptuṃ tvaṃ brahmasatyamayo bhava

||23||

anapekṣaphalaṃ brahma bhūtvā brahmeti bhāvitam .

kriyate kevalaṃ karma brahmajñena yathāgatam

||24||

karmaṇyakarma yaḥ paśyatyakarmaṇi ca karma yaḥ .

sa buddhimānmanuṣyeṣu sa coktaḥ kṛtsnakarmakṛt

||25||

mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi .

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya

||26||

karmāsaktimanāśritya tathā nāśritya mūḍhatām .

naiṣkarmyamapyanāśritya samastiṣṭha yathāsthitam

||27||

tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ .

karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiṃcitkaroti saḥ

||28||

āsaktimāhuḥ kartṛtvamakarturapi tadbhavet .

maurkhye sthite hi manasi tasmānmaurkhyaṃ parityajet

||29||

paraṃ tattvajñamāśritya nirāsaktermahātmanaḥ .

sarvakarmaratasyāpi kartṛtodeti na kvacit

||30||

akartṛtvādabhoktṛtvamabhoktṛtvātsamaikatā .

samaikatvādanantatvaṃ tato brahmatvamātatam

||31||

nānātāmalamutsṛjya paramātmaikatāṃ gataḥ .

kurvankāryamakāryaṃ ca naiva kartā tvamarjuna

||32||

yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ .

jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ

||33||

samaḥ saumyaḥ sthiraḥ svasthaḥ śāntaḥ savārthanispṛhaḥ .

yastiṣṭhati sa savyagro'pyalamavyagratāṃ gataḥ

||34||

nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān .

yathāprāptānuvartī tvaṃ bhava bhūṣitabhūtalaḥ

||35||

karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran .

indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate

||36||

yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna .

karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate

||37||

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ

samudramāpaḥ praviśanti yadvat .

tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve

sa śāntimāpnoti na kāmakāmī

||38||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 arjunopākhyāne ātmajñānopadeśo nāma catuṣpañcāśaḥ sargaḥ 54