मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 126

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 126

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

saptānāṃ yogabhūmīnāmabhyāsaḥ kriyate katham .

kīdṛśāni ca cihnāni bhūmikāṃ prati yoginaḥ

||1||

śrīvasiṣṭha uvāca .

pravṛttaśca nivṛttaśca bhavati dvividhaḥ pumān .

svargāpavargonmukhayoḥ śṛṇu lakṣaṇametayoḥ

||2||

kiyattannāma nirvāṇaṃ varaṃ saṃsṛtireva me .

itikartavyakartā yaḥ sa pravṛtta iti smṛtaḥ

||3||

calārṇavayugacchidrakūrmagrīvāpraveśavat .

anekajanmanāmante vivekī jāyate pumān

||4||

asārā bata saṃsāravyavasthālaṃ mamaitayā .

kiṃ karmabhiḥ paryuṣitairdinaṃ taireva nīyate

||5||

kriyātiśayanirmuktaṃ kiṃ syādviśramaṇaṃ param .

iti niścayavānyo'ntaḥ sa nivṛtta iti smṛtaḥ

||6||

kathaṃ virāgavānbhūtvā saṃsārābdhiṃ tarāmyaham .

evaṃvicāraṇaparo yadā bhavati sanmatiḥ

||7||

virāgamupayātyantarbhāvanāsvanuvāsaram .

kriyāsūdārarūpāsu kramate modate'nvaham

||8||

grāmyāsu jaḍaceṣṭāsu satataṃ vicikitsati .

nodāharati marmāṇi puṇyakarmāṇi sevate

||9||

manonudvegakārīṇi mṛdukarmāṇi sevate .

pāpādbibheti satataṃ na ca bhogamapekṣate

||10||

snehapraṇayagarbhāṇi peśalānyucitāni ca .

deśakālopapannāni vacanānyabhibhāṣate

||11||

tadāsau prathamāmekāṃ prāpto bhavati bhūmikām .

manasā karmaṇā vācā sajjanānupasevate

||12||

yataḥ kutaścidānīya jñānaśāstrāṇyavekṣate .

evaṃvicāravānyaḥ syātsaṃsārottāraṇaṃ prati

||13||

sa bhūmikāvānityuktaḥ śeṣaḥ svārtha iti smṛtaḥ .

vicāranāmnīmitarāmāgato yogabhūmikām

||14||

śrutismṛtisadācāradhāraṇādhyānakarmaṇām .

mukhyayā vyākhyayā khyātāñśrayate śreṣṭhapaṇḍitān

||15||

padārthapravibhāgajñaḥ kāryākāryavinirṇayam .

jānātyadhigataśravyo gṛhaṃ gṛhapatiryathā

||16||

madābhimānamātsaryamohalobhātiśāyitām .

bahirapyāśritāmīṣattyajatyahiriva tvacam

||17||

itthaṃbhūtamatiḥ śāstragurusajjanasevanāt .

sarahasyamaśeṣeṇa yathāvadadhigacchati

||18||

asaṃsaṅgābhidhāmanyāṃ tṛtīyāṃ yogabhūmikām .

tataḥ patatyasau kāntaḥ puṣpaśayyāmivāmalām

||19||

yathāvacchāstravākyārthe matimādhāya niścalam .

tāpasāśramaviśrāmairadhyātmakathanakramaiḥ

||20||

saṃsāranindakaistadvadvairāgyakaraṇakramaiḥ .

śilāśayyāsamāsīno jarayatyāyurātatam

||21||

vanavāsavihāreṇa cittopaśamaśobhinā .

asaṅgasukhasaumyena kālaṃ nayati nītimān

||22||

abhyāsātsādhuśāstrāṇāṃ karaṇātpuṇyakarmaṇām .

jantoryathāvadeveyaṃ vastudṛṣṭiḥ prasīdati

||23||

tṛtīyāṃ bhūmikāṃ prāpya budho'nubhavati svayam .

dviḥprakāramasaṃsaṅgaṃ tasya bhedamimaṃ śṛṇu

||24||

dvividho'yamasaṃsaṅgaḥ sāmānyaḥ śreṣṭha eva ca .

nāhaṃ kartā na bhoktā ca na bādhyo na ca bādhakaḥ

||25||

ityasañjanamartheṣu sāmānyāsaṅganāmakam .

prākkarmanirmitaṃ sarvamīśvarādhīnameva ca

||26||

sukhaṃ vā yadi vā duḥkha kaivātra mama kartṛtā .

bhogābhogā mahārogāḥ saṃpadaḥ paramāpadaḥ

||27||

viyogāyaiva saṃyogā ādhayo vyādhayo dhiyaḥ .

kālaḥ kavalanodyuktaḥ sarvabhāvānanāratam

||28||

anāsthayeti bhāvānāṃ yadabhāvanamāntaram .

vākyārthalagnamanasaḥ sāmānyo'sāvasaṃgamaḥ

||29||

anekakramayogena saṃyogena mahātmanām .

viyogenāsatāmantaḥ prayogeṇātmasaṃvidām

||30||

pauruṣeṇa prayatnena saṃtatābhyāsayogataḥ .

karāmalakavadvastunyāgate sphuṭatāṃ dṛḍham

||31||

saṃsārāmbunidheḥ pāre sāre paramakāraṇe .

nāhaṃ karteśvaraḥ kartā karma vā prākṛtaṃ mama

||32||

kṛtvā dūratare nūnamiti śabdārthabhāvanam .

yanmaunamāsanaṃ śāntaṃ tacchreṣṭhāsaṅga ucyate

||33||

yannāntarna bahirnādho nordhvaṃ nāśāsu nāmbare .

na padārthe nāpadārthe na jaḍe na ca cetane

||34||

āsitaṃ bhāsanaṃ śāntamabhāsaṃ nabhasā samam .

anādyantamajaṃ kāntaṃ tacchreṣṭhāsaṅga ucyate

||35||

saṃtoṣāmodamadhuraḥ satkāryāmalapallavaḥ .

cittanālāgrasaṃlīno vighnakaṇṭakasaṃkaṭaḥ

||36||

vivekapadmo rūḍho'ntarvicārārkavilāsitaḥ .

phalaṃ phalatyasaṃsaṅgāṃ tṛtīyāṃ bhūmikāmimām

||37||

samavāyādviśuddhānāṃ saṃcayātpuṇyakarmaṇām .

kākatālīyayogena prathamodeti bhūmikā

||38||

bhūmiḥ proditamātrā tairamṛtāṅkurikeva sā .

vivekenāmbusekena rakṣyā pālyā prayatnataḥ

||39||

yenāṃśenollasatyeṣā vicāreṇodayaṃ nayet .

tamevānudinaṃ yatnātkṛṣīvala ivāṅkuram

||40||

eṣā hi parimṛṣṭāntaranyāsāṃ prasavaikabhūḥ .

dvitīyāṃ bhūmikāṃ yatnāttṛtīyāṃ prāpnuyāttataḥ

||41||

śreṣṭhā saṃsaṅgatā hyeṣā tṛtīyā bhūmikātra hi .

bhavati projjhitāśeṣasaṃkalpakalanaḥ pumān

||42||

śrīrāma uvāca .

mūḍhasyāsatkulotthasya pravṛttasyādhamasya ca .

aprāptayogisaṅgasya kathamuttaraṇaṃ bhavet

||43||

ekāmatha dvitīyāṃ vā tṛtīyāṃ cetarā ca vā .

ārūḍhasya mṛtasyātha kīdṛśī bhagavangatiḥ

||44||

śrīvasiṣṭha uvāca .

mūḍhasyārūḍhadoṣasya tāvatsaṃsṛtirātatā .

yāvajjanmāntaraśataiḥ kākatālīyayogataḥ

||45||

athavā sādhusaṃgatyā vairāgyaṃ nābhyudeti hi .

vairāgye'bhyudite jantoravaśyaṃ bhūmikodayaḥ

||46||

tato naśyati saṃsāra iti śāstrārthasaṃgrahaḥ .

yogabhūmikayotkrāntajīvitasya śarīriṇaḥ

||47||

bhūmikāṃśānusāreṇa kṣīyate pūrvaduṣkṛtam .

tataḥ suravimāneṣu lokapālapureṣu ca

||48||

merūpavanakuñjeṣu ramate ramaṇīsakhaḥ .

tataḥ sukṛtasaṃbhāre duṣkṛte ca purā kṛte

||49||

bhogajāle parikṣīṇe jāyante yogino bhuvi .

śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe gupte guṇavatāṃ satām

||50||

janitvā yogamevaite sevante yogavāsitāḥ .

tatra prāgbhāvanābhyastayogabhūmikramaṃ budhāḥ .

smṛtvā paripatantyuccairuttaraṃ bhūmikākramam

||51||

bhūmikātritayaṃ tvetadrāma jāgraditi smṛtam .

yathāvadbhedabuddhyedaṃ tajjāgraditi dṛśyate

||52||

udeti yogayuktānāmatra kevalamāryatā .

yāṃ dṛṣṭvā mūḍhabuddhīnāmabhyudeti mumukṣutā

||53||

kartavyamācarankāmamakartavyamanācaran .

tiṣṭhati prākṛtācāro yaḥ sa ārya iti smṛtaḥ

||54||

yathācāraṃ yathāśāstraṃ yathācittaṃ yathāsthitam .

vyavahāramupādatte yaḥ sa ārya iti smṛtaḥ

||55||

prathamāyāmaṅkuritaṃ dvitīyāyāṃ vikāsitam .

phalībhūtaṃ tṛtīyāyāmāryatvaṃ yogino bhavet

||56||

āryatāyāṃ mṛto yogī śubhasaṃkalpasaṃbhṛtān .

bhogānbhuktvā ciraṃ kālaṃ yogavāñjāyate punaḥ

||57||

bhūmikātritayābhyāsādajñāne kṣayamāgate .

samyagjñānodaye citte pūrṇacandrodayopame

||58||

nirvibhāgamanādyantaṃ yogino yuktacetasaḥ .

samaṃ sarvaṃ prapaśyanti caturthī bhūmikāmitāḥ

||59||

advaite sthairyamāyāte dvaite praśamamāgate .

paśyanti svapnavallokāṃścaturthīṃ bhūmikāmitāḥ

||60||

bhūmikātritayaṃ jāgraccaturthī svapna ucyate .

vicchinnaśaradabhrāṃśavilayaṃ pravilīyate

||61||

sattāvaśeṣa evāste pañcamīṃ bhūmikāṃ gataḥ .

pañcamīṃ bhūmikāmetya suṣuptapadanāmikām

||62||

śāntāśeṣaviśeṣāṃśastiṣṭhatyadvaitamātrake .

galitadvaitanirbhāsamudito'ntaḥ prabuddhavān

||63||

suṣuptaghana evāste pañcamīṃ bhūmikāmitaḥ .

antarmukhatayā tiṣṭhanbahirvṛttiparo'pi san

||64||

pariśāntatayā nityaṃ nidrāluriva lakṣyate .

kurvannabhyāsametasyāṃ bhūmikāyāṃ vivāsanaḥ

||65||

ṣaṣṭhīṃ turyābhidhāmanyāṃ kramātkramati bhūmikām .

yatra nāsanna sadrūpo nāhaṃ nāpyanahaṃkṛtiḥ

||66||

kevalaṃ kṣīṇamananamāste dvaitaikyanirgataḥ .

nirgranthiḥ śāntasaṃdeho jīvanmukto vibhāvanaḥ

||67||

anirvāṇo'pi nirvāṇaścitradīpa iva sthitaḥ .

antaḥśūnyo bahiḥśūnya- śūnyaḥ kumbha ivāmbare

||68||

antaḥpūrṇo bahiḥpūrṇaḥ pūrṇakumbha ivārṇave .

kiṃcidevaiṣa saṃpannastvatha vaiṣa na kiṃcana

||69||

ṣaṣṭhyāṃ bhūmyāmasau sthitvā saptamīṃ bhūmimāpnuyāt .

videhamuktatā tūktā saptamī yogabhūmikā

||70||

agamyā vacasāṃ śāntā sā sīmā bhavabhūmiṣu .

kaiścitsā śivamityuktā kaiścidbrahmetyudāhṛtā

||71||

kaiścitprakṛtipuṃbhāvaviveka iti bhāvitā .

anyairapyanyathā nānābhedairātmavikalpitaiḥ

||72||

nityamavyapadeśyāpi kathaṃcidupadiśyate .

saptaitā bhūmikāḥ proktā mayā tava raghūdvaha

||73||

āsāmabhyāsayogena na duḥkhamanubhūyate .

astyatyantamadonmattā mṛdumantharacāriṇī

||74||

kariṇī vigrahavyagrā mahādaśanaśaṃsinī .

sā cennihanyate nūnamanantānarthakāriṇī

||75||

tadetāsu samagrāsu bhūmikāsu naro jayī .

kariṇī madamattā sā yāvanna vijitaujasā

||76||

ko nāma subhaṭastāvatsaṃpatsamarabhūmiṣu .

śrīrāma uvāca .

kāsau pramattā kariṇī kāśca tā raṇabhūmayaḥ

||77||

kathaṃ nihanyate caiṣā kva caiṣā ramate ciram .

śrīvasiṣṭha uvāca .

rāmecchā nāma kariṇī idaṃ me'stvitirūpiṇī

||78||

śarīrakānane mattā vividhollāsakāriṇī .

mattendriyograkalabhā rasanākalabhāṣiṇī

||79||

manogahanasaṃlīnā karmadantadvayānvitā .

mado'syā vāsanāvyūhaḥ sarvataḥ prasaradvapuḥ

||80||

saṃsāradṛṣṭayo rāma tasyāḥ samarabhūmayaḥ .

bhūyo yatrānubhavati naro jayaparājayau

||81||

icchānāgī nihantyeṣā kṛpaṇāñjīvasaṃcayān .

vāsanehā manaścittaṃ saṃkalpo bhāvanaṃ spṛhā

||82||

ityādinivaho nāmnāmasyāstvāśayakośagaḥ .

dhairyanāmnā varāstreṇa prasṛtāmavahelayā

||83||

nāgīṃ sarvātmikāmetāmicchāṃ sarvātmanā jayet .

yāvadvastvidamityevamiyamantarvijṛmbhate

||84||

tāvadugrā kusaṃsāramahāviṣaviṣūcikā .

etāvāneva saṃsāra idamastviti yanmanaḥ

||85||

asya tūpaśamo mokṣa ityevaṃ jñānasaṃgrahaḥ .

prasādakāriṇī svacchā niricche vimalākṛtau

||86||

tailabindurivādarśe viśrāmyatyupadeśavāk .

asaṃvedanamātreṇa nodetīcchābhavāṅkuraḥ

||87||

manāgabhyuditaivecchā chettavyānarthakāriṇī .

asaṃvedanaśastreṇa viṣasyevāṅkurāvalī

||88||

icchāvicchurito jīvo vijahāti na dīnatām .

svasaṃvedanayatnastu tūṣṇīmevāntarāsanam

||89||

avadhānavinirmuktaṃ suptaṃ śavaśataṃ yathā .

tāṃ pratyāhārabaḍiśenecchāmatsīṃ niyacchata

||90||

idaṃ me'stviti saṃvegamāhuḥ kalpanamuttamāḥ .

arthasyābhāvanaṃ yattatkalpanātyāga ucyate

||91||

smaraṇaṃ viddhi saṃkalpaṃ śivamasmaraṇaṃ viduḥ .

tatra prāganubhūtaṃ ca nānubhūtaṃ ca bhāvyate

||92||

anubhūtāṃ nānubhūtāṃ smṛtiṃ vismṛtya kāṣṭhavat

||1||

sarvamevāśu vismṛtya gūḍhastiṣṭha mahāmatiḥ

||93||

ūrdhvabāhurviraumyeṣa na ca kaścicchṛṇoti tat .

asaṃkalpaḥ paraṃ śreyaḥ sa kimantarna bhāvyate

||94||

kila tūṣṇīṃ sthitenaiva tatpadaṃ prāpyate param .

paramaṃ yatra sāmrājyamapi rāma tṛṇāyate

||95||

gamyadeśaikaniṣṭhasya yathā pānthasya pādayoḥ .

spando vigatasaṃkalpastathā spandaḥ svakarmasu

||96||

bahunātra kimuktena saṃkṣepādidamucyate .

saṃkalpanaṃ paro bandhastadabhāvo vimuktatā

||97||

sarvamevamajaṃ śāntamanantaṃ dhruvamavyayam .

paśyanbhūtārthacidrūpaṃ śāntamāsva yathāsukham

||98||

avedanaṃ viduryogaṃ śāntamāsitamakṣayam .

yogasthaḥ kuru karmāṇi nirvāsano'tha mā kuru

||99||

avedanaṃ viduryogaṃ cittakṣayamakṛtrimam .

atyantaṃ tanmayo bhūtvā tathā tiṣṭha yathāsi bho

||100||

śivaṃ sarvagataṃ śāntaṃ bodhātmakamajaṃ śubham .

tadekabhāvanaṃ rāma sarvatyāga iti smṛtaḥ .

bhāvayañchaśvadantaḥ svaṃ kāryaṃ karma samācara

||11||

ahaṃmameti saṃvidanna duḥkhato vimucyate .

asaṃvidanvimucyate yadīpsitaṃ samācara

||102||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 pū0 paramārthasvarūpavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ .. 126 ..