Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
saptānāṃ yogabhūmīnāmabhyāsaḥ kriyate katham .
kīdṛśāni ca cihnāni bhūmikāṃ prati yoginaḥ
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
pravṛttaśca nivṛttaśca bhavati dvividhaḥ pumān .
svargāpavargonmukhayoḥ śṛṇu lakṣaṇametayoḥ
||2||kiyattannāma nirvāṇaṃ varaṃ saṃsṛtireva me .
itikartavyakartā yaḥ sa pravṛtta iti smṛtaḥ
||3||calārṇavayugacchidrakūrmagrīvāpraveśavat .
anekajanmanāmante vivekī jāyate pumān
||4||asārā bata saṃsāravyavasthālaṃ mamaitayā .
kiṃ karmabhiḥ paryuṣitairdinaṃ taireva nīyate
||5||kriyātiśayanirmuktaṃ kiṃ syādviśramaṇaṃ param .
iti niścayavānyo'ntaḥ sa nivṛtta iti smṛtaḥ
||6||kathaṃ virāgavānbhūtvā saṃsārābdhiṃ tarāmyaham .
evaṃvicāraṇaparo yadā bhavati sanmatiḥ
||7||virāgamupayātyantarbhāvanāsvanuvāsaram .
kriyāsūdārarūpāsu kramate modate'nvaham
||8||grāmyāsu jaḍaceṣṭāsu satataṃ vicikitsati .
nodāharati marmāṇi puṇyakarmāṇi sevate
||9||manonudvegakārīṇi mṛdukarmāṇi sevate .
pāpādbibheti satataṃ na ca bhogamapekṣate
||10||snehapraṇayagarbhāṇi peśalānyucitāni ca .
deśakālopapannāni vacanānyabhibhāṣate
||11||tadāsau prathamāmekāṃ prāpto bhavati bhūmikām .
manasā karmaṇā vācā sajjanānupasevate
||12||yataḥ kutaścidānīya jñānaśāstrāṇyavekṣate .
evaṃvicāravānyaḥ syātsaṃsārottāraṇaṃ prati
||13||sa bhūmikāvānityuktaḥ śeṣaḥ svārtha iti smṛtaḥ .
vicāranāmnīmitarāmāgato yogabhūmikām
||14||śrutismṛtisadācāradhāraṇādhyānakarmaṇām .
mukhyayā vyākhyayā khyātāñśrayate śreṣṭhapaṇḍitān
||15||padārthapravibhāgajñaḥ kāryākāryavinirṇayam .
jānātyadhigataśravyo gṛhaṃ gṛhapatiryathā
||16||madābhimānamātsaryamohalobhātiśāyitām .
bahirapyāśritāmīṣattyajatyahiriva tvacam
||17||itthaṃbhūtamatiḥ śāstragurusajjanasevanāt .
sarahasyamaśeṣeṇa yathāvadadhigacchati
||18||asaṃsaṅgābhidhāmanyāṃ tṛtīyāṃ yogabhūmikām .
tataḥ patatyasau kāntaḥ puṣpaśayyāmivāmalām
||19||yathāvacchāstravākyārthe matimādhāya niścalam .
tāpasāśramaviśrāmairadhyātmakathanakramaiḥ
||20||saṃsāranindakaistadvadvairāgyakaraṇakramaiḥ .
śilāśayyāsamāsīno jarayatyāyurātatam
||21||vanavāsavihāreṇa cittopaśamaśobhinā .
asaṅgasukhasaumyena kālaṃ nayati nītimān
||22||abhyāsātsādhuśāstrāṇāṃ karaṇātpuṇyakarmaṇām .
jantoryathāvadeveyaṃ vastudṛṣṭiḥ prasīdati
||23||tṛtīyāṃ bhūmikāṃ prāpya budho'nubhavati svayam .
dviḥprakāramasaṃsaṅgaṃ tasya bhedamimaṃ śṛṇu
||24||dvividho'yamasaṃsaṅgaḥ sāmānyaḥ śreṣṭha eva ca .
nāhaṃ kartā na bhoktā ca na bādhyo na ca bādhakaḥ
||25||ityasañjanamartheṣu sāmānyāsaṅganāmakam .
prākkarmanirmitaṃ sarvamīśvarādhīnameva ca
||26||sukhaṃ vā yadi vā duḥkha kaivātra mama kartṛtā .
bhogābhogā mahārogāḥ saṃpadaḥ paramāpadaḥ
||27||viyogāyaiva saṃyogā ādhayo vyādhayo dhiyaḥ .
kālaḥ kavalanodyuktaḥ sarvabhāvānanāratam
||28||anāsthayeti bhāvānāṃ yadabhāvanamāntaram .
vākyārthalagnamanasaḥ sāmānyo'sāvasaṃgamaḥ
||29||anekakramayogena saṃyogena mahātmanām .
viyogenāsatāmantaḥ prayogeṇātmasaṃvidām
||30||pauruṣeṇa prayatnena saṃtatābhyāsayogataḥ .
karāmalakavadvastunyāgate sphuṭatāṃ dṛḍham
||31||saṃsārāmbunidheḥ pāre sāre paramakāraṇe .
nāhaṃ karteśvaraḥ kartā karma vā prākṛtaṃ mama
||32||kṛtvā dūratare nūnamiti śabdārthabhāvanam .
yanmaunamāsanaṃ śāntaṃ tacchreṣṭhāsaṅga ucyate
||33||yannāntarna bahirnādho nordhvaṃ nāśāsu nāmbare .
na padārthe nāpadārthe na jaḍe na ca cetane
||34||āsitaṃ bhāsanaṃ śāntamabhāsaṃ nabhasā samam .
anādyantamajaṃ kāntaṃ tacchreṣṭhāsaṅga ucyate
||35||saṃtoṣāmodamadhuraḥ satkāryāmalapallavaḥ .
cittanālāgrasaṃlīno vighnakaṇṭakasaṃkaṭaḥ
||36||vivekapadmo rūḍho'ntarvicārārkavilāsitaḥ .
phalaṃ phalatyasaṃsaṅgāṃ tṛtīyāṃ bhūmikāmimām
||37||samavāyādviśuddhānāṃ saṃcayātpuṇyakarmaṇām .
kākatālīyayogena prathamodeti bhūmikā
||38||bhūmiḥ proditamātrā tairamṛtāṅkurikeva sā .
vivekenāmbusekena rakṣyā pālyā prayatnataḥ
||39||yenāṃśenollasatyeṣā vicāreṇodayaṃ nayet .
tamevānudinaṃ yatnātkṛṣīvala ivāṅkuram
||40||eṣā hi parimṛṣṭāntaranyāsāṃ prasavaikabhūḥ .
dvitīyāṃ bhūmikāṃ yatnāttṛtīyāṃ prāpnuyāttataḥ
||41||śreṣṭhā saṃsaṅgatā hyeṣā tṛtīyā bhūmikātra hi .
bhavati projjhitāśeṣasaṃkalpakalanaḥ pumān
||42||śrīrāma uvāca .
mūḍhasyāsatkulotthasya pravṛttasyādhamasya ca .
aprāptayogisaṅgasya kathamuttaraṇaṃ bhavet
||43||ekāmatha dvitīyāṃ vā tṛtīyāṃ cetarā ca vā .
ārūḍhasya mṛtasyātha kīdṛśī bhagavangatiḥ
||44||śrīvasiṣṭha uvāca .
mūḍhasyārūḍhadoṣasya tāvatsaṃsṛtirātatā .
yāvajjanmāntaraśataiḥ kākatālīyayogataḥ
||45||athavā sādhusaṃgatyā vairāgyaṃ nābhyudeti hi .
vairāgye'bhyudite jantoravaśyaṃ bhūmikodayaḥ
||46||tato naśyati saṃsāra iti śāstrārthasaṃgrahaḥ .
yogabhūmikayotkrāntajīvitasya śarīriṇaḥ
||47||bhūmikāṃśānusāreṇa kṣīyate pūrvaduṣkṛtam .
tataḥ suravimāneṣu lokapālapureṣu ca
||48||merūpavanakuñjeṣu ramate ramaṇīsakhaḥ .
tataḥ sukṛtasaṃbhāre duṣkṛte ca purā kṛte
||49||bhogajāle parikṣīṇe jāyante yogino bhuvi .
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe gupte guṇavatāṃ satām
||50||janitvā yogamevaite sevante yogavāsitāḥ .
tatra prāgbhāvanābhyastayogabhūmikramaṃ budhāḥ .
smṛtvā paripatantyuccairuttaraṃ bhūmikākramam
||51||bhūmikātritayaṃ tvetadrāma jāgraditi smṛtam .
yathāvadbhedabuddhyedaṃ tajjāgraditi dṛśyate
||52||udeti yogayuktānāmatra kevalamāryatā .
yāṃ dṛṣṭvā mūḍhabuddhīnāmabhyudeti mumukṣutā
||53||kartavyamācarankāmamakartavyamanācaran .
tiṣṭhati prākṛtācāro yaḥ sa ārya iti smṛtaḥ
||54||yathācāraṃ yathāśāstraṃ yathācittaṃ yathāsthitam .
vyavahāramupādatte yaḥ sa ārya iti smṛtaḥ
||55||prathamāyāmaṅkuritaṃ dvitīyāyāṃ vikāsitam .
phalībhūtaṃ tṛtīyāyāmāryatvaṃ yogino bhavet
||56||āryatāyāṃ mṛto yogī śubhasaṃkalpasaṃbhṛtān .
bhogānbhuktvā ciraṃ kālaṃ yogavāñjāyate punaḥ
||57||bhūmikātritayābhyāsādajñāne kṣayamāgate .
samyagjñānodaye citte pūrṇacandrodayopame
||58||nirvibhāgamanādyantaṃ yogino yuktacetasaḥ .
samaṃ sarvaṃ prapaśyanti caturthī bhūmikāmitāḥ
||59||advaite sthairyamāyāte dvaite praśamamāgate .
paśyanti svapnavallokāṃścaturthīṃ bhūmikāmitāḥ
||60||bhūmikātritayaṃ jāgraccaturthī svapna ucyate .
vicchinnaśaradabhrāṃśavilayaṃ pravilīyate
||61||sattāvaśeṣa evāste pañcamīṃ bhūmikāṃ gataḥ .
pañcamīṃ bhūmikāmetya suṣuptapadanāmikām
||62||śāntāśeṣaviśeṣāṃśastiṣṭhatyadvaitamātrake .
galitadvaitanirbhāsamudito'ntaḥ prabuddhavān
||63||suṣuptaghana evāste pañcamīṃ bhūmikāmitaḥ .
antarmukhatayā tiṣṭhanbahirvṛttiparo'pi san
||64||pariśāntatayā nityaṃ nidrāluriva lakṣyate .
kurvannabhyāsametasyāṃ bhūmikāyāṃ vivāsanaḥ
||65||ṣaṣṭhīṃ turyābhidhāmanyāṃ kramātkramati bhūmikām .
yatra nāsanna sadrūpo nāhaṃ nāpyanahaṃkṛtiḥ
||66||kevalaṃ kṣīṇamananamāste dvaitaikyanirgataḥ .
nirgranthiḥ śāntasaṃdeho jīvanmukto vibhāvanaḥ
||67||anirvāṇo'pi nirvāṇaścitradīpa iva sthitaḥ .
antaḥśūnyo bahiḥśūnya- śūnyaḥ kumbha ivāmbare
||68||antaḥpūrṇo bahiḥpūrṇaḥ pūrṇakumbha ivārṇave .
kiṃcidevaiṣa saṃpannastvatha vaiṣa na kiṃcana
||69||ṣaṣṭhyāṃ bhūmyāmasau sthitvā saptamīṃ bhūmimāpnuyāt .
videhamuktatā tūktā saptamī yogabhūmikā
||70||agamyā vacasāṃ śāntā sā sīmā bhavabhūmiṣu .
kaiścitsā śivamityuktā kaiścidbrahmetyudāhṛtā
||71||kaiścitprakṛtipuṃbhāvaviveka iti bhāvitā .
anyairapyanyathā nānābhedairātmavikalpitaiḥ
||72||nityamavyapadeśyāpi kathaṃcidupadiśyate .
saptaitā bhūmikāḥ proktā mayā tava raghūdvaha
||73||āsāmabhyāsayogena na duḥkhamanubhūyate .
astyatyantamadonmattā mṛdumantharacāriṇī
||74||kariṇī vigrahavyagrā mahādaśanaśaṃsinī .
sā cennihanyate nūnamanantānarthakāriṇī
||75||tadetāsu samagrāsu bhūmikāsu naro jayī .
kariṇī madamattā sā yāvanna vijitaujasā
||76||ko nāma subhaṭastāvatsaṃpatsamarabhūmiṣu .
śrīrāma uvāca .
kāsau pramattā kariṇī kāśca tā raṇabhūmayaḥ
||77||kathaṃ nihanyate caiṣā kva caiṣā ramate ciram .
śrīvasiṣṭha uvāca .
rāmecchā nāma kariṇī idaṃ me'stvitirūpiṇī
||78||śarīrakānane mattā vividhollāsakāriṇī .
mattendriyograkalabhā rasanākalabhāṣiṇī
||79||manogahanasaṃlīnā karmadantadvayānvitā .
mado'syā vāsanāvyūhaḥ sarvataḥ prasaradvapuḥ
||80||saṃsāradṛṣṭayo rāma tasyāḥ samarabhūmayaḥ .
bhūyo yatrānubhavati naro jayaparājayau
||81||icchānāgī nihantyeṣā kṛpaṇāñjīvasaṃcayān .
vāsanehā manaścittaṃ saṃkalpo bhāvanaṃ spṛhā
||82||ityādinivaho nāmnāmasyāstvāśayakośagaḥ .
dhairyanāmnā varāstreṇa prasṛtāmavahelayā
||83||nāgīṃ sarvātmikāmetāmicchāṃ sarvātmanā jayet .
yāvadvastvidamityevamiyamantarvijṛmbhate
||84||tāvadugrā kusaṃsāramahāviṣaviṣūcikā .
etāvāneva saṃsāra idamastviti yanmanaḥ
||85||asya tūpaśamo mokṣa ityevaṃ jñānasaṃgrahaḥ .
prasādakāriṇī svacchā niricche vimalākṛtau
||86||tailabindurivādarśe viśrāmyatyupadeśavāk .
asaṃvedanamātreṇa nodetīcchābhavāṅkuraḥ
||87||manāgabhyuditaivecchā chettavyānarthakāriṇī .
asaṃvedanaśastreṇa viṣasyevāṅkurāvalī
||88||icchāvicchurito jīvo vijahāti na dīnatām .
svasaṃvedanayatnastu tūṣṇīmevāntarāsanam
||89||avadhānavinirmuktaṃ suptaṃ śavaśataṃ yathā .
tāṃ pratyāhārabaḍiśenecchāmatsīṃ niyacchata
||90||idaṃ me'stviti saṃvegamāhuḥ kalpanamuttamāḥ .
arthasyābhāvanaṃ yattatkalpanātyāga ucyate
||91||smaraṇaṃ viddhi saṃkalpaṃ śivamasmaraṇaṃ viduḥ .
tatra prāganubhūtaṃ ca nānubhūtaṃ ca bhāvyate
||92||anubhūtāṃ nānubhūtāṃ smṛtiṃ vismṛtya kāṣṭhavat
||1||sarvamevāśu vismṛtya gūḍhastiṣṭha mahāmatiḥ
||93||ūrdhvabāhurviraumyeṣa na ca kaścicchṛṇoti tat .
asaṃkalpaḥ paraṃ śreyaḥ sa kimantarna bhāvyate
||94||kila tūṣṇīṃ sthitenaiva tatpadaṃ prāpyate param .
paramaṃ yatra sāmrājyamapi rāma tṛṇāyate
||95||gamyadeśaikaniṣṭhasya yathā pānthasya pādayoḥ .
spando vigatasaṃkalpastathā spandaḥ svakarmasu
||96||bahunātra kimuktena saṃkṣepādidamucyate .
saṃkalpanaṃ paro bandhastadabhāvo vimuktatā
||97||sarvamevamajaṃ śāntamanantaṃ dhruvamavyayam .
paśyanbhūtārthacidrūpaṃ śāntamāsva yathāsukham
||98||avedanaṃ viduryogaṃ śāntamāsitamakṣayam .
yogasthaḥ kuru karmāṇi nirvāsano'tha mā kuru
||99||avedanaṃ viduryogaṃ cittakṣayamakṛtrimam .
atyantaṃ tanmayo bhūtvā tathā tiṣṭha yathāsi bho
||100||śivaṃ sarvagataṃ śāntaṃ bodhātmakamajaṃ śubham .
tadekabhāvanaṃ rāma sarvatyāga iti smṛtaḥ .
bhāvayañchaśvadantaḥ svaṃ kāryaṃ karma samācara
||11||ahaṃmameti saṃvidanna duḥkhato vimucyate .
asaṃvidanvimucyate yadīpsitaṃ samācara
||102||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 pū0 paramārthasvarūpavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ .. 126 ..