मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 89

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 89

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

cūḍālovāca .

athemamaparaṃ ramyaṃ vṛttāntaṃ śṛṇu bhūmipa .

paraṃ prabodhanaṃ buddheḥ sādho sadṛśamātmanaḥ

||1||

asti vindhyavane hastī mahāyūthapayūthapaḥ .

āgastyā śuddhayā buddhyā vindhyenevoditaḥ svataḥ

||2||

vajrārcirviṣamau dīrghau tasyāstāṃ daśanau sitau .

kalpānalaśikhātulyau sumerūnmūlanakṣamau

||3||

sa baddho lohajālena hastipena kilābhitaḥ .

munīndreṇeva vindhyādrirupendreṇeva vā baliḥ

||4||

nibaddho yantraṇāmāpa śastrakumbhardito gajaḥ .

tāṃ jagāma vyathāṃ dhīro navāgnau purameti yām

||5||

ripau hastipake dūrādapaśyati sa vāraṇaḥ .

ayaḥsamudgake yasminnināya divasatrayam

||6||

khedānnigaḍanirbhede yatnavānsa mataṃgajaḥ .

cakāra kikiṇīkvāṇaṃ mukhoddhātairathānyadā

||7||

dantābhyāṃ yatnatastābhyāṃ muhūrtadvitayena saḥ .

babhañja śṛṅkhalājālaṃ svargārgalamivāsuraḥ

||8||

taṃ tasya nigaḍacchedamapaśyaddūrato ripuḥ .

baleḥ svargāvadalanaṃ harirmerutalādiva

||9||

tasya vicchinnapāśasya mūrdhni tālataro ripuḥ .

papāta kramataḥ svargaṃ harirmerorbaleriva

||10||

sa patanpādapadmābhyāmaprāpya kariṇaḥ śiraḥ .

papātorvyāṃ phalaṃ pakvaṃ vātāhatamivākulaḥ

||11||

taṃ puraḥ patitaṃ dṛṣṭvā mahebhaḥ karuṇāṃ yayau .

sphuratsphāraguṇāḥ santaḥ santi tiryaggatāvapi

||12||

patitaṃ dalayāmīti kiṃ nāma mama pauruṣam .

vāraṇo'pīti kalayanna jaghāna sa taṃ ripum

||13||

kevalaṃ nigaḍavyūhaṃ vidāryābhijagāma ha .

vitataṃ setumutsārya vipulaugha ivāmbhasaḥ

||14||

dayāmāśritya mātaṅgo bhaṅktvā jālaṃ jagāma ha .

vidārya meghasaṃghātaṃ nabhasīva divākaraḥ

||15||

gate gaje samuttasthau hastipaḥ svasthadehadhīḥ .

gajenaiva samaṃ tasya vyathā dūrataraṃ gatā

||16||

proccalattālaśikharātsa tathā patito'pi san .

na bhedamāpa durbhedā manye dehā durātmanām

||17||

vardhate prāvṛṣīvābhraṃ kukāryeṣvasatāṃ balam .

āsīdadhikamutsāhī sa ca caṃkramaṇe tadā

||18||

vāraṇārirasiddhāṅgo gatebho duḥkhamāyayau .

āgatyopagate'ntardhiṃ nidhāna iva vardhanaḥ

||19||

so'nviyeṣa gajaṃ yatnādgulmakāntaritaṃ vane .

payodapiṇḍitaṃ bhoktuṃ rāhurindumivāmbare

||20||

cireṇālabhatebhendraṃ kasmiṃścitkānane sthitam .

viśrāntaṃ taṃ tarutale samarādiva nirgatam

||21||

atha yatra sthito nāgastatra tadbandhanakṣamam .

parayā rājasāmagryā gajalampaṭabhūmayā

||22||

sa khātavalayaṃ cakre hastipaḥ kānane'bhitaḥ .

sarvadikkaṃ vidhirbhūmau samudravalayaṃ yathā

||23||

uparyasthagayadvālalataughena sa taṃ śaṭhaḥ .

śūnyatātantujālena śaratkāla ivāmbaram

||24||

dinaiḥ katipayaireva vāraṇo viharanvane .

tasminnipatitaḥ khāte śuṣkābdhāviva parvataḥ

||25||

vrajanparyākṛtau kūpe pātālatalabhīṣaṇe .

khātaśuṣkābdhyadhobhāge gajaratnasamudgake

||26||

iti bhūyo dṛḍhaṃ baddhastena hastipakena saḥ .

tiṣṭhatyadyāpi duḥkhena bhūsadmani yathā baliḥ

||27||

ahaniṣyatpuraivāsau yadyagre patitaṃ ripum .

tannālapsyattato duḥkha gajaḥ khātanibandhanam

||28||

maurkhyādāgāmina kālaṃ vartamānakriyākramaiḥ .

aśodhayannaro duḥkhaṃ yāti vindhyagajo yathā

||29||

mukto'smi śastranigaḍāditi tuṣṭo hi vāraṇaḥ .

dūrastho'pi punarbaddho maurkhyaṃ kva ca na bādhate

||30||

maurkhyaṃ hi bandhanamavehi paraṃ mahātma-

nbaddho na baddha iti cetasi tadvimuktyai .

ātmodayaṃ trijagadātmamayaṃ samastaṃ

maurkhye sthitasya sahasā nanu sarvabhūmiḥ

||31||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 hastikopākhyānaṃ nāmaikonanavatitamaḥ sargaḥ .. 89 ..