मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 75

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 75

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

janakaḥ saṃsthito rājye vyavahāraparo'pi san .

vigatajvara evāntaranākulamatiḥ sadā

||1||

pitāmaho dilīpaste sarvārambhaparo'pyalam .

vītarāgatayaivāntarbubhuje medinīṃ ciram

||2||

nirañjanatayā buddho janatāṃ pālayaṃściram .

jīvanmuktākṛtirnityaṃ manū rājyamapālayat

||3||

vicitrabalayuddheṣu vyavahāreṣu bhūriṣu .

māndhātā suciraṃ tiṣṭhanprāptavānvai paraṃ padam

||4||

baliḥ pātālapīṭhasthaḥ kurvansadiva saṃsthitim .

sadā tyāgī sadā'sakto jīvanmukta iti sthitaḥ

||5||

namucirdānavādhīśo devadvandvaparaḥ sadā .

nānācāravicāreṣu kvacinnāntaratapyata

||6||

vāsavājau tanutyāgī vṛtro vitatamānasaḥ .

antaḥśāntamanā mānī cakāra surasaṃgaram

||7||

kurvandānavakāryāṇi pātālatalapālakaḥ .

anapāyaṃ nirākrośaṃ prahlādo hlādamāgataḥ

||8||

śambaraikaparo'pyantaḥśambaraikatayoditaḥ .

saṃsāraśambaraṃ rāma śambarastyaktavānidam

||9||

asaktabuddhirhariṇā kurvandānavasaṃgaram .

parāṃ saṃvidamāsādya kuśalastyaktavānidam

||10||

sarvāmaramukho vahni kriyājālaparo hyapi .

yajñalakṣmīściraṃ bhuṃkte mukta eveha tiṣṭhati

||11||

pīyamānaḥ suraiḥ sarvaiḥ somaḥ samarasāśayaḥ .

kvacideti na saṃsaṅgamākrāntāvambaraṃ yathā

||17||

bṛhaspatirdevagururdārārthaṃ candrayodhyapi ..

ācarandivi citrehāṃ mukta eva hyavasthitaḥ

||13||

śukro'mbarataladyotī budhaḥ sarvārthapālakaḥ .

nirvikāramatiḥ kālaṃ nayatyasuradeśikaḥ

||14||

jagadbhūtagaṇāṅgāni ciraṃ saṃcārayannapi .

sarvadā sarvasaṃcārī mukta eva samīraṇaḥ

||15||

lokājavaṃ javībhāvaprodvegajño'pyakhinnadhīḥ .

brahmā samamanā rāma kṣipayatyāyurātatam

||16||

jarāmaraṇayuddhādidvatdvasaṃgaralīlayā .

caratī ha ciraṃ kālaṃ mukto'pi bhagavānhariḥ

||17||

muktenāpi trinetreṇa saundaryatarumañjarī .

dehārdhe dhāryate gaurī kāmukeneva kāminī

||18||

muktayāpi gale baddho gauryā gaurastrilocanaḥ .

saṃśuddha iva muktānāṃ hāraḥ śaśikalāmalaḥ

||19||

guho gahanadhīrvīrastārakādiraṇakriyām .

mukto'pi kṛtavānsarvaṃ jñānaratnaikasāgaraḥ

||20||

bhṛṅgīśo raktamāṃsaṃ svaṃ svamātre pravitīrṇavān .

muktayaiva dhiyā rāma dhīrayā dhyānadhautayā

||21||

munirmuktasvabhāvo'pi jagajjaṅgalakhaṇḍakam .

nārado vijahāremaṃ śītayā kāryaśīlayā

||22||

jīvanmuktamanā mānyo viśvāmitro'pyayaṃ prabhuḥ .

vedoktāṃ makhanirmāṇakriyāṃ samadhitiṣṭhati

||23||

dhārayatyavanīṃ śeṣaḥ karotyarko dināvalīm .

yamo yamatvaṃ kurute jīvanmuktatayaiva hi

||24||

anye'pyasmiṃstribhuvane yakṣāsuranarāḥ surāḥ .

śataśo muktatāṃ yātāḥ santastiṣṭhantisaṃsṛtau

||25||

saṃsthitā vyavahāreṣu vicitrācāradhāriṣu .

antarāśītalāḥ kecitkecinmūḍhāḥ śilāsamāḥ

||26||

paramaṃ bodhamāsādya kecitkānanamāgatāḥ .

yathā bhṛgubharadvājaviśvāmitraśukādayaḥ

||27||

kecidrājyeṣu tiṣṭhanti cchatracāmarapālitāḥ .

yathā janakaśaryātimāndhātṛsagarādayaḥ

||28||

kecidvyomani tiṣṭhanti dhiṣṇyacakrāntarasthitāḥ .

yathā bṛhaspatyuśanaścandrasūryamunīśvarāḥ

||29||

kecitsurapade yātā vimānāvalimāsthitāḥ .

yathāgnivāyuvaruṇayamatumburunāradāḥ

||30||

kecitapātālakuhare jīvanmuktā vyavasthitāḥ.

yathā balisuhotrāndhaprahlādāhlādapūrvakāḥ

||31||

tiryagyoniṣvapi sadā vidyante kṛtabuddhayaḥ .

devayoniṣvapi prājñā vidyante mūrkhabuddhayaḥ

||32||

sarvaṃ sarveṇa sarvatra sarvathā sarvadaiva hi .

saṃbhavatyeva sarvātmanyātmanyātatarūpiṇi

||33||

vidhervicitrā niyatiranantārambhamantharā .

saṃniveśāṃśavaicitryātsarvaṃ sarvatra dṛśyate

||34||

vidhirdaivaṃ vidhirdhātā sarveśaḥ śiva īśvaraḥ .

iti nāmabhirātmā naḥ pratyakcetana ucyate

||35||

astyavastuni vastvantaḥ kāñcanaṃ sikatāsviva .

asti vastunyavastvantarmalaṃ hemakaṇeṣviva

||36||

ayukte yuktatā yuktyā prekṣyamāṇā pradṛśyate .

pāpasya hi bhayālloko rāma dharme pravartate

||37||

asatye satyatā sādho śāśvatī parilakṣyate .

śūnyena dhyānayogena śāśvataṃ padamāpyate

||38||

yannāsti tadudetyāśu deśakālavilāsataḥ .

śaśakāḥ śrṛṅgavanto hi dṛśyante śambarasthitau

||39||

ye vajrasārāḥ sudṛḍhā dṛśyante te kṣayaṃ gatāḥ .

kalpasyānte yathendvarkadharābdhivibudhādayaḥ

||40||

iti paśyanmahābāho bhāvābhāvabhavakramam .

harṣāmarṣaviṣādehāḥ saṃtyajya samatāṃ vraja

||41||

asatsadeva bhātīha sadasaccāpi dṛśyate .

āsthānāsthe parityajya tenāśu samatāṃ vraja

||42||

muktau rāghava loke'sminna prāptiḥ saṃbhavatyalam .

apravṛttau vivekasya magnā hi janakoṭayaḥ

||43||

muktau rāghava loke'sminprāptirasti sadaiva hi .

pravṛttyā hi vivekasya vimuktā bhūtakoṭayaḥ

||44||

pravivekāvivekābhyāṃ sulabhālabhyatāṃ gatā .

muktirmanaḥkṣayaprāptyā vivekaṃ tena dīpaya

||45||

ātmāvalokane yatnaḥ kartavyo bhūtimicchatā .

sarvaduḥkhaśiraścheda ātmālokena jāyate

||46||

nīrāgā nirupāsaṅgā jīvanmuktā mahādhiyaḥ .

saṃbhavantīha bahuśaḥ suhotrajanakā iva

||47||

tasmāttvamapi vairāgyavivekoditadhīradhīḥ .

jīvanmukto vihara bho samaloṣṭāśmakāñcanaḥ

||48||

dvividhā muktatā loke vidyate dehadhāriṇām .

sadehaikā videhānyā vibhāgo'yaṃ tayoḥ śrṛṇu

||49||

asaṃsaṅgātpadārthānāṃ manaḥśāntirvimuktatā .

satyasatyapi dehe sā saṃbhavatyanaghākṛte

||50||

snehasaṃkṣayamevāṅga viduḥ kaivalyamuttamam .

tatsaṃbhavati dehasya bhāve cābhāva eva ca

||51||

yo jīvati gatasnehaḥ sa jīvanmukta ucyate .

sasnehajīvito baddho mukta eva tṛtīyakaḥ

||52||

yatno yatnena kartavyo mokṣārthaṃ yuktipūrvakam .

yatnayuktivihīnasya goṣpadaṃ dustaraṃ bhavet

||53||

na tvanadhyavasāyasya duḥkhāya vipulātmane .

ātmā paravaśaḥ kāryo mohamāśritya kevalam

||54||

sumahaddhairyamālambya manasā vyavasāyinā .

vicārayātmanātmānamātmanaścirasiddhaye .

vitatādhyavasāyasya jagadbhavatigoṣpadam

||55||

yadupagataḥ sugataḥ padaṃ pradhānaṃ

yadapagato'dhruvatāṃ nṛpaśca kaścit .

yadupagatāḥ padamuttamaṃ mahāntaḥ

prayatanakalpatarormahāphalaṃ tat

||56||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe muktāmuktavicāro nāma pañcasaptatitamaḥ sargaḥ .. 75 ..