Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
janakaḥ saṃsthito rājye vyavahāraparo'pi san .
vigatajvara evāntaranākulamatiḥ sadā
||1||pitāmaho dilīpaste sarvārambhaparo'pyalam .
vītarāgatayaivāntarbubhuje medinīṃ ciram
||2||nirañjanatayā buddho janatāṃ pālayaṃściram .
jīvanmuktākṛtirnityaṃ manū rājyamapālayat
||3||vicitrabalayuddheṣu vyavahāreṣu bhūriṣu .
māndhātā suciraṃ tiṣṭhanprāptavānvai paraṃ padam
||4||baliḥ pātālapīṭhasthaḥ kurvansadiva saṃsthitim .
sadā tyāgī sadā'sakto jīvanmukta iti sthitaḥ
||5||namucirdānavādhīśo devadvandvaparaḥ sadā .
nānācāravicāreṣu kvacinnāntaratapyata
||6||vāsavājau tanutyāgī vṛtro vitatamānasaḥ .
antaḥśāntamanā mānī cakāra surasaṃgaram
||7||kurvandānavakāryāṇi pātālatalapālakaḥ .
anapāyaṃ nirākrośaṃ prahlādo hlādamāgataḥ
||8||śambaraikaparo'pyantaḥśambaraikatayoditaḥ .
saṃsāraśambaraṃ rāma śambarastyaktavānidam
||9||asaktabuddhirhariṇā kurvandānavasaṃgaram .
parāṃ saṃvidamāsādya kuśalastyaktavānidam
||10||sarvāmaramukho vahni kriyājālaparo hyapi .
yajñalakṣmīściraṃ bhuṃkte mukta eveha tiṣṭhati
||11||pīyamānaḥ suraiḥ sarvaiḥ somaḥ samarasāśayaḥ .
kvacideti na saṃsaṅgamākrāntāvambaraṃ yathā
||17||bṛhaspatirdevagururdārārthaṃ candrayodhyapi ..
ācarandivi citrehāṃ mukta eva hyavasthitaḥ
||13||śukro'mbarataladyotī budhaḥ sarvārthapālakaḥ .
nirvikāramatiḥ kālaṃ nayatyasuradeśikaḥ
||14||jagadbhūtagaṇāṅgāni ciraṃ saṃcārayannapi .
sarvadā sarvasaṃcārī mukta eva samīraṇaḥ
||15||lokājavaṃ javībhāvaprodvegajño'pyakhinnadhīḥ .
brahmā samamanā rāma kṣipayatyāyurātatam
||16||jarāmaraṇayuddhādidvatdvasaṃgaralīlayā .
caratī ha ciraṃ kālaṃ mukto'pi bhagavānhariḥ
||17||muktenāpi trinetreṇa saundaryatarumañjarī .
dehārdhe dhāryate gaurī kāmukeneva kāminī
||18||muktayāpi gale baddho gauryā gaurastrilocanaḥ .
saṃśuddha iva muktānāṃ hāraḥ śaśikalāmalaḥ
||19||guho gahanadhīrvīrastārakādiraṇakriyām .
mukto'pi kṛtavānsarvaṃ jñānaratnaikasāgaraḥ
||20||bhṛṅgīśo raktamāṃsaṃ svaṃ svamātre pravitīrṇavān .
muktayaiva dhiyā rāma dhīrayā dhyānadhautayā
||21||munirmuktasvabhāvo'pi jagajjaṅgalakhaṇḍakam .
nārado vijahāremaṃ śītayā kāryaśīlayā
||22||jīvanmuktamanā mānyo viśvāmitro'pyayaṃ prabhuḥ .
vedoktāṃ makhanirmāṇakriyāṃ samadhitiṣṭhati
||23||dhārayatyavanīṃ śeṣaḥ karotyarko dināvalīm .
yamo yamatvaṃ kurute jīvanmuktatayaiva hi
||24||anye'pyasmiṃstribhuvane yakṣāsuranarāḥ surāḥ .
śataśo muktatāṃ yātāḥ santastiṣṭhantisaṃsṛtau
||25||saṃsthitā vyavahāreṣu vicitrācāradhāriṣu .
antarāśītalāḥ kecitkecinmūḍhāḥ śilāsamāḥ
||26||paramaṃ bodhamāsādya kecitkānanamāgatāḥ .
yathā bhṛgubharadvājaviśvāmitraśukādayaḥ
||27||kecidrājyeṣu tiṣṭhanti cchatracāmarapālitāḥ .
yathā janakaśaryātimāndhātṛsagarādayaḥ
||28||kecidvyomani tiṣṭhanti dhiṣṇyacakrāntarasthitāḥ .
yathā bṛhaspatyuśanaścandrasūryamunīśvarāḥ
||29||kecitsurapade yātā vimānāvalimāsthitāḥ .
yathāgnivāyuvaruṇayamatumburunāradāḥ
||30||kecitapātālakuhare jīvanmuktā vyavasthitāḥ.
yathā balisuhotrāndhaprahlādāhlādapūrvakāḥ
||31||tiryagyoniṣvapi sadā vidyante kṛtabuddhayaḥ .
devayoniṣvapi prājñā vidyante mūrkhabuddhayaḥ
||32||sarvaṃ sarveṇa sarvatra sarvathā sarvadaiva hi .
saṃbhavatyeva sarvātmanyātmanyātatarūpiṇi
||33||vidhervicitrā niyatiranantārambhamantharā .
saṃniveśāṃśavaicitryātsarvaṃ sarvatra dṛśyate
||34||vidhirdaivaṃ vidhirdhātā sarveśaḥ śiva īśvaraḥ .
iti nāmabhirātmā naḥ pratyakcetana ucyate
||35||astyavastuni vastvantaḥ kāñcanaṃ sikatāsviva .
asti vastunyavastvantarmalaṃ hemakaṇeṣviva
||36||ayukte yuktatā yuktyā prekṣyamāṇā pradṛśyate .
pāpasya hi bhayālloko rāma dharme pravartate
||37||asatye satyatā sādho śāśvatī parilakṣyate .
śūnyena dhyānayogena śāśvataṃ padamāpyate
||38||yannāsti tadudetyāśu deśakālavilāsataḥ .
śaśakāḥ śrṛṅgavanto hi dṛśyante śambarasthitau
||39||ye vajrasārāḥ sudṛḍhā dṛśyante te kṣayaṃ gatāḥ .
kalpasyānte yathendvarkadharābdhivibudhādayaḥ
||40||iti paśyanmahābāho bhāvābhāvabhavakramam .
harṣāmarṣaviṣādehāḥ saṃtyajya samatāṃ vraja
||41||asatsadeva bhātīha sadasaccāpi dṛśyate .
āsthānāsthe parityajya tenāśu samatāṃ vraja
||42||muktau rāghava loke'sminna prāptiḥ saṃbhavatyalam .
apravṛttau vivekasya magnā hi janakoṭayaḥ
||43||muktau rāghava loke'sminprāptirasti sadaiva hi .
pravṛttyā hi vivekasya vimuktā bhūtakoṭayaḥ
||44||pravivekāvivekābhyāṃ sulabhālabhyatāṃ gatā .
muktirmanaḥkṣayaprāptyā vivekaṃ tena dīpaya
||45||ātmāvalokane yatnaḥ kartavyo bhūtimicchatā .
sarvaduḥkhaśiraścheda ātmālokena jāyate
||46||nīrāgā nirupāsaṅgā jīvanmuktā mahādhiyaḥ .
saṃbhavantīha bahuśaḥ suhotrajanakā iva
||47||tasmāttvamapi vairāgyavivekoditadhīradhīḥ .
jīvanmukto vihara bho samaloṣṭāśmakāñcanaḥ
||48||dvividhā muktatā loke vidyate dehadhāriṇām .
sadehaikā videhānyā vibhāgo'yaṃ tayoḥ śrṛṇu
||49||asaṃsaṅgātpadārthānāṃ manaḥśāntirvimuktatā .
satyasatyapi dehe sā saṃbhavatyanaghākṛte
||50||snehasaṃkṣayamevāṅga viduḥ kaivalyamuttamam .
tatsaṃbhavati dehasya bhāve cābhāva eva ca
||51||yo jīvati gatasnehaḥ sa jīvanmukta ucyate .
sasnehajīvito baddho mukta eva tṛtīyakaḥ
||52||yatno yatnena kartavyo mokṣārthaṃ yuktipūrvakam .
yatnayuktivihīnasya goṣpadaṃ dustaraṃ bhavet
||53||na tvanadhyavasāyasya duḥkhāya vipulātmane .
ātmā paravaśaḥ kāryo mohamāśritya kevalam
||54||sumahaddhairyamālambya manasā vyavasāyinā .
vicārayātmanātmānamātmanaścirasiddhaye .
vitatādhyavasāyasya jagadbhavatigoṣpadam
||55||yadupagataḥ sugataḥ padaṃ pradhānaṃ
yadapagato'dhruvatāṃ nṛpaśca kaścit .
yadupagatāḥ padamuttamaṃ mahāntaḥ
prayatanakalpatarormahāphalaṃ tat
||56||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe muktāmuktavicāro nāma pañcasaptatitamaḥ sargaḥ .. 75 ..