Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrībhagavānuvāca .
varaṃ guṇanidhe daityakulacūḍāmahāmaṇe .
gṛhāṇābhimataṃ bhūyo janma duḥkhopaśāntaye
||1||prahlāda uvāca .
sarvasaṃkalpaphalada sarvalokāntarasthita .
yadudāratamaṃ vetsi tadevādiśa me vibho
||2||śrībhagavānuvāca .
sarvasaṃbhramasaṃśāntyai paramāya phalāya ca .
brahmaviśrāntiparyanto vicāro'stu tavānagha
||3||śrīvasiṣṭha uvāca .
ityuktvā ditiputrendraṃ viṣṇurantaradhīyata .
kṛtaghargharanirhrādastaraṅgastoyadheriva
||4||viṣṇāvantarhite deve pūjāyāṃ kusumāñjalim .
pāścātyaṃ dānavastvaktvā maṇiratnapariṣkṛtam
||5||padmāsanastho'timudā hyupaviśya varāsane .
stotrapāṭhavidhāvantaścintayāmāsa cetasā
||6||vicāravāneva bhavānbhavatviti bhavāriṇā .
devenokto'smi tenāntaḥ karomyātmavicāraṇam
||7||kimahaṃ nāma tāvatsyāṃ yo'sminbhuvanaḍambare .
vacmi gacchāmi tiṣṭhāmi prayatnenāharāmi ca
||8||jagattāvadidaṃ nāhaṃ savṛkṣatṛṇaparvatam .
yadbāhyamalamatyantaṃ tatsyāṃ kathamahaṃ kila
||9||asannabhyudito mūkaḥ pavanaiḥ sphuritaḥ kṣaṇam .
kālenālpena vilayī deho nāhamacetanaḥ
||10||jaḍayā karṇaśaṣkulyā kalpyamānaḥ kṣaṇakṣayī .
śūnyākṛtiḥ śūnyabhavaḥ śabdo nāhamacetanaḥ
||11||tvacā kṣaṇavināśinyā prāpyamaprāpyamapyatha .
citprasādopalabdhātmasparśanaṃ nāsmyacetanam
||12||baddhātmā jihvayā tuccho lolayā lolasattayā .
svalpaspando dravyaniṣṭho raso nāhamacetanaḥ
||13||dṛśyadarśanayorlīnaṃ kṣayikṣaṇavināśinoḥ .
kevale draṣṭari kṣīṇaṃ rūpaṃ nāhamacetanam
||14||nāsayāpyandhajaḍayā kṣayiṇyā parikalpitaḥ .
pelavo'niyatākāro gandho nāhamacetanaḥ
||15||nirmamo'mananaḥ śānto gatapañcendriyabhramaḥ .
śuddhacetana evāhaṃ kalākalanavarjitaḥ
||16||cetyavarjitacinmātramahameṣo'vabhāsakaḥ .
sabāhyābhyantaravyāpī niṣkalāmalasanmayaḥ
||17||anena cetaneneme sarve ghaṭapaṭādayaḥ .
sūryāntā avabhāsyante dīpenottamatejasā
||18||ā idānīṃ smṛtaṃ satyametattadakhilaṃ mayā .
nirvikalpacidābhāsa eṣa ātmāsmi sarvagaḥ
||19||anenaitāḥ sphurantīha vicitrendriyavṛttayaḥ .
tejasāntaḥprakāśena yathāgnikaṇapaṅktayaḥ
||20||anenaitāḥ sphurantīha vicitrendriyapaṅktayaḥ .
sarvagena nidāghena yathā marumarīcikāḥ
||21||anenaitatpadārthānāṃ vastutvaṃ pratipādyate .
śuklādiguṇavattvaṃ svaṃ pradīpeneva vāsasām
||22||asāveva hi bhūtānāṃ sarveṣāmeva jāgratām .
sarvānubhavitābhūmirātmā mukuravatsthitaḥ
||23||tasyaikasyāvikalpasya ciddīpasya prasādataḥ .
uṣṇo'rkaḥ śiśiraścandro ghano'drirvidrutaṃ payaḥ
||24||sātatyenānubhūtānāṃ sarveṣāṃ ca jagatsthitau .
etatkāraṇamādyaṃ tatkāraṇaṃ nāsya vidyate.
||25||sātatyenānubhūtānāṃ padārthānāmanena tat .
padārthatvamudetyuccaiḥ pratāpeneva taptatā
||26||anākārātkāraṇācca sarvakāraṇakāraṇāt .
etasmādidamutpannaṃ jagacchaityaṃ himādiva
||27||brahmaviṣṇvindrarudrāṇāṃ kāraṇānāṃ jagatsthitau .
etatkāraṇamādyaṃ tatkāraṇaṃ nāsya vidyate
||28||ciccetyadraṣṭadṛśyādināmabhirvarjitātmane .
svayaṃ sakṛdvibhātāya mahyamasmai namo namaḥ
||29||etasminsarvabhūtāni nirvikalpacidātmani .
guṇabhūtāni bhūteśe tiṣṭhanti viviśanti ca
||30||yatkilānena kalitaṃ cetanenāntarātmanā .
tattadbhavati sarvatra netaratsadapi sthitam
||31||yaccitā kalitaṃ kiṃcittadāpnoti nijaṃ padam .
yaccitākalitaṃ neha tatsadapyantamāgatam
||32||ime ghaṭapaṭākārāḥ padārthaśatapaṅktayaḥ .
jāgatyo vipulādarśe hyasminvyomani bimbitāḥ
||33||etadvṛddhaṃ vṛddhatare kṣayi kṣayiṇi jāyate .
padārthe sadasaccāpi pratibimbārkavatsthitam
||34||adṛśyaṃ sarvabhūtānāṃ prāpyaṃ galitacetasām .
etattaddṛśyate sadbhiḥ paraṃ vyomātinirmalam
||35||iyamabhyudayaṃ yāti nānādṛśyasumañjarī .
ācāracañcarīkāḍhyā etasmātkāraṇadrumāt
||36||asmādiyamudetyuccaiḥ saṃsāraracanācalā .
vicitratarugulmāḍhyā śailādiva vanāvalī
||37||sarveṣāmavibhinno'sau trailokyodaravartinām .
brahmādīnāṃ tṛṇāntānāṃ cidātmā saṃprakāśakaḥ
||38||eko'sāvahamādyantarahitaḥ sarvagākṛtiḥ .
carācarāṇāṃ bhūtānāmantaḥ svānubhavaḥ sthitaḥ
||39||asya tasya mamemāni sthāvarāṇi carāṇi ca .
parisaṃkhyādihīnāni śarīrāṇi bahūni ca
||40||eko'sāvanubhūtyātmā svānubhūtivaśātsvayam .
sarvadṛgdraṣṭṛdṛśyatvātsahasrakaralocanaḥ
||41||eṣo'sāvahamākāśe sūryadehena cāruṇā .
viharāmītareṇāpi vāyudehena vāyunā
||42||mamaitadvapurānīlaṃ śaṅkhacakragadādharam .
sarvasaubhāgyasīmāntaṃ hyasmiñjagati valgati
||43||ahamasminsamudbhūtaḥ padmāsanagataḥ sadā .
nirvikalpasamādhisthaḥ parāṃ nirvṛtimāgataḥ
||44||ahaṃ trinetrayā''kṛtyā gaurīvaktrābjaṣaṭpadaḥ .
sargānte saṃharāmīdaṃ kūrmo'ṅgapaṭalaṃ yathā
||45||ahamindreṇa rūpeṇa trilokīmakhilāmimām .
pālayāmi kramaprāptāṃ maṭhikāmiva tāpasaḥ
||46||strīpumānahamevaitatkumāro hyahamityapi .
jīrṇo'haṃ dehadhāritvājjāto'haṃ viśvatomukhaḥ
||47||ahaṃ tṛṇalatāgulmajālaṃ rasatayā sthitaḥ .
utthāpayāmi cidbhūmeḥ kūpo'ntaralatāmiva
||48||svalīlārthamidaṃ cāru jagadāḍambaraṃ tatam .
mayābhijātabālena paṅkakrīḍanakaṃ yathā
||49||mayedamāpyate sarvaṃ sattā māṃ prāpya gacchati .
matparityaktametacca sadapyeva na kiṃcana
||50||mayi sphāre cidādarśe pratibimbaṃ yadāgatam .
tadasti netaradyasmānmatto'nyanneha vidyate
||51||kusumeṣvahamāmodaḥ puṣpapatreṣvahaṃ chaviḥ .
chaviṣvahaṃ rūpakalā rūpeṣvanubhavo'pyaham
||52||yadyatkiṃcididaṃ dṛśyaṃ jagatsthāvarajaṅgamam .
sarvasaṃkalparahitaṃ taccittattvamahaṃ param
||53||ādyā rasamayī śaktī rasaugho vistṛto yayā .
sā yathā dārukuḍyeṣu tathāhaṃ sarvavastuṣu
||54||paramāṃ tāmahaṃ sarvapadārthāntaravartitām .
upetya saṃvidvaicitryaṃ pratanomi svayecchayā
||55||ghṛtaṃ yathāntaḥ payaso rasaśaktiryathā jale .
cicchaktiḥ sarvabhāveṣu tathāntarahamāsthitaḥ
||56||idaṃ jagattrikālasthaṃ citi madhye ca saṃsthitam .
cetyopacārarahitaṃ vastujātamivāvanau
||57||bharitāśeṣadikkukṣistyaktasaṃkocavibhramaḥ .
sarvasthaḥ sarvakartā ca virāṭ samrāḍahaṃ sthitaḥ
||58||apūrvamanibaddhendramaśastradalitāmaram .
aprārthitaṃ me saṃprāptaṃ jagadrājyamidaṃ tatam
||59||aho nu vitatātmāsmi na māmyapyātmanātmani .
kalpāntapavanādhūta ekārṇava ivārṇave
||60||nātmanyantamavāpnomi svasthe'ntaḥ svadite svayam .
kṣīravārinidhau paṅguḥ sarīsṛpa iva sphuran
||61||svalpeyaṃ maṭhikā brāhmī jagannāmnī susaṃkaṭā .
gajo bilva iva svāṅge na māti vipulaṃ vapuḥ
||62||viriñcibhavanātpāre tattvānte'pyāharatpadam .
prasaratyeva me rūpamadyāpi na nivartate
||63||ayaṃ nāmāhamityantaḥ kuto niravalambanā .
aparyantākṛtereṣā kilāsītsvalpatā mama
||64||bhavānayamayaṃ cāhamiti mithyaiva vibhramaḥ .
kodehaḥ ko'pyadeho vā ko mṛtaḥ kaśca jīvati
||65||varākāḥ pelavadhiyo babhūvurme pitāmahāḥ .
ye sāmrājyamidaṃ tyaktvā remire bhavabhūmiṣu
||66||kveyaṃ kila mahādṛṣṭirbharitā brahmabṛṃhitā .
kva sarīsṛpabhīmāśā bhīmā rājyavibhūtibhiḥ
||67||anantānandasaṃbhogā paropaśamaśālinī .
śuddheyaṃ cinmayī dṛṣṭijayatyakhiladṛṣṭiṣu
||68||sarvabhāvāntarasthāya cetyamuktacidātmane .
pratyakcetanarūpāya mahyameva namo namaḥ
||69||jayāmyahamajo jāto jīrṇasaṃsārasaṃsṛtiḥ .
prāptaprāpyo mahātmāyaṃ jīvāmi ca jayāmi ca
||70||idamuttamasāmrājyaṃ bodhaṃ saṃtyajya śāśvatam .
na rame'hamaramyāsu rājyaduḥkhavibhūtiṣu
||71||dāruvāridṛṣanmātre lulito yo dharātale .
dhigvarākamanātmajñaṃ taṃ kudānavakīṭakam
||72||avidyaikātmabhirdravyairavidyāmayamaṅgakam .
ajñena saṃtarpayatā kiṃ nāma guruṇā kṛtam
||73||varṣāṇi katicitprāpya jagacchrīmaṭhikāmimām .
kiṃ nāma prāpaducitaṃ hiraṇyakaśipuḥ kila
||74||anāsvādyedamānandaṃ jagadrājyaśatānyapi .
samāsvādayatā neha kiṃcidāsvāditaṃ bhavet
||75||na kiṃcidyena saṃprāptaṃ tenedaṃ paramāmṛtam .
saṃprāpyāntaḥ prapūrṇena sarvaṃ prāptamakhaṇḍitam
||76||tyaktvā padamidaṃ mūrkho mitameti na paṇḍitaḥ .
uṣṭro hi tyaktasulataḥ kaṇṭakaṃ yāti netaraḥ
||77||parāṃ dṛṣṭimimāṃ tyaktvā dagdharājye rameta kaḥ .
kastyaktvekṣurasaṃ prājñaḥ kaṭu nimbapayaḥ pibet
||78||mūrkhā eva hi te sarve babhuvurme pitāmahāḥ .
imāṃ dṛṣṭiṃ parityajya remire rājyasaṃkaṭe
||79||kva phullānandanasthalyaḥ kva dagdhamarubhūmayaḥ .
kvemā bodhadṛśaḥ śāntāḥ kva bhogeṣvātmabuddhayaḥ
||80||na kiṃcidapi trailokye yadrājyamapi vāñchate .
sarvamastyeva cittattve tatkasmānnānubhūyate
||81||citā sarvasthayā svasthasamayā nirvikārayā .
sarvayā sarvadā sarvaṃ sarvataḥ sādhu labhyate
||82||bhāsinī taijasī śaktiramṛtaprāptiraindavī .
brāhmī mahattā mahatī śākrī trailokyarājatā
||83||paramā pūrṇatā śārvī jayalakṣmīśca vaiṣṇavī .
mānasī śīghragatitā balavattā ca vāyavī
||84||āgneyī dāhakalanā pāyasī rasanirvṛtiḥ .
maunī mahātapaḥsiddhirvidyā bārhaspatī tathā
||85||vaimānikī vyomagatiḥ sthiratā cāpi pārvatī .
gambhīratātha sāmudrī mairavī ca mahonnatiḥ
||86||śamaśrīḥ saugatī saumyā mādirī madalolatā .
mādhavī puṣpamayatā vārṣikī ghanaśabditā
||87||yākṣī ca māyāmayatā nābhasī niṣkalaṅkatā .
śītatāpi ca tauṣārī naidāghī tāpataptatā
||88||etāścānyāstathā bahvayo deśakālakriyātmikāḥ .
nānākāravikārotthāstrikālodarasaṃsthitāḥ
||89||vicitrāḥ śaktayaḥ svasthasamayā nirvikārayā .
citā kriyante parayā kalākalanayuktayā
||90||vikalpahīnā citsarvā padārthaśatadṛṣṭiṣu .
samamevābhipatati prabhā prābhākarī yathā
||91||sarvāśākośaviśrāntāṃ padārthapaṭalīṃ mahīm .
kālatrayehākalitāṃ yathānubhavati kṣaṇāt
||95||tathā samastasaṃsārabṛhaddṛśyadaśāśriyam .
kālatrayasthāmamalā ciccetati tadātmikā
||93||tulyakālaparāmṛṣṭā trikālakalanāśatā .
anantabhuvanābhogā paripūrṇaiva śuddhacit
||94||parāmṛṣṭatrikālāyā dṛṣṭānantadṛśaścitaḥ .
samatāparaparyāyā pūrṇataivāvaśiṣyate
||95||tulyakālāvabuddhena svādunā kaṭunāpi cit .
samena samatāmeti madhunimbānubhūtivat
||96||tyaktasaṃkalpakalayā sūkṣmayā cidvyavasthayā .
sarvabhāvānugatayā sattādvaitaikarūpayā
||97||vicitrāpi padārthaśrīranyonyavalitāntarā .
tulyakālānubhavanā sāmyenaivānubhūyate
||98||bhāvenābhāvamāśritya bhāvastyajati duḥkhatām .
prekṣya bhāvamabhāvena bhāvastyajati duṣṭatām
||99||kālatrayamapaśyantyā hīnāyāścetyabandhanaiḥ .
citaścetyamupekṣiṇyāḥ samataivāvaśiṣyate
||100||yāti vācāmagamyatvādasattāmiva śāśvatīm .
nairātmyasiddhāntadaśāmupayāteva tiṣṭhati
||101||bhavatyātmā tathā brahma na kiṃciccākhilaṃ ca vā .
paramopaśame'līnā mokṣanāmnā parocyate
||102||saṃkalpakalitā tveṣā mandābhāsatayā jagat .
na samyakpaśyatīdaṃ cidṛṣṭiḥ paṭalinī yathā
||103||īhānīhāmayairantaryā cidāvalitā malaiḥ .
sā hi noḍḍayituṃ śaktā pāśabaddheva pakṣiṇī
||104||saṃkalpakalanenaiva ye kecana janā ime .
patitā mohajāleṣu vinetrā iva pakṣiṇaḥ
||105||saṃkalpajālavalitairviṣayāvaṭapātibhiḥ .
padavī gatabādheyaṃ na dṛṣṭā matpitāmahaiḥ
||106||dinaiḥ katipayaireva sphuritā dharaṇītale .
varākāstena te naṣṭā maśakāḥ kuhareṣviva
||107||yadyajñāsyannime tattvaṃ bhogaduḥkhārthinastadā .
bhāvābhāvāndhakūpeṣu nāpatiṣyanhatāśayāḥ
||108||icchādveṣasamutthena dvandvamohena jantavaḥ .
dharāvivaramagnānāṃ kīṭānāṃ samatāṃ gatāḥ
||109||īhitānīhitākārāḥ kalanāmṛgatṛṣṇikāḥ .
satyāvabodhamedhena yasya śāntāḥ sa jīvati
||110||kutaḥ kilāsyāḥ śuddhāyā avicchinnāmalākṛteḥ .
candrikāyā rucaḥ koṣṇāḥ kalaṅkāḥ kalanāścitaḥ
||111||ātmane'stu namo mahyamavicchinnacidātmane .
lokālokamaṇe deva cireṇādhigato'syaho
||112||parāmṛṣṭo'si labdho'si prodito'si cirāya ca .
uddhṛtosivikalpebhyo yosi sosi namostu te
||113||mahyaṃ tubhyamanantāya mahyaṃ tubhyaṃ śivātmane .
namo devādhidevāya parāya paramātmane
||114||gataghanaparipūrṇamindubimbaṃ
gatakalanāvaraṇaṃ svameva rūpam .
svavaṣuṣi mudite svayaṃ svasaṃsthaṃ
svayamuditaṃ svavaśaṃ svayaṃ namāmi
||115||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe prahlādātmopadeśayogo nāma catustriṃśaḥ sargaḥ .. 34 ..