Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
pūrvamuktaṃ bhagavatā yajjñānaṃ padmajanmanā .
sargādau lokaśāntyarthaṃ tadidaṃ kathayāmyaham
||1||śrīrāma uvāca .
kathayiṣyasi vistīrṇā bhagavanmokṣasaṃhitām .
imaṃ tāvatkṣaṇaṃ jātaṃ saṃśayaṃ me nivāraya
||2||pitā śukasya sarvajño gururvyāso mahāmatiḥ .
videhamukto na kathaṃ kathaṃ muktaḥ suto'sya saḥ
||3||śrīvasiṣṭha uvāca .
paramārkaprakāśāntastrijagattrasareṇavaḥ .
utpatyotpatya līnā ye na saṃkhyāmupayānti te
||4||vartamānāśca yāḥ santi trailokyagaṇakoṭayaḥ .
śakyante tāśca saṃkhyātuṃ naiva kāścana kenacit
||5||bhaviṣyanti parāmbhodhau jantasargataraṅgakāḥ .tāṃśca vai parisaṃkhyātuṃ sā kathaiva na vidyate
||6||śrīrāma uvāca .
yā bhūtā yā bhaviṣyantyo jagatsargaparamparāḥ .
tāsāṃ vicāraṇā yuktā vartamānāstu kā iva
||7||śrīvasiṣṭha uvāca .
tiryakpuruṣadevāderyo nāma sa vinaśyati .
yasminneva pradeśe'sau tadaivedaṃ prapaśyati
||8||ātivāhikanāmnāntaḥ svahṛdyeva jagattrayam .
vyomni cittaśarīreṇa vyomātmānubhavatyajaḥ
||9||evaṃ mṛtā mriyante ca mariṣyanti ca koṭayaḥ .
bhūtānāṃ yāṃ jagantyāśāmuditāni pṛthakpṛthak
||10||saṃkalpanirmāṇamiva manorājyavilāsavat .
indrajālāmāla iva kathārthapratibhāsavat
||11||durvātabhūkampa iva trastabālapiśācavat .
muktālīvāmale vyomni nauspandataruyānavat
||12||svapnasaṃvittiṣuravatsmṛtijātakhapuṣpavat .
jagatsaṃsaraṇaṃ svāntarmṛto'nubhavati svayam
||13||tatrātipariṇāmena tadeva ghanatāṃ gatam .
ihaloko'yamityeva jīvākāśe vijṛmbhate
||14||punastatraiva jagnedvāmaraṇādyanubhūtimān .
paraṃ lokaṃ kalpayati mṛtastatra tathā punaḥ
||15||tadantaranye puruṣāstevāmantastathetare .
saṃsāra iti bhāntīme kadalīdalapīṭhavat
||16||na pṛmbyādimahābhūtagaṇā na ca jagatkramāḥ .
mṛtānāṃ santi tatrāpi tathāpyeṣāṃ jagadbhamāḥ
||17||avidyaiva hyananteyaṃ nānāprasaraśālinī .
jaḍānāṃ saridādīrghā taratsargataraṅgiṇī
||18||paramārthāmbudhau sphāre rāma sargataraṅgakāḥ .
bhūyobhūyo'nuvartante ta evānye ca bhūriśaḥ
||19||sarvataḥ sadṛśāḥ kecitkulakramamanoguṇeḥ .
kecidardhena sadṛśāḥ keciccātivilakṣaṇāḥ
||20||imaṃ vyāsaṅga tatra dvātriṃśaṃ saṃsmarāmyaham .
yathāsaṃbhavavijñānadṛśā saṃlaśyamānayā
||21||dvādaśālpadhiyastatra kulākārehitaiḥ samāḥ .
daśa sarve samākārāḥ śiṣṭāḥ kulavilakṣaṇāḥ
||22||adyapayanye bhaviṣyanti vyāsavālmīkayastathā .
bhṛgvaṅgiraḥpulastyāśca tathaivāpyanyathaiva ca
||23||narāḥ surarṣidevānāṃ gaṇāḥ saṃbhūya bhūriśaḥ .
utpadyante vilīyante kadācicca pṛthakpṛthak
||24||brāhmī dvāsaptatistraitā āsīdasti bhaviṣyati .
sa evānyaśca lokāśca tvaṃ cāhaṃ ceti vedayaham
||25||krameṇāsya muneritthaṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ .
saṃlakṣyate'vatāro'yaṃ daśamo dīrghadarśinaḥ
||26||abhūma vyāsavālmīkiyuktā vayamanekaśaḥ .
abhūma vayameveme bahuśaśca pṛthakpṛthak
||27||abhūm vayameveme sadṛśā itare vidaḥ .
abhūma vayameveme nānākārā samāśayā'
||28||bhāvyamadyāpyaneneha nanu vārāṣṭakaṃ punaḥ .
bhūyo'pi bhārataṃ nāma setihāsaṃ kariṣyati
||29||kṛtvā vedavibhāgaṃ ca nītvānena kulaprathām .
brahmatvaṃ ca tathā kṛtvā bhāvyaṃ vaidehamokṣaṇam
||30||vītaśokabhayaḥ śāntanirvāṇo gatakalpanaḥ .
jīvanmukto jitamanā vyāso'yamiti varṇitaḥ
||31||vittaktadhuvayaḥkarmavidyāvijñānaceṣṭitaiḥ .
samāni santi bhūtāni kadācinnatu tāni tu
||32||kvacitsargaśataistāni bhavanti na bhavanti vā .
kadācidapi māyeyamitthamantavivarjitā
||33||yacchatīyaṃ viparyāsaṃ bhūribhūtaparamparā .
bījarāśirivājasraṃ pūryamāṇaḥ punaḥpunaḥ
||34||tenaiva saṃniveśena tathānyena punaḥpunaḥ .
sargākārāḥ pravartante taraṅgāḥ kālavāridheḥ
||35||āśvastāntaḥkaraṇaḥ
śāntavikalpaḥ svarūpasāramayaḥ .
paramaśamāmṛtatṛpta-
stiṣṭhati vidvānnirāvaraṇaḥ
||36||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe bhūyobhūyaḥsargānuvarṇanaṃ nāma tṛtīyaḥ sargaḥ .. 3 ..